محمد حاکم نیشابوری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
دانشمند مسلمان
سده چهارم هجری
نام: محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری
عنوان: الحاکم، ابن بیع، امام محدثین، محدث خراسان
زادروز: ربیع الاوّل ۳۲۱ هجری/ ۹۳۳ میلادی در نیشابور
مرگ: ۳ صفر ۴۰۳ هجری /۱۰۱۲ میلادی در نیشابور
تبار: فارس[۱]
منطقه: نیشابور، خراسان بزرگ، فرارود، عراق، حجاز
مذهب: سنی شافعی
زمینه‌های فعالیت: حدیث، تاریخ و علوم اسلامی، فقه اسلامی، علم رجال
ایده‌های قابل‌ذکر: وضع کنندهٔ «علم درایة»، ایدهٔ تقسیم صحابهٔ پیامبر اسلام به دوازده گروه
آثار: ۱.المستدرک علی الصحیحین.۲.تاریخ النیسابوریین.۳.الاربعین.۴.الاکلیل.۵.المدخل الی الصحیح.۶.امالی العشّیات.۷.تسمیة من اخرجهم البخاری و مسلم.۸.علل الحدیث.۹.فضایل شافعی.۱۰.فضایل شافعی.۱۱.فضایل فاطمة الزهرا.۱۲.کتاب الضعفاء.۱۳.مدخل الی الاکلیل.۱۴.معجم الشیوخ.۱۵.مُزَکّی الاخبار.
تأثیرگذاران: أبو بكر البيهقي

محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری (به عربی: أبو عبدالله مُحَمّد بن عبدالله الحاکم النَیسابوري) معروف به الحاکم نیشابوری و ابن البیّع، از دانشمندان سنی مذهب مسلمان، پیشوای علم حدیث، قاضی، مورخ و از یارانِ صحاح سته در سده چهارم و پنجم قمری بوده‌است. غالباً وی را امام المحدثین و محدث الخراسان نامیده‌اند. او در عصر سامانیان به هنگام وزارت عتبی در سال ۳۵۹ مدتی قاضی و حاکم نسا یا نیشابور را بر عهده داشته ازینرو به الحاکم نیشابوری معروف شد. عنوان ابن البیّع (یعنی واسطه گر میان بازرگانان) به خاطر پیشه نیاکانش بر وی نهادند.[۲]

نام، نسب و لقب ها[ویرایش]

نام او محمد و نام پدرش عبدالله بوده.کنیه اش ابوعبدالله است؛ ابوعبدالله محمّد بن عبدالله
القاب:امام المحدثین، محدث الخراسان
انساب [۳]:الضبّی، الطهمانی، النیسابوری، الحافظ، الحاکم، ابن البیع

زندگی[ویرایش]

او از سنّ ۹سالگی [در سال ۳۳۰ق] و تحت نظر پدر و دایی‌اش شروع به سماع حدیث کرد و از سنّ ۱۶سالگی نوشتن را شروع کرد[۳۳۷ق]. در ۲۰ سالگی در سفری به عراق برای شنیدن حدیث رفت و پس از بجای آوردن حج، به خراسان و ماوراءالنهر بازگشت و در نیشابور ساکن شد.

در زمان دولت سامانیان و در سال ۳۵۹ق به قضاوت شهر نساء منسوب شد و نیز پس از مدتی قضاوت جرجان(گرگان امروزی) را به او پیشنهاد کردند که این سمت را نپذیرفت. در همان روزها به عنوان سفیر دولت سامانی به دربار آل‌بویه رفت‌وآمد داشت و در کارهای سیاسی، قضایی و اجتماعی فعّال بود. حاکم سرانجام پس از ۸۴سال زندگی -که بیشتر در پیِ دانش جوئی و نوشتن بوده است-در صفر سال ۴۰۵ هجری قمری درگذشت و در نیشابور به خاک سپرده شد.

استادان وی[ویرایش]

در زمان حاکم، نیشابور یکی از بزرگترین مدارس حدیثی جهان اسلام به شمار می‌رفته است و همچنین به دلیل سفرهای علمی حاکم، در کتاب های تاریخ و سرگذشت نامه ها تعداد استادان وی را بیش از ۱۰۰۰تن ذکرکرده‌اند.[۴]

در علم حدیث[ویرایش]

