محمد قاضی (مترجم)

برای دیگر کاربردها، محمد (ابهام‌زدایی) را ببینید.

محمد قاضی
زادروز	۱۲ مرداد ۱۲۹۲ مهاباد
درگذشت	۲۴ دی ۱۳۷۶ بیمارستان دی تهران
آرامگاه	مهاباد
ملیت	کرُد ایرانی
نقش‌های برجسته	ترجمه دن کیشوت و نان و شراب به فارسی
مذهب	سنی
فرزندان	فرهاد و مریم
والدین	میرزا عبدالخالق قاضی، آمنه خانم

محمد قاضی (۱۲۹۲-۱۳۷۶) مترجم برجستهٔ کرُد ایرانی، و مترجم آثاری چون دن کیشوت و زوربای یونانی به زبان فارسی است.

زندگی

محمد قاضی فرزند میرزا عبدالخالق قاضی در ۱۲ مرداد ۱۲۹۲ در شهر مهاباد به دنیا آمد. میرزا عبدالخالق، امام جمعه مهاباد بود. محمد قاضی آموختن زبان فرانسه را در مهاباد نزد شخصی به‌نام آقای گیواز کردان عراق آغاز کرد. قاضی در سال ۱۳۰۸ با کمک عموی خود میرزا جواد قاضی که از آلمان دیپلم حقوق گرفته‌بود و در وزارت دادگستری کار می‌کرد، به تهران آمد و در سال ۱۳۱۵ از دارالفنون در رشته ادبی دیپلم گرفت. در سال ۱۳۱۸ دورهٔ دانشکده حقوق دانشگاه تهران را در رشتهٔ قضایی به پایان برد. او در طول این دوران همیشه جزو بهترین شاگردان زبان فرانسه بود. از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰ دورهٔ خدمت نظام را با درجهٔ ستوان دومی در دادرسی ارتش گذراند.

محمد قاضی در مهر ماه ۱۳۲۰ به استخدام وزارت دارایی درآمد. در سال ۱۳۵۵ از خدمت دولتی بازنشسته شد.

از ابتدای دههٔ ۱۳۲۰ با ترجمهٔ اثری کوچک از ویکتور هوگو به نام کلود ولگرد، نخستین قدم را در راه ترجمه برداشت و پس از آن ۱۰ سال ترجمه را کنار گذاشت. در سال ۱۳۲۹ پس از صرف یک سال‌و نیم وقت برای ترجمهٔ جزیره پنگوئن‌ها اثر آناتول فرانس، به‌زحمت توانست ناشری برای این کتاب پیدا کند، اما سه سال بعد که این اثر انتشار یافت، به دلیل شیوایی و روانی و موضوع متفاوت کتاب، آناتول فرانس از ردیف نویسندگان بی‌بازار که کتابشان را در انبار کتاب‌فروشان در ایران خاک می‌خورد به درآمد. در این‌ باره نجف‌ دریابندری در روزنامه اطلاعات مطلبی با عنوان «مترجمی که آناتول فرانس را نجات داد» نوشت. در سال ۱۳۳۳ کتاب شازده کوچولو نوشتهٔ سنت اگزوپری را ترجمه کرد که بارها تجدید چاپ شد. محمد قاضی با ترجمهٔ دورهٔ کامل دن کیشوت اثر سروانتس در سال‌های ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۷ جایزهٔ بهترین ترجمهٔ سال را از دانشگاه تهران دریافت کرد.

محمد قاضی پس از بازنشستگی قاضی به فعالیت در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پرداخت که حاصل این دوره ترجمهٔ کتاب‌های باخانمان از هکتور مالو، ماجراجوی جوان از ژاک ژروند و زوربای یونانی از نیکوس کازانتزاکیس است.

محمد قاضی در ۱۳۵۴ به بیماری سرطان حنجره دچار شد و هنگامی که برای معالجه به آلمان رفت، بیماری تارهای صوتی و نای او را گرفته بود و پس از جراحی، به‌علت از دست دادن تارهای صوتی، دیگر نمی‌توانست سخن بگوید و از دستگاهی استفاده می‌کرد که صدایی ویژه تولید می‌کرد. با این حال کار ترجمه را ادامه داد، و ترجمه‌های جدیدی از او تا آخرین سال حیاتش انتشار می‌یافت. وی ۵۰ سال ترجمه کرد و نوشت و نتیجه تلاش او ۶۸ اثر اعم از ترجمه ادبی و آثار خود او به زبان فارسی است. از آثار مهم ترجمه‌شده توسط او می‌توان به دن کیشوت اثر سروانتس، نان و شراب اثر اینیاتسیو سیلونه، آزادی یا مرگ، در زیر یوغ نام برد. او بیشتر از زبان فرانسوی به فارسی ترجمه می‌کرد. او در مقدمه کتاب زورباي يوناني، خود را "زورباي ايراني" ناميده است. در قسمتي از کتاب زورباي يوناني زوربا چنين مي گويد:«لعنت بر زن که تخم ابديت را کاشت».

