ناحیه جلالالدین رومی
| ناحیهٔ جلالالدین رومی | |
|---|---|
| اطلاعات کلی | |
| نام رسمی : | ناحیهٔ جلالالدین رومی |
| کشور : | تاجیکستان  |
| استان : | |
| سال شهرشدن : | ۲۱ مارس ۱۹۳۳ |
| مردم |
|
| جمعیت | ۱۶۰٬۰۰ |
| تراکم جمعیت: | ۱۷۷٬۷ km² نفر بر کیلومتر مربع |
| زبانهای گفتاری: | تاجیکی و ازبکی |
| مذهب: | حنفی |
| جغرافیای طبیعی |
|
| مساحت: | ن۹۰۵٬۰۲ km² |
| اطلاعات شهری |
|
| پیششماره تلفنی : | +۹۹۲ ۳۲۴۷ |
| وبگاه : | .tj |
ناحیهٔ جلالالدین رومی یکی از ناحیههای اداری ولایت ختلان است که در جنوب کشور تاجیکستان قرار دارد. مرکز این ناحیه، شهرکی به نام سراجالدین عیسیاف است که در ۳۲ کیلومتری شهر قرغانتپه و در دامنهٔ کوه و کنارهٔ رود قومسنگیر جای دارد. این شهرک تا شهر دوشنبه ۱۳۲ کیلومتر فاصله دارد.
محتویات |
جایگاه [ویرایش]
ناحیهٔ جلالالدین رومی در وادی سرخ آب جای دارد. در شمال به ناحیههای باختر و وخش، در شرق به فرخار، در غرب به جیلیکول و در جنوب به قومسنگیر و پنج از ناحیههای ولایت ختلان همسایهاست.
ریشهشناسی نام [ویرایش]
نام پیشین و باستانی این ناحیه، هلاورد بودهاست. با توجه به اینکه این شهر در زمان کوشانیان (آغاز سدهٔ یکم تا سدهٔ سوم میلادی) پدید آمدهاست، ریشهٔ واژهٔ هلاورد را در زبانهای سغدی و بلخی باید جست. بهدلیل آنکه اکثر شهرهای باستانی گرداگردشان دیوار داشتند، بخش دومی این جاینام «ورد» باید بازماندهٔ واژهٔ ایرانی باستانی «ورتا» به (معنای دیواردار) از ریشهٔ «وَر» باشد[۱] که «بارا» و «دیوار» از آن پدید آمدهاست.[۲] این واژه در اوستا در نام «ورِجَمکَرد» آمده و امروز نیز در نام روستاهای «هومبیوری»[۳] و «کنگورت»[۴] برجای ماندهاست.
در سال ۲۰۰۷ روشنفکران ختلانی به مسئولین ناحیهٔ کالخازآباد پیشنهاد داده بودند که نام تاریخی این سرزمین برای سومبار احیا گردد و مرکز ناحیهٔ هلاورد نامیده شود.[۵] اما برخلاف چشمداشت آنها، ناحیهٔ کالخازآباد در تاریخ ۱۹ ژوئیه ۲۰۰۷ با قرار مجلس ملی عالی جمهوری تاجیکستان ناحیهٔ جلالالدین رومی نامیده شد.[۶].
مردم [ویرایش]
مردم این ناحیه به زبانهای تاجیکی و ازبکی سخن میگویند. بر پایهٔ آمار سال ۲۰۰۹ میلادی، ناحیهٔ جلالالدین رومی ۱۶۰٬۰۰ تن جمعیت داشت.[۷]
بخشبندی [ویرایش]
براساس قانون تقسیمات کشوری، ناحیهٔ جلالالدین رومی، ۲ شهرک و ۸ جماعت دارد.[۸]
| جماعتهای ناحیهٔ جلالالدین رومی[۹] | |||||||||||
| جماعت | اهالی | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| عیسایف | ۲۰۴۹۱ | ||||||||||
| گلستان | ۱۰۲۰۵ | ||||||||||
| کلینین | ۱۲۳۷۷ | ||||||||||
| مدنیت | ۱۱۲۹۷ | ||||||||||
| نوآباد | ۱۴۴۴۶ | ||||||||||
| توگلن | ۲۰۴۹۱ | ||||||||||
| اوزون | ۱۶۴۲۸ | ||||||||||
| فرونزه | ۱۹۰۶۹ | ||||||||||
حکومت [ویرایش]
سرور ناحیهٔ جلالالدین رومی رئیس حکومت آن است که وی را رئیس جمهوری تاجیکستان تعیین میکند. نهاد قانونگذاری این ناحیه، مجلس نمایندگان خلق میباشد که آن را رایدهندگان این ناحیه برای ۵ سال انتخاب میکنند.