پدر و دایی اش، محمد بن یعقوب الأصم، ابوبکر النجاد، محمد بن یعقوب الشیبانی ابن الأخرم، محمد بن عبدالله بن أحمد الصفار، ابوسهل بن زیاد، محمد بن صالح بن هانئ، ابوالنضر محمد بن محمد الفقیه، ابوحامد أحمدبن علی بن حسنویه، محمد بن علی المذکر، عبدالباقی بن قانع، ابوبکر أحمد بن إسحاق الصبغی، ابوعلی الحسین بن علی النیسابوری الحافظ، علی بن عبدالله الحکیمی، إسماعیل بن محمد الرازی، محمد بن القاسم العتکی، ابوجعفر محمد بن محمد بن عبدالله البغدادی الجمال، محمد بن المؤمل الماسرجسی، ابوجعفر محمد بن أحمد بن سعید الرازی صاحب ابن وأره، محمد بن أحمد بن محبوب محدث مرو، القاسم بن القاسم السیاری، أحمد بن محمد بن عبدوس العنزی، محمد بن أحمد الشعیبی الفقیه، إسماعیل بن محمد بن الشعرانی، ابوأحمد بکر بن محمد المروزی الصیرفی، حاجب بن أحمد الطوسی، علی بن حمشاد العدل، ابوعمرو عثمان بن أحمد الدقاق البغدادی، الحسین بن الحسن الطوسی، الحسن بن یعقوب البخاری، عبدالله بن درستویه، عبدالرحمن بن حمدان الجلاب شیخ همذان، علی بن محمد بن محمد بن عقبة الشیبانی، محمد بن حاتم خزیمة الکشی، محمد بن أحمد بن بالویه الجلاب، ابوعمرو ابن السمّاک، دعلج بن أحمد، ابوالعباس المحبوب، ابوجعفر بن عبید الحافظ الهمدانی، ابویحیی نافلة عبدالله بن یزید المقری، ابواسحاق بن فرأس‌المالکی، ابوسهل محمد بن سلیمان الحنفی .

اﯾﺸـﺎن در زﻣﯿﻨﻪ ﺗﻀـﻌﯿﻒ راوی ﻓﻌﺎل ﺑﻮده.ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺜﺎل ﻋﺒـﺪاﻟﺮزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم کﻪ از ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ راوﯾﺎن اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻫﺴﺖ را ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻻﯾﺤﺘﺠﺞ ﺑﻪ[۵]

در علم قرائت[ویرایش]

علی‌ابن الإمام، محمد بن ابو منصور الصرام، ابوعلی بن النقار(مقرئ کوفه)، ابوعیسی بکار(مقرئ بغداد).

در فقه اسلامی[ویرایش]

ابوعلی بن ابوهریرة، ابوالولید حسان بن محمد، ابوسهل الصعلوکی

مرگ[ویرایش]

الحاکم در روز چهارشنبه سوم (5)یا هشتم (6)صفر سال 405 در نیشابور در حالی که از حمام بیرون آمده بود و هنوز لنگ حمام را از خود باز نکرده بود تا جامعه بپوشد به سکته درگذشت. او را در نیشابور به خاک سپردند و قاضی ابوبکر حیری یکی از مشاهیر زهاد و علمای عصر بر او نماز گذارد.[۶]

آثار[ویرایش]

آثار او به زبان عربی است.

  • المستدرک علی الصحیحین:معروف ترین اثر حاکم است. این کتاب مجموعه ای از احادیث است که با وجود تطابق با معیارهای دو پیشوای علم حدیث؛ محمد بن اسماعیل بخاری و مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری، اما آن دو این احادیث را جمع آوری و ارائه نداده اند!
  • تاریخ النیسابوریین .
  • معرفة علوم الحدیث یا معرفة اصول الحدیث .[۷]
  • الاربعین
  • الاکلیل
  • المدخل الی الصحیح
  • امالی العشّیات
  • تسمیة من اخرجهم البخاری و مسلم
  • سئوالات الحاکم للدّار قطنی
  • سئوالات السجزی للحاکم
  • علل الحدیث
  • فضایل شافعی
  • فضایل فاطمة الزهرا
  • کتاب الضعفاء
  • مدخل الی الاکلیل
  • معجم الشیوخ
  • مُزَکّی الاخبار

پا نویس[ویرایش]

  1. گروهی وی را از اعراب می دانند.امااین مسئله به اثبات نرسیده و الحاکم به هیچ یک از خاندان های عرب مهاجر به خراسان و نیشابور منسوب نیست .
  2. مقدمهٔ تصحیح کتاب تاریخ نیشابور از محمدرضا شفیعی کدکنی
  3. منظور، نام ها و القاب منسوب به وی
  4. البته سُبکی تعداد مشایخ حاکم را ۲۰۰۰نفر می‌داند که ۱۰۰۰تن از آنها شیوخ او در نیشابور و ۱۰۰۰تنِ دیگر شیوخ وی در دیگر نقاط بوده‌اند.
  5. پوسایی, سید محمد باقر. اثبات شهادت حضرت زهرا به روایت سلیم بن قیس هلالی. صفحه 18: اﺻﻔﻬﺎن: ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت راﯾﺎﻧﻪ ايﻗﺎﺋﻤﯿﻪ اﺻﻔﻬﺎن, 1392. 
  6. تصحیح تاریخ نیشابور (الحاکم) از شفیعی کدکنی بخش پیش گفتار
  7. در قاهره به سال ۱۹۳۷ به تصحیح معظم حسین چاپ شده است.