محمد قاضی در سحرگاه چهارشنبه ۲۴ دی ۱۳۷۶ در ۸۴ سالگی در تهران درگذشت. همسر وی، «ایران» پیش از او درگذشته‌ بود. محمد قاضی در شهر زادگاه خود مهاباد به‌ خاک سپرده شد.

در فروردین‌ ۱۳۸۶ خورشیدی از تندیس محمد قاضی به بلندی چهار متر در کوی دانشگاه مهاباد پرده‌برداری شد.

آثار

ترجمه

از آثار مهم ترجمه‌شده توسط محمد قاضی می‌توان از این کتب نام برد:

• جزیره پنگوئن‌ها (اثر آناتول فرانس)
• چهل روز موسی داغ اثر فرانتز ورفل (ترجمه‌شده در ۱۳۷۳)
• درد ملت (ترجمه به همراه احمد قاضی از رمان کردی «ژانی گه‌ل» نوشته ابراهیم احمد)
• دن کیشوت اثر میگل سروانتس (ترجمه‌شده در ۱۳۳۶)
• زوربای یونانی اثر نیکوس کازانتزاکیس
• شازده کوچولو، اثر آنتوان دو سنت‌اگزوپری، ۱۳۳۳
• صلاح‌الدین ایوبی اثر آلبر شاندور.
• قلعه مالویل اثر روبر مرل
• کمون پاریس
• مسیح بازمصلوب اثر نیکوس کازانتزاکیس
• نان و شراب (اثر اینیاتسیو سیلونه)
• آخرین روز یک محکوم اثر ویکتور هوگو
• آدم‌ها و خرچنگ‌ها
• آزادی یا مرگ اثر نیکوس کازانتزاکیس
• ایالات نامتحد اثر ولادیمیر پوزنر
• باخانمان، هکتور مالو
• بردگان سیاه
• پولینا چشم و چراغ کوهپایه، آناماریا ماتوته
• تاریخ ارمنستان
• تاریخ مردمی آمریکا اثر هاروی واسرمن
• تاریک‌ترین زندان اثر ایوان اولبراخت
• خداحافظ گری کوپر اثر رومن گاری
• داستان کودکی من اثر چارلی چاپلین
• در زیر یوغ اثر ایوان وازوف
• در نبردی مشکوک اثر جان اشتاین بک
• زن نانوا اثر مارسل پانیول
• ساده‌دل اثر ولتر، ۱۳۳۳
• سپیددندان (جک لندن)، ترجمه در ۱۳۳۱
• سرمایه‌داری آمریکا
• سگ کینه‌توز
• سمرقند
• شاهزاده و گدا اثر مارک تواین، ترجمه ۱۳۳۳
• غروب فرشتگان اثر پاسکال چاکماکیان
• فاجعه سرخ‌پوستان آمریکا
• کرد و کردستان، نوشته واسیلی نیکیتین
• گاندی اثر رومن رولان
• کلود ولگرد اثر ویکتور هوگو، ترجمه در ۱۳۱۷
• کلیم سامگین اثر ماکسیم گورکی
• کوروش کبیر اثر آلبر شاندور
• ماجراجوی جوان
• مادر اثر ماکسیم گورکی
• مادر اثر پرل باک
• درباره مفهوم انجیل‌ها اثر کری ولف
• نیه توچکا اثر فئودور داستایوسکی
• آزادی یا مرگ / نوشته نیکوس کازانتزاکیس؛ ترجمه محمد قاضی.

• == تالیف ===
• خاطرات یک مترجم
• سرگذشت ترجمه‌های من
• زارا، عشق چوپان
• طلا/ ب‍ل‍ز س‍ان‍درار؛ ت‍رج‍م‍ه‌ م‍ح‍م‍د ق‍اض‍ی‌

منابع

• ادبستان
• بدرالسادات رئوفی، یادواره بزرگان: محمد قاضی، از شازده کوچولو تا زوربای یونانی، در: رادیو زمانه، تاریخ انتشار: ۲۳ مهر ۱۳۸۷.