مرز (سرحد)

برای دیگر کاربردها، مرز (ابهام‌زدایی) را ببینید.

مرز علامتگذاری شده میان بلژیک و هلند در مجاورت یک رستوران

مرز به خط فاصل میان دو کشور گفته می‌شود. بر اساس تعریف آخرین حد قلمرو زمینی، دریایی، هوایی و تحت الارضی (زیرزمینی) هر کشور را مرز آن کشور می‌گویند. مرز مهمترین عامل تشخیص و جدایی یک کشور از کشور همسایه‌است.

خط مرزی

خط مرزی، خطی اعتباری و قراردادی است که به منظور تحدید حدود یک کشور روی زمین و اسناد مرزی مشخص می‌شود. خطوط مرزی میان کشورها گاهی به وسیله عوارض طبیعی مانند خط القعرها و خط الراس‌ها و گاهی با استفاده از خطوط فرضی و قراردادی (مانند بخش عمده‌ای از مرز میان کانادا و آمریکا که منطبق بر مدار ۴۹ درجه می‌باشد) تعیین و توافق شده‌است.

مرز میان هند و پاکستان

انواع خطوط مرزی زمینی

مرز آلاسکا و کانادا، نمونه‌ای از مرز قبل از سکونت غیرطبیعی

• مرزهای قبل از سکونت: بعضی از مرزها در نواحی خالی از سکنه و قبل از استقرار اجتماعات انسانی ترسیم شده‌اند و مردمی به تدریج در کنار این‌گونه مرزها سکونت یافته‌اند، توانسته‌اند زندگی خود را با مرز تطبیق دهند و امروزه با مشکل مواجه نیستند. به این گونه مرزها، مرز پیشتاز گفته می‌شود. این مرزها از آنجا که قبل از اسکان جمعیت کشیده می‌شوند باعث تطبیق انسان‌ها با مرز می‌شوند و از این نظر جزء مرزهای خوب می‌باشند.
• مرزهای تطبیقی: مرزهای هستند که بصورت دقیق دو گروه انسانی دارای فرهنگ، زبان و.. متفاوت را از یکدیگر جدا می‌کنند مانند مرز هندوستان و پاکستان.
• مرز تحمیلی: به مرزهای سیاسی که با حدود نواحی قومیت، زبان، مذهب و فرهنگ کشورها هماهنگ نیست؛ مرز تحمیلی گفته می‌شود. این مرزها افراد یک ملت یا گروه نژادی را از هم جدا می‌سازد و باعث می‌شود که بخشی از یک قوم در یک کشور و بخش دیگر آن در کشورهای همسایه قرار گیرد. در شکل‌گیری این مرزهای سیاست‌های بین‌المللی تأثیرگذار هستند؛ این مرزها معمولاً زمینه تنش و ناآرامی را فراهم می‌کنند.
• مرزهای متروکه: مرزهایی هستند که در گذشته به عنوان مرز از آنها استفاده می‌شده‌است ولی در حال حاضر این اعتبار خود رااز دست داده‌اند مثل مرز بین آلمان غربی و شرقی.

• مرز طبیعی: رود، کوه، بیابان، باتلاق و کویر می‌توانند مرز بین کشورها باشند. رشته‌کوه‌هایی مانند آلپ، هیمالیا، آند، پیرنه و آرارات ار مهم‌ترین کوه‌های مرزی هستند. این کوه‌ها عموماً مرتفع هستند، غیرقابل عبورند و از نظر نظامی اهمیت دارند. دریاها، دریاچهها، رودخانه‌ها و آبراه‌هایی که میان دو یا چند کشور قرار دارند؛ نیز می‌توانند مرز به شمار آیند.

• مرز غیرطبیعی: برای تعیین مرزهای بین‌المللی در جاهایی که پدیده‌های طبیعی مشخص وجود ندارد، از خطوط نصف‌النهار، مدار یا خطوط مستقیم استفاده می‌شود که دارای شکل تقریباً منطقی هستند و به همین دلیل مرزهای هندسی نامیده می‌شوند.

