شیبک خان
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
شیبک خان ازبک (متولد ۸۵۵ ق./۸۳۰ خ.؛ مرگ ۹۱۶ ق./۸۸۹ خ.) بنیانگذار خاندان پادشاهی شیبانی (شیبانیان) ازبکان بود. نام و نسب او محمد شاهبخت خان بن بوداق سلطان بن ابوالخیربن دولت شیخ بن ابراهیماغلن بن فولاداوغلن بن منگوتیمور بن باداکول بن جوجىخان بن چنگیزخان بود و به محمد شیبانی، شاهی بیگ خان، شیبانی خان و شاهبخت خان نیز مشهور بوده است.
خاندان شیبانی ابتدا در سیبری ساکن بودند و در ناحیهٔ تیومن فرمانروایی می کردند. یک قسمت عمده از این شعبه تحت فرماندهى محمد شیبانى به ماوراءالنهر کوچ کردند و امراى تیمورى را از بین برده دولت ازبکان را تأسیس نمودند. شیبک خان بمناسبت نام جدش «شیبانی» تخلص میکرد. وى مردى بسیار دلیر و جنگجو و خودخواه و متعصب بود. در سال ۸۷۹ خ. (۹۰۶ ه.ق.) قسمتى از ماوراءالنهر را با شهر سمرقند از یکى از نوادگان امیر تیمور گرفت و بهسلطنت نشست و از آن پس تا سال ۸۸۶ خ. (۹۱۳ ه.ق.) نیز تمام ترکستان و ماوراءالنهر را با سراسر خراسان و استرآباد را از دست بازماندگان سلطان حسینمیرزا بایقرا و دیگر جانشینان تیمورى بدرآورد و از مغرب و جنوب با ولایت عراق عجم، کرمان و یزد که در قلمرو شاه اسماعیل یکم صفوی بود همسایه شد.
چون در مذهب تسنن تعصب وافر داشت و با شیعه بسختى دشمن بود و به شاه اسماعیل بچشم دشمن می نگریست و او را در نامهها تحقیر مىکرد، شاه اسماعیل در سال ۸۸۹ خ. (۹۱۶ ه.ق.) با لشکر بسیار بخراسان تاخت و شیبکخان از بیم او به قلعهٔ مرو پناه برد و محاصره شد. شاه اسماعیل عاقبت او را بحیله از قلعه بیرون کشید و بجنگ وادار ساخت. در نبرد مرو که در نزدیک قریهٔ محمودآباد در سهفرسنگى مرو میان دو حریف درگرفت پس از کشتارى هولناک ازبکان را شکست داد. شیبکخان با گروهى از همراهان در چهاردیواریی محصور شدند و خان در زیر سم اسبان لشکر خود پایمال گردید و جسدش را نزد شاه اسماعیل بردند و سرش را از تن جدا کردند و پوست سرش را پر از کاه کرده براى سلطان بایزید دوم عثمانی فرستادند و استخوان سرش را طلا گرفتند و از آن جام شراب ساختند.
همچنین شاه اسماعیل فرمان داد که دست راست شیبک خان را نزد رستم روزافزون والی ساری و علیآباد مازندران ببرند. درویش بیگ یساول مأمور بردن آن شد و هنگامی که پیش رستم رسید آن دست را بر دامن او انداخت و گفت: «شاه میفرمایند گفته بودی که دست من است و دامن دولت شیبک خان. چون دست تو به دامن او نرسید، اینک دست شیبک خان و دامن نکبت تو» درباره تاریخ درگذشت شیبک خان این بیت گفته شده است:
| آمد «کلاه سرخ» و عدم گشت خان ازو | تاریخ فوت او ز قضا شد «کلاه سرخ»[۱] |
[ویرایش] منابع
- طبقات سلاطین اسلام، لینپول، ترجمهٔ عباس اقبال.
- غفاریفرد، عباسقلی، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، سازمان سمت، ۱۳۸۱.
- قاضی احمد منشی قمی، خلاصة التواریخ (۲ جلد، تاریخ صفویه از شیخ صفی تا اوایل شاه عباس یکم)، به تصحیح احسان اشراقی.
- ↑ عبارت «کلاه سرخ» را شاعران ایرانی از آخر به اول، تبدیل به «هلاک خرس» کردهاند که هر دو عبارت به حساب ابجد ۹۱۶ (سال قمری) میشود.
