مسجد جامع هرات

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۴°۲۰′۳۵″ شمالی ۶۲°۱۱′۴۵″ شرقی / ۳۴.۳۴۳۰۶° شمالی ۶۲.۱۹۵۸۳° شرقی / 34.34306; 62.19583

مسجد جمعه هرات

مسجد جمعه هرات

اطلاعات اولیه
موقعیت افغانستان هرات, خراسان, افغانستان
وابسته به دین یا مذهب مسلمانان اهل سنت
استان ولایت هرات
شرح معماری
معمار(ها) غیاث الدین غوری
نوع معماری مسجد مسجد جامع (جمعه)
سبک معماری تیموری
سال پایان ساخت سده ششم و صفویه

مسجد جامع هرات یا مسجد جمعه هرات از مسجدهای کهن و با معماری باارزش در شهر هرات است که بیشتر گسترش آن در دورهٔ طلایی عهد تیموریان بوده است. این مسجد را سلطان غیاث الدین غوری در سال ۵۹۷ ق. طرح ریزی نمود اما موفق به تکمیل آن نشد. جسد وی در سال ۱۲۰۲ میلادی در زیر گنبد در عقب ایوان شمالی مسجد مدفون گردیده است.

تنها بخش کوچکی از مسجد عهد غوریان در درب ورودی جنوبی باقی‌مانده است. تزیینات دورهٔ غوری بعدها زیر کار تزیین دورهٔ تیموریان که مسجد را به ذوق و سلیقهٔ خود تزیین نمودند مخفی ماند که در سال در سال ۱۹۶۴ کارشناسان آن را بازیابی نمودند. اما در اثر مرور زمان بخش زیادی از کار پر مصرف تیموریان نیز از میان رفت که در نوسازی‌هایی که در سال ۱۳۲۲ شمسی روی مسجد انجام گرفت بخشی از آن بازسازی شد. در عهد تیموریان پایتخت در هرات واقع گردیده بود. تیموریان با جلب هنرمندان، معماران، فیلسوفان و شعرا به دربار خود رهبری نهضت فرهنگی را بدست گرفتند که از دوره‌های پردرخشش تاریخ هرات می‌باشد. شاهرخ و همسرش گوهرشاد از پیشتازان دورهٔ اول عصر تیموری به شمار می‌روند. حکومت سلطان حسین بایقرا از سال ۱۴۶۸ الی ۱۵۰۶ میلادی اوج دورهٔ طلایی تیموریان به شمار می‌رود.[۱]

مسجد جامع بزرگ هرات در گذرگاه تاریخ[ویرایش]

مسجد جامع هرات در طول تاریخ فراز و فرودهای زیادی را دیده است. این بناء پنجمین مسجد جامع بزرگ در جهان می‌باشد این مسجد از لحاظ تاریخی بیش از ۱۴۰۰ سال قدمت دارد و مساحت آن به ۴۶۷۶۰ متر مربع می‌رسد. . این بنای زیبا و شگفت انگیز در طول چندین هزار سال قبل از اسلام عبادتگاه آریائی‌های یکتاپرست بوده است ودر سال ۲۹ هجری بعد از گرایش مردم هرات به دین اسلام، این معبد بزرگ به مسجد مسلمانان مبدل گشت. چنانچه اول بجای معبد مسجد کوچکی چوبی إعمار گردید. واین مسجد در اثر اصابت برقک ویا لماسک که پیشینیان آنرا نازلهٔ غیبی گویند آسب دید. وبعد ترمیم شد. مثلاً.. روایت است که محل این مسجد قبل از اسلام معبد بزرگ آریائی، خانهٔ مزدا، آتشکدهٔ پیروان زردشت بوده و پس از نفوذ دین مقدس اسلام در این سر زمین این معبد باستانی به مسجد. یا مرکز اسلامی مبدل گشت و به مسجد جامع معروف گردید. گویند اصل بنائی آن چوبین بوده و منقش مدهون. در شب جمعه هشتم جمادی‌الاول سال ۵۱۴ نازلهٔ چون الماسک به مسجد افتاد و نیمی از مسجد را ویران کرد و بسوخت. وازان به بعد چندین بار تخریب و دوباره ساخته و یا ترمیم شده است. این بنای تاریخی نه تنها یک عبادت­گاه بوده است بلکه یک مدرسه علمی و فرهنگی که در آن شخصیت­های که افتخار کشور و جهان بودند تدریس ویا هم تعلیم دیده‌اند. خواجه عبدالله انصاری، خواجه محمد تاکی (رح) و دیگر عرفاً و شعرا از جمله شخصیت­هایی بودند که درین مدرسه تدریس کردند. بنیان‌گذار أصلی مسجد جامع بزرگ هرات:ا هر چند باورود اسلام این معبد کوچک به مسجد تبدیل گردید. مردم سالها درا ادا نماز نمودند ما برای اولینبار این مسجد جامع بزرگ به شکل وسیمائی فعلی با داشتن طوق‌های فیروزهای در برج‌ها ورواق‌های زیبا توسط مرحوم سلطان غیاث الدین غوری با استفاده از خشت پخته وتزئینات وکا شی‌های فیروزه‌ای ساخته شد. بعد از وفات سلطان غیاث الدین پسرش سلطان محمود به اتمام این مهم همت گماشت اما به پایه اکمال نرسید.. همچنان در زمان همین سلطان مدرسه به نام مدرسه غیاثیه در شمال مسجد جامع اعمار گردید. وبعدها در عصر تمدن تیموری بر تز ئینات وکاشی کاری آن به سبک معمارزی تیموری کار صورت گرفت.

