کردستان ایران

باغ امانیه از بالای آبیدرشهر

برای دیگر کاربردها، کردستان ایران (ابهام‌زدایی) را ببینید.

کردستان ایران نام غیر رسمی قسمت غرب و شمال غرب ایران است که بیشتر ساکنان آن را کردها تشکیل می‌دهند.^{[نیازمند منبع]}

نواحی کُردنشین ایران شامل: قسمت غربی استان آذربایجان غربی از ناحیه ماکو شروع می‌شود و با در برگرفتن نیمهٔ غربی استان و شهرهای جنوب غربی دریاچه ارومیه، شامل دیگر استان‌های غرب ایران یعنی استان کردستان، کرمانشاه و ایلام می‌شود. در استان آذربایجان غربی قسمت غربی شهرستانهای، ارومیه، ماکو، خوی، سلماس و در قسمت جنوب استان آذربایجان غربی، شهرستانهای اشنویه،مهاباد، بوکان، پیرانشهر، سردشت، کردنشین هستند. بخش‌هایی از خراسان: در قسمت‌های از استان خراسان شمالی و قسمت‌هایی از خراسان رضوی نیز مناطقی وجود دارند که مردم در آن مناطق به کرمانجی صحبت می‌کنند که از این میان می‌توان به مناطق: اسفراین، بجنورد، شیروان، قوچان، درگز، چناران و باجگیران اشاره نمود. مردم کردتبار منطقهٔ خراسان بنا به منابع تاریخی نوادگان کردهایی هستند که در زمان شاه عباس از منطقه باختری دریاچه ارومیه به این نواحی برای نگاهداری از مرزهای ایران کوچ داده شدند و بنا به روایتی دیگر شاه عباس آنان را به خاطر تضعیف سرکشی خان‌های کرمانجی و بکار بردن آنان در مقابله با حملات بی‌امان ازبکان به خراسان بزرگ کوچاند و همچنین در مناطقی از استان‌های گیلان، قم، قزوین، فارس و مازندران و بلوچستان و همدان نیز جمعیتهای پراکنده کرد زندگی می‌کنند.

طبیعت

وجود کوهستان زاگرس و بارش کافی و رودهای پرآب، کردستان ایران را به‌عنوان یکی از زیباترین مناطق ایران تبدیل می‌کند به طوری که در اواخر اسفند و اردیبهشت، هوای زیبا سرسبزی کل منطقه را فرا می‌گیرد و سیل مسافران از سراسر ایران و عراق وارد این منطقه می‌شوند که جز زیبا ترین مناطق جهان در فصل بهر تبدیل می‌شود کوهستان‌های مرزی ایران و عراق و منطقه هورامان از زیباترین مناطق این منطقه تبدیل خواهند شد کوهای چهل چشمه استان کردستان منطقه بکرودست نخورده‌ای است که به موجب وجود چند رود چر اب ایرا که در این کوهستان است طبیعت زیبایی رابه وجود اورده‌است رودهای این منطقه عبارت اند از سفید رود و قزل اوزون و زابکو چک و زاب بزرگ،سدکوروش کبیر بوکان و سیمینه رود و زرینه رود و سیمینه رود سرچشمه رورخانه کرخه و سیروان و رودخانه ارس که از کردستان ترکیه سرچشمه می‌گیرد و رودخانه مهاباد که اب شهرها روستاه و در یاچه‌های دیگر اران راتامین می‌کنند

مناظراطراف جاده سنندج، کامیاران.

مناطق دیدنی وباستانی

از مناطق دیدنی می‌توان به روستای هورامان یا ریجاب و دریاچه مریوان وکوهستا نهی مر زی سردشت با قندیل اشاره کرد وسراب‌های مختلف که درمنطقه وجود دارند واسار باستانی شامل تخت سلیمان و بیستون و تاقبستان

پیکره سکونخا در کتیبه بیستون

و

کلیسای سور سور علاوه بر این می‌توان به طاق بستان که در مرحله پایانی ٍثبت جهانی است و قلعه یزدگرد ساسانی در دالاهو و معبد اناهیتا در کنگاور وغار قوری قلعه بزرگ ترین غار ابی اسیا و غار سهولان در مهاباد ودومین درجهان کوهستاهای پراو و شاهو،قلایجی در بوکان اشاره نمود.

پراو

تاریخ

چند مرد کرد در سال ۱۲۵۲ هجری خورشیدی

سواران کرد در کوههای قفقاز؛ نیویورک تایمز، ۳ بهمن ۱۲۹۳ ه. خ.