خطوط مرزی دریایی

ژاپن کشوری با مرزهای دریایی

هر کشوری که به آبهای آزاد دسترسی دارد، لاجرم دارای مرز دریایی است. برخی از کشورهای جزیره‌ای مانند ایسلند، صرفا دارای مرز دریایی می‌باشند. از نظر حقوقی، قوانین حاکم بر آبهای ساحلی با قوانین حاکم بر خاک یک کشور متفاوت است. در بخشی از آبهای ساحلی که به آبهای سرزمینی معروفند و در داخل مرز دریایی هرکشور جای می‌گیرند، کلیه حقوق آبها و عمق دریاها متعلق به کشور مربوطه بوده ولی حق عبور بی ضرر کشتی‌های سایر کشورها به رسمیت شناخته می‌شود. همچنین در بعضی مناطق دریایی مثل منطقه انحصاری-اقتصادی یا فلات قاره، کشور ساحلی تنها از بخشی از حقوق برخوردار است مانند استفاده از منابع زیر بستر دریا یا اکتشاف و استخراج نفت یا ماهیگیری در این مناطق کشتیرانی سایر کشورها آزاد است. مرز دریایی در دریاهای آزاد و اقیانوسها، معمولاً به خط فرضی ای گفته می‌شود که فاصله‌ای برابر با حداکثر دوازده مایل دریایی (هر مایل دریایی امروزه معادل دقیقا ۱۸۵۲ متر تعریف می‌شود) از خط مبداء ساحل هر کشور دارد. خط مبداء معمولا خط ساحل در پایین‌ترین حالت جزر در فصل بهار است که به خط مبدا عادی نیز شهرت دارد

اما در بسیاری از موارد تعیین حد جزر به دلیل دندانه دار و مضرس بودن ساحل امکان پذیر نیست. به همین دلیل بسیاری از کشور ها (مانند ایران، نروژ، چین و...) اقدام به ترسیم خطوط مبدا مستقیم می کنند. در این روش پیشرفته ترین برآمدی گی های ساحلی توسط خطوط مستقیم به هم متصل می شوند، به این ترتیب آب های پشت خط مبدا تحت نظام آب های داخلی کشور ساحلی قرار می گیرند.

در بخشهایی از دریا که عرض دریا کمتر از حد لازم است، برای تعیین مرز دریای سرزمینی خط منصف، ملاک عمل خواهد بود. اما بر اساس بند ۱ مواد ۸۳ و ۷۴ کنوانسیون حقوق دریاها (مونته گو بی ۱۹۸۴) تحدید مرزها در مناطق انحصاری-اقتصادی و فلات قاره «اصل انصاف» است. همچنین در نزدیکی مرز خشکی دو کشور، خط عمود بر ساحل (خط میانه)، مرز دریایی دو کشور را تشکیل می‌دهد.

سایر مرزها

علاوه بر مرزهای زمینی و دریایی، هر کشوری بر آسمان و منابع زیرزمینی خود نیز مالکیت دارد. از همین رو مرزهای زیرزمینی و حریم هوایی شکل می‌گیرد.

رودها و دریاچه‌های مرزی

در بسیاری از مواقع، رودها به عنوان خطوط مرزی میان دو کشور تعیین و توافق می‌شوند. در اکثر موارد خط مرزی از عمیقترین بخش رود (تالوگ) گذشته و گاهی نیز خط منصف عرض رود ملاک قرار می‌گیرد. در دریاچه‌های مرزی معمولاً ملاک، خط منصف است. رودخانه مرزی رودخانه ایست که تمام، قسمت یا قسمتهایی از آن مرز مشترک دو کشور را تشکیل دهد.

اراضی مرزی

به بخشی از آبادیها و زمینهای کشور که در مجاورت مرزها قرار دارند اراضی مرزی گفته می‌شود. عمق نوار مرزی فاصله ایست از خط مرزی با عرض معینی به داخل دوکشور که بوسیله توافقات و قراردادهای دوجانبه تعیین می‌شود.

منابع

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مرز (سرحد) موجود است.