مدار زمین‌ثابت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از مدار زمین‌ایست‌ور)
پرش به: ناوبری، جستجو
مدار زمین‌ثابت
مدار زمین‌ثابت از نمای کناری

مدار زمین‌ثابت (به انگلیسی: Geostationary orbit) یا مدار زمین‌مرجع (مدار زمین‌ایستا، مدار زمین‌ایست‌وَر) که بدان کمربند کلارک نیز گفته می‌شود یکی از مدارهای زمین‌آهنگ است.

نامگذاری[ویرایش]

نامگذاری این مدار به افتخار آرتور سی. کلارک نویسندهٔ علمی-تخیلی صورت گرفته‌است.

کلارک در ۱۹۴۵ در مقاله‌ای که در مجله «دنیای بی‌سیم» (به انگلیسی: Wireless World) به چاپ رساند امکان وجود «رله‌های فرازمینی» در مدار اطراف زمین را مطرح کرده بود. مدار اخیر یا GEO گاهی به نام این دانشمند بزرگ، مدار کلارک هم خوانده می‌شود.[۱]

موقعیت[ویرایش]

این مدار در ارتفاع ۳۵۷۸۶ کیلومتر بالاتر از سطح دریا و دقیقاً بر فراز خط استوای زمین قرار دارد. سرعت دورانی لازم برای استقرار یک ماهواره در این مدار، با سرعت چرخش زمین به دور خود برابر بوده و بنابراین ماهواره‌ای که در این مدار قرار دارد از نگاه فردی که روی زمین ایستاده است ثابت به نظر می‌رسد. از این خصوصیت بارز مدار زمین ایست‌ور به منظور مخابره رادیویی و تلویزیونی استفاده می‌کنند. به همین دلیل است که دیش‌های آنتن‌های گیرنده امواج از ماهواره‌ها به صورت ثابت نصب شده و به موتور برای حرکت دادن مداوم نیاز ندارند.

نقاط مداری[ویرایش]

مدار زمین ثابت یا زمین ایست‌ور منحصربه‌فرد است و از همین رو برای قرار دادن یک ماهواره در آن باید از اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) کسب مجوز نمود. این اتحادیه فضای اشغال شده توسط این مدار را به صدها تکه کوچک تقسیم کرده است که هر کدام را یک نقطه مداری می نامند. ماهواره‌های مخابراتی باید در میانه این فضای اختصاص داده شده قرار گیرند تا از تداخل رادیویی و احتمال برخورد ماهواره‌ها با یکدیگر اجتناب شود.[۲]

به دلیل ظرفیت محدود این مدار در پذیرش ماهواره و جلوگیری از مشکلات فنی و همچنین سواستفاده برخی از کشورها در اشغال بی دلیل نقاط مداری، اتحادیه بین‌المللی مخابرات راه دور وظیفه تخصیص این نقاط و نظارت بر عملکرد دولت‌ها در این زمینه بر عهده دارد. وقتی کشوری موفق می‌شود یک نقطه مداری را تصاحب کند باید ظرف زمان مشخصی ماهواره مخابراتی خود را در آن نقطه مداری مستقر کند. اگر چنین اتفاقی رخ نداد اتحادیه بین‌المللی مخابرات راه دور حق دارد مالکیت کشور اول را لغو و نقطه مداری را در اختیار کشور دیگری بگذارد و این همان نکته‌ای است که موجب شده است ایران نقاط مداری خود را از دست بدهد.[۳]

تصاحب نقاط مداری در منطقه خاورمیانه بسیار مشکل است زیرا هم اکنون امارات متحده عربی بیش از ۱۲۰، ترکیه بیش از ۷۰ ، اسرائیل بیش از ۵۰ ، مصر ۱۸، پاکستان ۱۵ و قطر ۱۳ نقطه جدید را رزرو کرده‌اند و در نوبت واگذاری قرار دارند.[۳]

موقعیت ایران[ویرایش]

سه نقطه مداری زهره یک و دو و سه که با توجه به موقعیت‌شان استراتژیک محسوب می‌شدند را ایران در سال ۱۳۵۶ با تلاش فراوان و با استفاده از موقعیت سیاسی کشور در آن سال‌ها از آن خود کرده بود و ۹ سال فرصت داشت تا ماهواره‌های خود را در این نقاط مستقر کند اما به دلیل شرایط پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران و جنگ ایران و عراق این فرصت از بین رفت.

ایران توانست با تمهیداتی از جمله استقرار چند ماهواره دست دوم در این نقاط زمان حفظ نقاط مداری خود را افزایش دهد ولی سر انجام در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۹۱ دو نقطه مداری از سه نقطه از دسترس ایران خارج شد که از دید کارشناسان خسارتی جبران ناپذیر و سنگین برای یک کشور است.

در سال‌های اخیر سازمان فضایی ایران ۱۳ نقطه مداری را برای ایران رزرو کرده است که در خوشبینانه ترین پیش‌بینی‌ها و به شرط بهبود روابط با دیگر کشورها ممکن است تا حدود پنج سال دیگر حداکثر دو یا سه نقطه از این نقاط رزرو شده به ایران واگذار شود.[۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. آرتور سی. کلارک، در: دانش‌نامه فضایی ایران،سازمان فضایی ایران، بازدید: ۱۵ ژوئن ۲۰۱۱
  2. نقاط مداری، دارایی ایرانیان در فضا، در: وب‌گاه دانش فضایی، بازدید: ۱۵ ژوئن ۲۰۱۱
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ فضانورد ایرانی، رویایی فضایی بی بی سی فارسی، ۱۲ مهر ۱۳۹۳