تاریخ [ویرایش]
این ناحیه در ۲۱ مارس سال ۱۹۳۳ میلادی در بخشی از ولایت قرغانتپه در جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان شوروی تاسیس یافتهاست و نخست «ناحیهٔ وخش» نام داشت.
راهنماها و جهاننامههای عربیزبان و پارسیزبان سدهٔ میانی، نام این ناحیه را هلاورد یاد کردهاند.
هلاورد در زمان سامانیان یکی از دو شهر کلان وخشانزمین بودهاست. بنابر نوشتههای حدود العالم من المشرق الی المغرب، «هلاورد قصبهٔ وخش است، شهریست با کشت و برز و روستاهای بسیار و مردمانی تیرانداز و جنگی.»[۱۰]
شهر هلاورد را استخری در مسالک و ممالک، مقدسی در احسن التقاسیم فی مریفات الاقالیم، ابن حوقل در صورات الارض، یاقوت حموی در معجم البلدان و ابوریحان بیرونی در آثارشان یاد کردهاند.
بنابر یافتههای باستانشناسی، شهر هلاورد در زمان کوشانیان پدید آمد[۱۱] و در سدههای میانه مرکز وخشانزمین بودهاست. این شهر در سال ۷۵۰ میلادی به دست عربها ویران شد[۱۲] و باستانشناسان خرابههای آن را در کرانهٔ غربی شهرک کالخازآباد یافتند که امروز آن را کافرقلعه میخوانند.[۱۳] سپس مرکز وخشانزمین، شهرک کوهکنده شد که در ۱۲ کیلومتری شمال غربی خرابههای کافرقلعه در کرانههای رود وخش جای داشت. در سدههای میانی، این شهر نیز هلاورد نام داشت و خرابههای آن هماکنون به نام «زالیزر» نزدیک ده اوزون در کنار رود وخش، ۱۲ کیلومتر دورتر از کالخازآباد و ۲۳ کیلومتر دورتر از قرغانتپه برجایند.[۱۴].
بازیافتهای باستانشناسی گواهند که روستای بهجایمانده در خرابههای کنونی زالیزر، در سدههای ۳ تا ۵ میلادی بنیاد یافتهاست.[۱۵] پس از استیلای عرب و ویران شدن هلاورد، این ده در عصرهای پنجم تا هشتم میلادی شهری کلان گردیده[۱۶] و تا حملهٔ مغول، مرکز وخشانزمین بودهاست، اما در سال ۱۲۲۱ از دست چنگیزیان نابود شدهاست.[۱۷].
پس از سدهها ویرانی، این سرزمین کمکم آباد شد. تاریخنامهها در سال ۱۸۸۴ از روستایی یاد میکنند که توغالنگ نام داشته و بخشی از قرغانتپه در امارت بخارا بودهاست. در سال ۱۹۱۹ این روستا ۱۴۰۰ خانوار داشته و مردمش کشاورز بودهاند. ۲۱ مارس ۱۹۳۳ روستای توغالنگ مرکز اداری ناحیهٔ وخش و یکی از مراکز آبادانی واد وخش گردید. ۲۰ دسامبر ۱۹۳۳ توغالنگ را با نام لازار کاگانویچ یکی از رهبران یهودیتبار شوروی، کاگانویچآباد و ناحیهٔ وخش را کاگانویچآباد نامیدند.