نوشتار اصلی: تاریخ کردها

به طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده‌است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های بابل و آشور در جنگ بوده‌اند و گاه آنها را شکست می‌داده‌اند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها و لولوبیان و گوتیان و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان خود را در منطقه رواج کامل دادند. زبانهای کردی (سورانی/کرمانجی) با سایر زبانهای ایرانی مانند فارسی و بختیاری و تالشی و گیلکی و بلوچی از یک ریشه واحد هستند..

گرنوت وینفوهر بیشتر کردی را نزدیک به زبان پهلوی اشکانی میداند.

در دوره‌های تاریخ، منطقه کردستان بخشی از امپراتوری‌های ماد، هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی گشت

زبان

هنگامی که از زبان کردی سخن به میان می‌آید، مقصود زبانی است که کردها هم اینک با آن سخن می‌گویند. زبان شناسان و شرق شناسان غربی گفته‌اند که: این زبان از زبانهای هندواروپایی و خانواده‌های هند و ایرانی و در زمرهٔ زبانهای ایرانی است و با زبان فارسی شباهت بسیاری دارد. احمد کسروی، در شیخ صفی و تبارش، تاریخ تبار و زبان مردم آذربایجان می‌نویسد: پیش از صفوی هیچ شاعر ترک گویی در آذربایجان پیدا نشد و همگی مردم هر که ماد و آریایی تبار بودند به زبان پهلوی آذری گفتگو می‌کردند که همانند فارسی و لری و کردی بود. حمزه اصفهانی در کتاب سنی ملوک الارض و الانبیا می‌نویسد:پارسیان، دیلمیان (یکی از گروه‌های مهم ایرانی‌زبان) را کردهای طبرستان می‌دانستند - چنانکه اعراب را کردهای سورستان.

کردی از ریشه زبان‌های ایران قبل از حمله اعراب به ایران است. زبان کردی دارای ادبی بسیار پهناور است. قدیم‌ترین نوشته به زبان پهلوی اشکانی قباله‌ای است که از اورامان در کردستان به دست آمده.

زبان کردی شامل گویشهای متعددی است یکی کورمانجی شرقی یا مکری در بوکان، سلیمانیه و سنه؛ و یکی کورمانجی غربی در شمال اذربایجان غربی و شمال خراسان. گروه اصلی دیگر یا گروه کردی جنوبی در منطقه کرمانشاه زندگی می‌کنند..

کرمانجی گویش کردهای شمال خراسان، ناحیه مرزی ایران، روستاهای تکاب وشاهیندژ، است. سورانی در بخش میانی مناطق کردنشین ایران شهرهای اصلی سورانی‌زبان عبارتند از: بوکان، مهاباد، سنندج، شهرهای کردنشین جنوبی آذربایجان غربی به گویش مکریانی تلکم می‌کنند. کردی جنوبی دارای لهجه‌های کردی کرمانشاهی، کلیایی، سنجابی، کلهری و فیلی است که در استان کرمانشاه و بخش‌هایی از استان ایلام بدان تکلم دارند.

به نظر دانشمندان زبان شناس و شرق شناس قبایل ماد و پارس همزبان بوده و هر دو به یک گویش سخن می‌گفته‌اند. تئودور نولدکه خاورشناس آلمانی، معتقد است که زبان مادی بدون شک خویشاوندی بسیار نزدیکی با زبان پارسی باستان داشته، اکنون با کاوش در مناطق غرب ایران از مادها آثاری در تپه هگمتانه در دست است. پروفسور ن. مکنزی نوشته است که در نظر اول می‎توان انتظار داشت که منظور از زبان مادی زبان کردی است. معتبرترین زبانشناس زبان کُردی ولادیمیر مینورسکی نیز همین نظر [۵] را تایید می‌کند:

«اگر کردها از نوادگان مادها نباشند، پس برسر ملتی چنین کهن و مقتدر چه آمده‌است و این همه قبیله و تیرهٔ مختلف کرد که به یک زبان ایرانی و جدای از زبان دیگر ایرانیان تکلم می‌کنند؛ از کجا آمده‌اند؟» (مینورسکی ۱۹۷۳)