ویژگی‌های مسجد جامع بزرگ هرات[ویرایش]

بناء بر اظهارات آقای اجمل، این مسجد تاریخی در زمینی به مساحت اضافه از ۴۶ هزارمترمربع اعمارگردیده که مشتمل بر ۴۶۰ گنبد، ۱۳۰رواق،۴۴۴ فیل پایه، دوازده گلدسته، چهار ایوان، چهار دروازه، چهار کتیبه بزرگ مزین با آیاتی ازقران، اشعار عرفانی عرفاً و شاعران بزرگ، سه سراچه، یک منبر سنگی، کتابخانه (شامل چهار هزار جلد کتاب) و وضوخانه می‌باشد که در زیباترین محل شهرقدیم هرات موقعیت داشته و در یک زمان گنجایش بیش از یک صد هزار نمازگزار را دارد. . به گفته وی گلدسته‌های مسجد که برای رساندن صدای اذان به گوش مردم ساخته شده، بین۱۷تا ۳۶متر ارتفاع،۷ تا ۱۰ متر قطر داشته راس هرکدام دارای هشت رواق بوده که بام شان با کاشی فیروزه‌ای تزیین یافته است. برای کسی که ساکن هرات نیست مسجد جامع هرات بر علاوه کشش مذهبی کشش‌های دیگری نیز دارد. هر کسی که بار اول این مسجد را می‌بیند در نظر اول مبهوت عظمت و معماری این مسجد خواهد شد. نقش و نگارهای پر رنگ و کاشی‌های معرق هفت رنگ ایوان‌ها وگلدسته‌های کاشی کاری شده حتی در نگاه شهروند هراتی نیز جالب وجذاب می‌باشد. آقای ایام الدین اجمل آمر آبدات تاریخی هرات می‌گوید: این مسجد قبل از اسلام نیز در قالب یک معبد در همین مکان وجود داشت. البته خیلی کوچکتر از حالا و به شکل چوبی آن؛ “مسجد جامع بزرگ شهرهرات قبل از اسلام در همین ساحهٔ ساختمان موجود بوده که قدامت آن به سه هزار قبل از امروز می‌رسد که قبلاً یک ساختمان کوچک چوبی بوده در طول تاریخ معبد آریای یکتاپرست بوده درسال بیست ونه هجری قمری وقتی که دین اسلام وسعت پیدا می‌کند در خراسان و هرات این ساختمان چوبی تزیین کاری که است قبلاً معبد بوده و بعداً به مسجد مسلمانان تبدیل می‌شود که این ساختمان تاسال ۴۰۱۴ هجری قمری مسجد بوده اکثریت شخصیت‌های بزرگ جهان اسلام در این مسجد تدریس می‌کردند از آن جمله حضرت خواجه عبدالله انصاری و خواجه محمد تاکی. ” آقای اجمل می‌افزاید: مسجد جامع هرات در طول تاریخ فراز و فرودهای زیادی را به خود دیده است. چندین بار تخریب و دوباره ساخته یا ترمیم شده است وی می‌گوید: درسال ۴۱۴ هجری قمری نیمی از مسجد که غالباً با چوب پوشیده شده و رنگ آمیزی شده بود در آتش سوخت ولی به همت خواجه محمد تاکی و همکاری مردم دوباره ترمیم گردید و حدود دوقرن بعد به اساس مشورت شیخ الاسلام فخرالدین رازی به دستور سلطان غیاث الدین غوری به شکل کنونی با استفاده از خشت پخته، تزئینات و کاشی‌های فیروزه‌ای بنا گردید که با مرگ سلطان، پسرش سلطان محمود بعضی ازکارهای باقی‌مانده از زمان پدرش را به اتمام رسانید. بنا به اظهارات آقای اجمل، این مسجد تاریخی در زمینی به مساحت اضافه از ۴۶ هزارمترمربع اعمارگردیده که مشتمل بر ۴۶۰ گنبد، ۱۳۰رواق،۴۴۴ فیل پایه، دوازده گلدسته، چهار ایوان، چهار دروازه، چهار کتیبه بزرگ مزین با آیاتی ازقران، اشعار عرفانی عرفاً و شاعران.