تصاویر[ویرایش]

منبع و پیوند به بیرون[ویرایش]

مشارکت کنندگان ویکی‌پدیای انگلیسی، http://en.wikipedia.org/Hakim al-Nishaburi مدخل Hakim al-Nishaburi

  • در ویکینبشته عربی
  • ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، اشراف: محمد عبدالرحمن المرعشلی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۲ق.
  • ابن خلّکان احمد بن محمد، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، تقدیم: محمد عبدالرحمن المرعشلی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۱۷ق.
  • ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی التاریخ الملوک والامم، تحقیق: عبدالقادر عطا و دیگران، دارالکتب العلمیّة، بیروت، ۱۴۱۲ق.
  • احمد بن علی الخطیب البغدادی، تاریخ مدینة السلام[تاریخ بغداد]، تحقیق: بشار عوّاد معروف، دارالغرب الاسلامی، بیروت، ۲۰۰۱م.
  • اسماعیل باشا البغدادی، هدیة العارفین، دارالکتب العلمیّة، بیروت، ۱۴۱۳ق.
  • اسماعیل باشا بغدادی، ایضاح المکنون، دارالکتب العلمیّة، بیروت، ۱۴۱۳ق.
  • حاکم نیشابوری، المستدر ک علی الصحیحین، به تصحیح مصطفی عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمیّة، بیروت، ۱۴۱۱ق.
  • حاکم نیشابوری، المستدر ک علی الصحیحین، تصحیح: عبدالسلام بن محمد علّوش، دارالمعرفه، بیروت، ۱۴۱۸ق.
  • حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، به تصحیح شفیعی کدکنی، نشر آگه، ۱۳۷۵ش.
  • حاکم نیشابوری، سؤالات مسعودبن علی السجزی....، تحقیق: موفق بن عبدالله، دارالغرب الاسلامی، بیروت، ۱۴۰۸ق.
  • حاکم نیشابوری، کتاب معرفة علوم الحدیث، تصحیح وتعلیق: السیّد معظم حسین، مکتبة المتنبی، قاهره [بی‌تا].
  • خلیل بن ایبک صفدی، الوافی بالوفیات، تحقیق: احمد الأرناووط و ترکی مصطفی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰ق.
  • خیرالدین الزرکلی، الأعلام،، بیروت، ۱۳۷۷ق.
  • دانشنامه جهان اسلام، زیرنظر غلامعلی حدّاد عادل، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، تهران، ۱۳۸۰ش.
  • دائرةالمعارف تشیّع، زیرنظر: احمد صدر حاج سیّد جوادی و دیگران، نشر شهید سعید محبّی، تهران، ۱۳۷۶ش.
  • سید حسن صدر، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، منشورات الاعلمی، طهران،
  • سیّد محسن أمین، أعیان الشیعة، تحقیق: سیّد حسن أمین، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۲۰ق، ج۱۴.
  • شمس الدین محمد بن احمد الذهبی، تذکرة الحفاظ، داراحیاء التراث العربی، بیروت، [بی‌تا].
  • شمس الدین محمد بن احمد الذهبی، سیر اعلام النبلاء، تحقیق: حسّان عبد المنّان، بیت الافکار الدولیّة، لبنان، ۲۰۰۴م.
  • شیخ عباس قمی، الکنی و الالقاب، انتشارات کتابخانه صدر، تهران، ۱۳۶۸ش، چاپ پنجم.
  • عبدالرحمن ابن خلدون المغربی، مقدمه ابن خلدون، داراحیاء التراث العربی، بیروت، الطبعة الرابعة [بی‌تا].
  • عبدالرحمن بن ابی بکر السیوطی، تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، تحقیق: أحمد عمر هاشم، دارالکتب العربی، ۱۴۰۹۱۴۱۷ق.
  • عبدالکریم بن محمد السمعانی، الأنساب، تقدیم وتعلیق: عبدالله عمر البارودی، دارالجنان، بیروت، ۱۴۰۸ق.
  • عبدالوهّاب بن علی السبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، تحقیق: مصطفی عبد القادر احمد عطا، دارالکتب العلمیّة، بیروت، لبنان، ۱۴۲۰ق.
  • عثمان بن عبدالرحمن، مقدمة ابن صلاح فی علوم الحدیث، مؤسسة الکتب الثقافیّة.
  • علی بن حسن ابن عساکر الدمشقی، تبیین کذب المفتری...، دارالکتب العربی، بیروت، ۱۴۱۱ق.
  • فؤاد سزگین، تاریخ نگارش‌های عربی، ترجمه، تدوین و آماده‌سازی: مؤسسه نشر فهرستگان، سازمان چاپ وانتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
  • محمد باقر خوانساری، روضات الجنّات فی احوال العلماء و السادات، اسماعیلیان، قم، ۱۳۹۰ق.
  • محمد بن أحمد الذهبی، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق: علی محمد البجاوی، دارالفکر
  • محمد محمد أبوزهو، الحدیث والمحدثون، دارالکتب العربی، بیروت.
  • مصطفی بن عبدالله معروف به حاجی خلیفة، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، دارالکتب العلمیّة، بیروت، ۱۴۱۳ق.
  • میرزا محمد علی مدرّس تبریزی، ریحانة الادب، کتاب‌فروشی خیّام، ۱۳۶۹ش.

الگو:بزرگان خراسان