مادها در سال ۶۱۲ پیش از میلاد مسیح امپراتوری بزرگ ماد را بنیان نهادند و بدین ترتیب زبان مادی به زبان رسمی بدل شد. از آن زمان تا هنگام انتشار اسلام در کردستان، سیزده قرن سپری شده‌است. در این مدت طولانی سرزمین ماد بزرگ و کوچک و سرزمین‌های دیگری که به سرزمین ماد ملحق شده‌اند؛ از حیث نظامی و سیاسی بسیار دست به دست شده‌اند. و قدرت سیاسی به دست افراد مختلفی - که زبان آنها با زبان مادها متفاوت بوده‌است - افتاده‌است. هر حکومتی هم که برسر کار آمده زبان خود را به عنوان زبان رسمی تحمیل کرده‌است. در اوضاع واحوال آن روزگاران، که تمامی بنیادهای اجتماعی کم رنگ شده و رو به افول نهاده بوده‌است، این جابه جایی درقدرت نمی‌تواند از تأثیر نهادن بر این بنیادها برکنار بوده باشد. تاریخ، برخی رویدادها را ثبت کرده‌است که طی آن، سلطهٔ سیاسی بر یک سرزمین، تغییرات نژادی بنیادی و ایستایی زبان را در آن سرزمین باعث شده‌است. امروز ردپای تأثیر جابه جایی در قدرت را در شرق قلمرو امپراتوری ماد به وضوح می‌توآن دید. به عکس در بخشی از غرب سرزمین ماد، بنیادها همچنان دست نخورده مانده‌است. بلکه تسلط مادها وضعیت نژادی و زبانی برخی از سرزمین‌هایی را که بعداً به قلمرو مادها ملحق شد، تغییر داده و به مسیر توسعهٔ مادی کشانده‌است و به موازات بخش غربی قلمرو خود، آنها را توسعه داده‌است. بیشتر تاریخ شناسان پر آوازه براین باورند که، کردهای امروز نوادگان مادهای دیروزند.

زبان پارتی (پهلوانیک)، که به نظر زبان شناسان همراه با زبان مادی در زمرهٔ زبانهای شمال غربی، خانوادهٔ زبانهای ایرانی جای می‌گیرند؛ بیش از دیگر زبانها بر زبان کردی تأثیر نهاده‌است و امروزه رد پای این تأثیرات در گویش آیینی زبان کردی، دیده می‌شود.

هم‌زمان با سقوط و فروپاشی امپراتوری ساسانی و حمله اعراب به ایران در ایران، وقفهٔ تازه‌ای برای زبان کردی آغاز شد. زبان مادی در آن زمان به نسبت زبان رایج دوران اقتدار امپراتوری ماد، دستخوش تغییرات ۱۳۰۰ ساله شده بود. به همان نسبت که زبان پارسی باستان پیشرفت کرده و به زبان دری / پارسیک تبدیل شده و آمادگی و ظرفیت آنرا یافته‌است که زبان پارسی کنونی از آن جدا شود؛ زبان مادی هم پیشرفت کرده و دستخوش چنان تحولات و دگرگونی‌هایی شده؛ که استخراج زبان کردی از آن ممکن شده باشد.

مسجد دارالاحسان

دین ومذهب

در استان کردستان و استان آذربایجان غربی اهل‌سنت هستند. در استان کرمانشاه بخشی شیعه و بخشی اهل‌سنت هستند در ایلام و خراسان صد درصد مردم شیعه هستند. در بین کردها نزدیک به ۵۰ هزار خانوار و شاید بیشتر یزیدی هستند. علاوه بر این، جمعیت قابل ملاحظه‌ای از کردها که به یارسان و اهل حق معروفند در میان کردها هستند که مرکز سکونت آنها منطقه دالاهو و کرمانشاه و بصورت پراکنده در کردستان است. سایر کردها نیز مسیحی یا یهودی هستند.

سراسر نمای سنندج از آبیدر

سراسر نمای بوکان از کوه سیاه

جغرافیا انسانی

جمعیت

به علت اینکه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها انجام نگرفته تمام آمارهای ارائه شده تخمینی هستند. بنا بر برآوردهای غیررسمی جمعیت و مساحت این منطقه به طور تقریبی در سال ۲۰۱۰ پنج میلیون و نیم تا شش ملیون نفر در مساحت حدود 70 تا 100 هزار کیلو متر مربع در غرب و ۶۰ تا ۸۰ هزار کیلو متر مربع در خراسان تخمین زده می‌شود جمعیت کردهای ایران حدود هفت میلیون نفر است.