فراز وفرودها ی تاریخی مسجد جامع هرات[ویرایش]

بقول ایام الدین اجمل رئیس آبدات تاریخی هرات مسجد جامع بزرگ هرات در مسیر تاریخ فراز وفرودهای زیاد دیده است این بنای تاریخی در حملهٔ چنگیزخان شکسته شده بود. بار دیگر در عصر اعلیحضرت شاهرخ میرزا و به دستور وی ترمیم شد و باز بسال ۹۰۴ مرحوم امیر علی شیر نوائی آنرا به وضعی مرغوب ترمیم و به کاشیهای رنگین مزین نمود. از آنجائیکه هنر معماری در عصر تیموری‌ها خیلی با رونق وشکوه بود این مسجد بزرگ را مانند بناهای تاریخی دیگر عصر تیموریان بطور حیرت انگیزی منقش نمودند. ولی دوباره در ایام فتور هرات مجدداً شکستهای به آن رخ داد. که مرحوم حسن خان شاملو هروی آنرا ترمیم کرد تا باز مرحوم وزیر یارمحمد خان ایوان مقصوره را که شکسته و فرو غلطیده بود، دوباره بپوشید. و در عصر امیر حبیب‌الله خان سرا پای مسجد جامع بصورت اساسی ترمیم شد. اما اطراف آنرا حویلی‌های محلی محیط می‌داشت. مرحوم محمد قاسم خان نایب الحکومهٔ هرات آن سراها را خریداری نموده اطراف مسجد جامع را پاک و هموار نمود. در سال ۱۳۲۲ شمسی حسب نظریهٔ محمد ظاهر خان پادشاه سابق و به همت عبدالله خان ملکیار به ترمیم اساسی این مسجد مبارک معطوف فرمود. مهندسین لایق هروی را جمع، استشاره و استخاره نموده در ۱۴ حمل سال مذکور کار ترمیم آن آغاز گردید. مرحوم حاجی محمد اسمعیل مهندس و مرحوم غلام حیدر مهندس هروی که هر دو در فن معماری قدیم هرات از نوادر روزگار بودند، بکار تعمیر و ترمیم مسجد جامع مؤظف گردیدند. خداوند (ج) آن دو آزادمرد هنرمند را مغفرت فرماید که هنر معماری قدیم را بار دیگر احیاء نمودند و صنعت کاشی کاری معرق را به شاگردان آموختند. عمل خطاطی مسجد به مرحومان حاجی ملا عبدالله هروی و میرآقای نستعلیق نویس تفویض گردید و بعد استاد ارجمند و خطاط بی مثل و مانند جناب آخند ملا محمد علی عطار هروی که در نگاشتن خطوط هفت‌گانه و اصول خطوط اصل و فرع یگانهٔ آفاق و در هنر خطاطی طاق است، نگاشتن کتیبهٔ ثلث جلی این معبد باستانی به وی تفویض گردید و به توفیق الهی آیات مقدس کلام الهی را دورادور مسجد بقلم خویش نگاشت. نگارنده عاجز نیز افتخار دارد که از شروع کار ترمیم مسجد الی مدت پنج سال تمام در کار تزئین و نقاشی این معبد مقدس مشغول خدمت بوده و حتی المقدور در آن رشته ایفای وظیفه نمود. قبل از کودتای هفت ثور کار سنگ­فرش نمودن مسجد جامع شریف شروع گردید که با وقوع کودتای هفت ثور و جنگ­ها، نیمه تمام ماند هر چند دران زمان مرحوم استاد هنر میناتوری الجاج محمد سعید مشعل غوری هروی با گماشتن شاگردان زیاد کار کاشی کاری وترمیم آن را بعهده گرفت. البته جنگ‌ها وکشمکش‌ها کمتر فرصت می‌داد تا این مهم را ادا نماید و. بعد از جنگ­ها از بودجه آبدات تاریخی مجدداً اعمار گردید. اکنون به خاطر حفظ و مرمت این بنای تاریخی و عبادت­گاه مسلمین، چهار مهندس، شش استاد کاشی­ساز و پنج استاد خوشنویس به وظیفه گمارده شده‌اند. اما در نزد مردم هرات روایتی است که گویا کار در مسجد جامع هرات هیچ‌گاهی تمام شدنی نیست و اگر روزی کار مسجد کاملاً اکمال شود، آن روز قیامت خواهد رسید. ! عظمت مسجد جامع هرات:مسجد جامع هرات نه تنها برای خارجی­هاییکه از آن دیدن می‌نمایند جالب است، بلکه برای مردمی که ساکن هرات هستند این بنای تاریخی بر علاوه کشش مذهبی، کشش­های دیگری نیز دارد. هر کس بار اول این مسجد را ببیند در نظر اول مبهوت عظمت و معماری این مسجد خواهد شد. اولین چیزیکه حایز اهمیت و ارزش است و حفظ آن توسط پروژه بین­المللی صورت گرفته بود، دروازه ورودی مسجد جامع است که فعلاً به خاطر اینکه رفت آمد نشود مسدود می­باشد و در قسمت بالای این مسجد پوش فلزی شده که از باد، باران و سرما جلوگیری. شود. دومین چیزیکه ارزش و اهمیت دارد ایوان مسجد است که از جمله عجیبه­های هنر معماری جهان است. به این عظمت فکر کنید که در هشت صد سال قبل این کار، کاری بوده که از روی اخلاص شده است. اگر چه درین مدت خسارات و ضررهای وارد شده است، اما به همت مردهای که مسوولیت این بخش را به عهده داشتند کوشش کردند که این دو نقطه همان قسم که است باقی بماند. در بیشتر نقاط جهان از جمله در ایران، سمرقند و هند مسجدها شباهت­های زیادی با معماری مسجد جامع شریف و همچنان کاشی­های که درین مسجد دیده می‌شود دارند. این کاشی­های تزیینی خود هنری یادگار از دوره­ای تیموری­ها می­باشد.

