موعظه

موعظه در لغت به معنای «پند و نصیحت و آنچه را شخص از پند و نصیحت و وعده و وعید بیان می‌کند» می‌باشد. پند دادن، نصیحت کردن، اندرز دادن، وصیت کردن، وعظ کردن و موعظه کردن؛ همگی در زبان فارسی به یک معنا استعمال شده اند. گاهی حکمت در قالب موعظه و نصیحت القاء می‌شود. حکمت به معنی علم و دانش، راستی و درستی و کلام موافق حق می‌باشد.

موعظه در عین حال یکی از انواع شیوهای سخنرانی است، روشهای دیگر عبارتند از حکمت و خطابه که به اقتضای نزدیکی و را بطه تنگاتنگ این مفاهیم در این نوشتار سعی به تعریف و مقایسه هر سه مفهوم شده است.

موعظه و حکمت

تفاوت موعظه و حکمت در اینست که حکمت تعلیم است و موعظه تذکار، حکمت‏برای آگاهی است و موعظه برای بیداری، حکمت مبارزه با جهل است و موعظه مبارزه با غفلت، سر و کار حکمت‏با عقل و فکر است و سر و کار موعظه با دل و عاطفه، حکمت‏یاد می‏دهد و موعظه یاد آوری می‏کند، حکمت‏بر موجودی ذهنی می‏افزاید و موعظه ذهن را برای بهره برداری از موجودی خود آماده می‏سازد، حکمت چراغ است و موعظه باز کردن چشم است‏برای دیدن، حکمت‏برای اندیشیدن است و موعظه برای به خود آمدن، حکمت زبان عقل است و موعظه پیام روح.از اینرو شخصیت گوینده در موعظه نقش اساسی دارد، بر خلاف حکمت.در حکمت روحها بیگانه‏وار با هم سخن می‏گویند و در موعظه حالتی شبیه جریان برق که یک طرف آن گوینده است، و طرف دیگر شنونده به وجود می‏آید و از این رو در اینگونه از سخن است که‏«اگر از جان برون آید نشیند لا جرم بر دل‏»، و گرنه از گوش شنونده تجاوز نمی‏کند.درباره سخنان موعظه‏ای گفته شده است:«الکلام اذا خرج من القلب دخل فی القلب و اذا خرج من اللسان لم یتجاوز الاذان‏»سخن اگر از دل برون آید و پیام روح باشد در دل نفوذ می‏کند اما اگر ...

موعظه و خطابه

موعظه با خطابه نیز متفاوت است، سر و کار خطابه نیز با احساسات است اما خطابه برای تهییج و بیتاب کردن احساسات است و موعظه برای رام ساختن و تحت تسلط در آوردن، خطابه آنجا به کار آید که احساسات خمود و راکد است و موعظه آنجا ضرورت پیدا می‏کند که شهوات و احساسات خود سرانه عمل می‏کنند خطابه احساسات، غیرت، حمیت، حمایت، سلحشوری، عصبیت، برتری طلبی، عزت طلبی، مردانگی، شرافت، کرامت، نیکوکاری و خدمت را به جوش می‏آورد و پشت‏سر خود حرکت و جنبش ایجاد می‏کند، اما موعظه جوششها و هیجانهای بیجا را خاموش می‏نماید، خطابه زمان کار را از دست‏حسابگریهای عقل خارج می‏کند و به دست طوفان احساسات می‏سپارد اما موعظه طوفانها را فرو می‏نشاند و زمینه را برای حسابگری و دوراندیشی فراهم می‏کند.خطابه به بیرون می‏کشد و موعظه به درون می‏برد.

فردوسی می‌گوید:

بسوی خراسان فرستادشان

بسی پند و اندرزها دادشان

سعدی می‌گوید:

بدان ماند اندرز شوریده حال

که گویی بکژدم گزیده منال

منابع

• لغت نامه دهخدا
• فرهنگ لغت معین
• سیری در نهج البلاغه، تالیف:مرتضی مطهری