احزاب

• حزب دمکرات کردستان
• حزب کومله کردستان
• حزب حیات آزاد کردستان
• اخوان المسلمین ایران (جماعت دعوت و اصلاح ایران)
• سازمان خبات انقلابی کردستان ایران
• حزب کومونیست ایران
• سازمان دفاع حقوق بشر کردستان ایران
• سازمان زحمتکشان کردستان ایران

رسانه‌ها

این رسانه‌ها اغلب به دو زبان کردی وفارسی هستند که هدف انها بیشتر مخاطبان کرد تبار ایرانی است

• خبر گزاری کرد پرس Kurdpress
• کردشاپ Kurd shap
• کردپا Kurdpa
• شبکه ماهواره‌ای تیشک تی وی مطعلق به حزب دمکران کردستان ایران TishkTV
• شبکه ماهوارهای اسوسات مطعلق به حزب کومله Aso Sat
• شبکه ماهواره‌ای نوروز تی وی مطعلق به حزب حیات ازاد کردستان پژاک Newroz TV
• بوکان اسکای BukanSky
• شبکه ماهواره‌ای روژهلات Rojhelat TV
• شبکه ماهواره‌ایکورو کانال KurdChannel/Channel One
• شبکه ماهواره‌ای کومار Komartv
• شبکه ماهواره کلیک ست KlikSat
• رادیو کوردانه KurdanehRadio
• شبکه اذر بایجان Azerbijan
• شبکه جم کرد Gem Kurd
• شبکه رادیویی ارومیه Urmeradio
• شبکه کردستان KurdistanTV Saandaj
• رادیو کردستان RadioKurdistan
• شبکه استانی کرمانشاه Kermashan TV
• رادیو کرمانشاهRadio Kermashan
• شبکه ایلام Ilamtv
• رادیو ایلام RadioIlam
• شبکه جهانی سحر2 Sahar 2
• شبکه مهاباد Mahabad
• رادیو مهاباد MahabadRadio
• شبکه مذهبی وصال حق wisal haq
• شبکه مذهبی کلمه Kalamehtv

هنر مندان

فرهاد اصلانی

• سعید اقاخانی
• جمشید خواننده
• عارف لرستانی
• رضا فیض نوروزی
• بهمن قبادی
• محمود شهریاری
• فرهاد اصلانی

موسیقی

• حسن زیرک
• ناصر رزازی
• سیروان خسروی
• کیهان کلهر
• شهرام ناظری

حسين علیزاده و شهرام ناظری در كنسرت مادريد ۲۰۱۱.

• کامکاران
• پیام عزیزی
• سوسن (خواننده)
• جمشید عندلیبی
• آزاد آزادپور
• عزیز ویسی
• سید علی اصغر کردستانی
• عباس کمندی
• سعید فرج پوری
• سپیده (خواننده)

ورزشکاران

• کوروش باقری
• کیانوش رستمی
• جمشید خیرآبادی
• حمزه زرینی
• سامان اقاویسی
• بیژن ذوالفقارنسب
• آرام خلیلی
• امجد شکوه مقام
• کاوه رضایی
• بختیار رحمانی
• سیامند رحمان
• ندا شهسواری
• هما حسینی
• ضیاءالدین نیک‌نفس

سیاست مداران

• صادق شرفکندی
• عبدالرضامصری
• محمدرضا رحیمی
• عبدالرحمان قاسملو

عبدالرحمان وثوق

• احمد مفتی زاده

مفتی زاده

• فرزاد کمانگر
• حاجی باباشیخ
• محمد شیخ‌الاسلام
• عبد الرحمان حاجی احمدی
• حبیب‌الله لطیفی
• امیر نظام گروسی
• قاضی محمد
• محمد صالح نیک بخت
• عبدالله رمضان زاده

شاعران

• زانیار خسروی
• نظامی گنجوی
• رحیم معینی کرمانشاهی

رحیم معین کرمانشاهی

• هژار مکریانی
• هیمن
• مولوی کرد
• وفایی
• قانع
• محمد قاضی
• مستوره اردلان
• ابوالقاسم لاهوتی
• غلامرضاخان ارکوازی

نگارخانه

• 

  نمایی از شهرسنندج

• 

  سینمای روباز پارک امیریه سنندج

• 

  عمارت خسروآباد سنندج

• 

  قبرهای تاریخی در داخل موزه سنندج

• 

  کاشیکاری مسجد دارالاحسان

• 

  نقس برجسته آبیدر

• 

  آبیدر

• 

  شهر مرزی بانه
  

• 

  شهر مرزی بانه
  

جستارهای وابسته

• حکومت اردلان
• ایل‌های کرد ایران
• کردهای خراسان
• کردهای قزوین