اشتباه إعمار وتر میم[ویرایش]

مسلماً حفظ وپاسداری از آثار تاریخی یکی از وجایب ملی ومیهنی است که باید به آن توجه جدی صورت گیرد واگر آثار تاریخی به عقاید ومقدسات مردم مربوط شود دران صورا إهتمام دوچندان را می‌طلبد. همان است که توجه وإهتمام بیش از حد سلاطین تیموری در امر تر میم، تز ئین وکاشی کاری مسجد جامع بزرگ هرات که در عهد سلطنت سلطان غیاث الدین غوری بناء یافته است از أهمیت خاص بر خوردار است. واما برخی دوستان تر میم را با إعما را اشتباه گرفته بناء این مسجد بزرگ را به سلاطین تیموری منسوب می‌سازند که اشتباه خیلی بزرگی است. تیموریان افتخارات فر هنگی واجتماعی فراوان دارند ونیاز نیست که گذشته هارا هم به پای ایشان ختم کنیم ویا حق یک تمدن را چشم پوشی نمائیم. وبگوئیم. اگر مستقیماً وبدون مقدمه بگوئیم این مسجد در عهد سلاطین تیموری ساخته شده. درانصورت مر تکب اشتباه وغبطه بزرگ شده‌ایم. همانطوریکه إعمار این مسجد ومعمار ان آن قابل افتخار است. کسانیکه آنرا با این زبیائی منقش ساخته‌اند نیز قابل مباهات وافتخار می‌باشند بناءص هنر وزحمتی را که تیموریان بخاطر زیباسازی این بناأ بزرگ بخرچ داده‌اند از هر حیث قابل قدر است. اما سابقه إعمار این مسجد به همین شکل وسیما بر می‌گردد به عهد سلطان غیاث الدین غوری ودیگ برنجی بزرگ در داخل این مسجد نیز از آثار همان وقت است.. متن أخیر را بخاطر رفع مغلطه علاوه نمودم تا دوستان دچار اشتباه نشوند... - See more at: http://www.jame-ghor.com/archive/siasi/abdul_qadir_alam/0167_03042013_alam.htm#sthash.l5XTLqaD.dpuf

تصاویر[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «ویکی‌پدیای انگلیسی». بازبینی‌شده در مه ۲۰۱۱.