میدان توپخانه

میدان توپخانه سال ۱۳۹۰

میدان توپخانه، میدان سپه یا میدان امام خمینی نام میدانی تاریخی واقع در مرکز تهران است. این میدان در سال ۱۲۸۴ شمسی به دستور امیر کبیر احداث و ساختمان‌های اطراف آن بارها تخریب و نوسازی شده‌اند. میدان توپخانه از گذشته‌های دور مرکز حمل و نقل و ترافیک شهر تهران و همچنین محل تجمعات اعتراضی و اعدام برخی از محکومان معروف بوده‌است. این میدان در حال حاضر نوعی مرکزیت اداری و تجاری دارد.

موقعیت

میدان توپخانه در محدوده منطقه ۱۲ شهرداری تهران قرار دارد. خیابان فردوسی در شمال غربی، خیابان لاله‌زار و خیابان اکباتان در شمال شرقی، خیابان امیرکبیر و خیابان ناصرخسرو در جنوب شرقی، خیابان باب‌همایون (الماسیه) در جنوب غربی و خیابان امام‌خمینی (خیابان سپه) در غرب، به میدان متصل می‌شوند.

تاریخچه

کار احداث میدان توپخانه در سال ۱۲۸۴ هجری قمری، و به دستور میرزاتقی‌خان امیرکبیر، در زمینی مستطیل شکل و در بیابان شمالی میدان توپخانه قدیم (میدان ارک فعلی) آغاز شد. پیش از آن و از زمان فتحعلی‌شاه، این بیابان به محل استقرار توپ‌ها و توپچی‌ها اختصاص داشت. معمار میدان محمدابراهیم‌خان آذربایجانی (دایی کامران‌میرزا) بود. کار ساخت میدان ده سال به طول انجامید و در سال ۱۲۹۴ قمری به دستور اعتمادالسلطنه خاتمه یافت. این میدان از نخستین گذرگاه‌های تهران است که سنگفرش و بعدها اسفالت شده‌است.

ساختمان‌های پیرامون

علی‌رغم آنکه میدان در ابتدا به‌صورت یکپارچه طراحی و احداث گردید، ولی بعد از احداث، دستخوش تغییرات زیادی شد. ساختمان‌های زیادی در اطراف آن ساخته و سپس تخریب شدند. ابتدا بنای ابتدایی و یکپارچه قبلی تخریب و در سمت شرق میدان ساختمان بانک شاهی ایران ساخته شد. این ساختمان بعدها با تغییراتی به بانک بازرگانی (بعدها بانک تجارت فعلی) تبدیل شد. از میان ساختمان‌های قدیمی میدان تنها این بنا هنوز پابرجا مانده‌است. در سمت غرب نیز ابتدا ساختمان نظمیه ساخته شد که بعدها تخریب و نوسازی گردید. در ضلع جنوب غربی نیز ساختمان راهنمایی و رانندگی ساخته شد. در دوره رضا شاه در جنوب میدان ابتدا ساختمان بی‌سیم جای ساختمان قدیمی‌تر تلگرافخانه را که فقط ۱۲ متر طول داشت و گنبد زیبایی بر سقف آن بود گرفت. این بنا نیز بعدها تخریب شد و وزارت پست و تلگراف و تلفن ساختمان ۱۴ طبقه‌ای را بجای آن ساخت که امروزه بزرگ‌ترین ساختمان اطراف میدان است. در سال ۱۳۰۰ قمری ساختمان بلدیه (بعدها شهرداری تهران) در ضلع شمالی این میدان ساخته شد. در ضلع شمالی بنای شهرداری کوچه چهارمتری‌ای قرار داشت. با تخریب ساختمان بلدیه و منضم شدن زمین شهرداری و کوچه پشت آن به میدان، مغازه‌هایی که قبلا در این کوچه بودند به میدان مشرف شدند. ضلع شمالی میدان و مغازه‌های آن تا امروز به یادبود کوچه تخریب شده، «پشت شهرداری» نامیده می‌شوند.^{[نیازمند منبع]}

جدیدترین بنای احداثی در میدان بنای ایستگاه آتش‌نشانی و ایستگاه متروی امام خمینی است. موزه آثار استاد علی‌اکبر صنعتی (موزه ۱۳ آبان) در ضلع غربی این میدان قرار دارد.

کاربری قدیم

میدان توپخانه از بدو احداث، مرکزی برای تجمع، آتشبازی، مشق و رژه نظامی و همچنین اعدام محکومان بوده‌است. برخی بر این باورند که طراح میدان در هنگام طراحی آن به میدان نقش جهان اصفهان نیز نظر داشته‌است. در اوایل احداث میدان، چند عراده توپ غنیمتی شاه عباس صفوی از پرتغالی‌های جزیره هرمزدر آن قرار داده شده بود. همچنین توپی به نام توپ مروارید که از ساخته‌های دوران فتحعلی‌شاه بود در میدان به نمایش گذاشته شده بود.

میدان توپخانه در مقطعی به عنوان نقطه اتصال میان بخش جدید و بخش قدیم تهران مطرح بوده‌است.

وضع فعلی

بخشی از فروشگاه‎های ضلع شمالی میدان (پشت شهرداری) امروزه به کار فروش دستگاه‌های صوتی اتومبیل گرفته شده‌اند. اطراف باب همایون بورس فروش کت و شلوار بوده و ضلع جنوبی میدان تقریبا بطور کامل توسط ساختمان بتنی ۱۴ طبقه مخابرات اشغال شده‌است. به واسطه انفجار یک بمب قوی در تاریخ ۱۲ اردیبهشت ۱۳۶۴ و تخریب ساختمان‌های اطراف، بخشی از این ضلع خالی از بناست.

شورای شهر تهران در نظر دارد تا پروژه ساماندهی میدان توپخانه را به مسابقه بگذارد.

اجتماعات سیاسی

در دوره مشروطه این میدان به دلیل نزدیکی به ارک سلطنتی و نیز میدان بهارستان بارها محل تجمع مخالفین مشروطه بود و واقعه میدان توپخانه در اینجا اتفاق افتاد. همچنین در جریان اعتراضات به نتایج انتخابات ایران در سال ۱۳۸۸ این میدان صحنه راهپیمایی سکوت و تجمع شمار بسیار زیادی از معترضان در روز ۲۸ خرداد ۱۳۸۸ بوده‌است. از مهمترین اعدام‌های صورت گرفته در این میدان می‌توان به اعدام شیخ فضل‌الله نوری، نایب حسین کاشی و اصغر قاتل اشاره نمود.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ میدان توپخانه موجود است.

محلات و کوی و شهرک‌های تهران