در تاریخ ۱۱ جولای ۱۹۵۴ کاگانویچآباد رسماً شهرک اعلام شد و در ۳ جولای ۱۹۵۷ این شهرک به یاد آبادگران وادی وخش که از شمال تاجیکستان کوچانده شده و نخستین کالخازها را در وادی وخش تشکیل کردهبودند کالخازآباد نامیده شد و ناحیه نیز نامش کالخازآباد گردید. ۱۰ ژانویه ۱۹۹۱ این شهرک را به یاد سراجالدین عیسی یکی از آبادگران وادی وخش که ۲۸ سال رئیس این ناحیه بود، شهرک را به سراجالدین عیسی تغییر دادند.[۱۸] ناحیهٔ کالخازآباد در ۱۹ ژوئیه ۲۰۰۷ به قرار مجلس عالی ملی جمهوری تاجیکستان ناحیهٔ جلالالدین رومی نامیده شدُ هرچند که روشنفکران ختلانی از مسئولین ناحیه خواسته بودند که نام تاریخی هلاورد بر این ناحیه گذاشته شود.[۱۹].
پانویس [ویرایش]
- ↑ Kent R.G. Old Persian. Grammar. Texts. Lexicon. New Haven, 1953. – p. 206
- ↑ Boyce M. A Word-list of Manichean Middle Persian and Parthian. Tehran-Liège, 1977. – p. 26
- ↑ Хумби Варӣ дар ۲ километрии шимоли Қалъаи Хумб (маркази ноҳияи Дарвоз) ҷой дорад ва «Қалъаи Хумб» худ баргардони ҳамин «Хумби Варӣ» аст ва маънои ҳар ду ҷойном якест: «Қалъае дар канораи рӯди Хумбоб»
- ↑ Кангурт бояд дигаргашта аз kangha-warta => kangawart => kangwart => kangurt бошад зеро *wa- дар эронии бостон дар суғдӣ u- ё ō- мегаштааст. Вожаи *warta- дар гӯиши тоҷикони Бухоро (ки бозмондагони суғдиёнанд) urd/ūrt гашта ки аз истилоҳоти кишоварзӣ ва ба маънои «ҷӯяк» ё «ҷӯйбор» аст. Аз он ҷо ки вожаи «девор» худ бозмонда аз *daiz- дар эронии бостон, *daēz- дар авестоӣ, didā дар порсии бостон, diza дар паҳлавӣ буда ва «диж» аз он аст ва «-вор» ки бозмонда аз «bāra» дар порсии нав (аз *wāra-ka-) аз решаи *war- аст, метавон гуфт ки Кангурт бо Кангдиж ҳаммаъност, яъне «қалъаи Канг» ки муҳимтарин шаҳри Турон будааст
- ↑ рӯзномаи «Бомдод», № 20 (115) аз 1 августи 2007, чопи вилояти Хатлон.
- ↑ хабаргузории «Ховар»[۱]
- ↑ Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Минтақаҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон. 2010
- ↑ "Феҳристи ҷамоатҳо". UN Coordination, Tajikistan. http://www.untj.org/files/minutes/Food/List_of_Jamoats.xls.
- ↑ http://www.undp.tj/files/maps/JCP/Tajik_pdf/Civil_Society/Kulyab_AO/CS15.pdf
- ↑ «Ҳудуд ул-олам мин ал-Машриқ илал-Мағриб» (соли 372 ҳиҷрии қамарӣ = ۹۸۲ милодӣ). (Вироиши доктор Манучеҳр Сутуда). – Теҳрон: Интишороти китобхонаи Таҳурӣ, ۱۳۶۲ ш. / ۱۹۸۳ м. – саҳ. ۱۱۹
- ↑ Древности Таджикистана. Каталог выставки. — Душанбе: Дониш, ۱۹۸۵. — ۳۴۳ с. , саҳ. ۱۵۶
- ↑ Соловьев В. С. Работы на Кафыркале в Вахшской долине в ۱۹۸۰ г. Археологические работы в Таджикистане вып. ۲۰. —Душанбе, ۱۹۸۷. — с. ۱۷۲—۱۷۸. саҳ. ۱۷۸
- ↑ Соловьев В. С. Работы на Кафыркале в Вахшской долине в ۱۹۸۰ г. Археологические работы в Таджикистане вып. ۲۰. —Душанбе, ۱۹۸۷. — с. ۱۷۲—۱۷۸. саҳ. ۱۶۷
- ↑ Беленицкий А. М. Отчет о работе Вахшского отряда в ۱۹۴۷ г. Труды Согдийско-Таджикской археологической экспедиции, т. ۱. —М. —Л. , ۱۹۵۰. — с. ۱۴۰—۱۴۶. саҳ. ۱۴۴; Литвинский В. А. Археологическое изучение Таджикистана советской наукой. — Сталинабад: Изд-во АН ТаджССР, ۱۹۵۴. — ۸۱ с. саҳ. ۳۸
- ↑ Древности Таджикистана. Каталог выставки. — Душанбе: Дониш, ۱۹۸۵. — ۳۴۳ с. – саҳ. ۲۸۴
- ↑ Соловьев В. С. Работы Колхозабадского отряда. Археологические открытия ۱۹۸۱ года. — М. , ۱۹۸۳. — с. ۴۹۱—۴۹۲. саҳ. ۴۹۱
- ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей, в трех томах. Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, О. И. Смирновой, Ю. П. Верховского и А. К. Арендса. —М. —Л. : Изд-во АН СССР, ۱۹۴۶ – ۱۹۵۲ г. – ҷ. ۱ б. ۲, саҳ. ۲۰۷, ۲۱۸
- ↑ Стратегия социально-экономического развития пгт им. Исоева Колхозабадского района
- ↑ Умед Ҷайҳонӣ: Ба номгузорӣ аз зовияи миллӣ бингарем
منابع [ویرایش]
- «Ҳудуд ул-олам мин ал-Машриқ илал-Мағриб» (соли 372 ҳиҷрии қамарӣ = ۹۸۲ милодӣ). (Вироиши доктор Манучеҳр Сутуда). – Теҳрон: Интишороти китобхонаи Таҳурӣ, ۱۳۶۲ ш. / ۱۹۸۳ м.
- Баҳор Меҳрдод. Пажӯҳише дар асотири Эрон (пораи нахуст ва дувум): - Теҳрон: Огоҳ, 1376 ҳ. ш. = ۱۹۹۷ м. чопи дувум.
- Рашид ад-Дин. Сборник летописей, в трех томах. Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, О. И. Смирновой, Ю. П. Верховского и А. К. Арендса. —М. —Л. : Изд-во АН СССР, ۱۹۴۶ – ۱۹۵۲ г. – т. ۱ ч. ۲.
- Беленицкий А. М. Отчет о работе Вахшского отряда в ۱۹۴۷ г. Труды Согдийско-Таджикской археологической экспедиции, т. ۱. — М. — Л. , ۱۹۵۰. — с. ۱۴۰—۱۴۶.
- Литвинский Б. А. Археологическое изучение Таджикистана советской наукой. — Сталинабад: Издательство АН Таджикской ССР, ۱۹۵۴. — ۸۱ с.
- Соловьев В. С. Работы Колхозабадского отряда. Археологические открытия ۱۹۸۱ года. — М. , ۱۹۸۳. — с. ۴۹۱—۴۹۲.
- Соловьев В. С. Работы на Кафыркале в Вахшской долине. Археологические работы в Таджикистане, вып. ۱۸. — Душанбе, ۱۹۸۴.
- Древности Таджикистана. Каталог выставки. — Душанбе: Дониш, ۱۹۸۵. — ۳۴۳ с. , саҳ. ۱۵۶.
- Соловьев В. С. Работы на Кафыркале в Вахшской долине в ۱۹۸۰ г. Археологические работы в Таджикистане вып. ۲۰. —Душанбе, ۱۹۸۷.
- Kent R.G. Old Persian. Grammar. Texts. Lexicon. New Haven, 1953.
- Boyce M. A Word-list of Manichean Middle Persian and Parthian. Tehran-Liège, 1977. – p. 26
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||
