محمدرضا باطنی

محمدرضا باطنی
دکتر محمدرضا باطنی ۲۰۱۲ تورنتو
زمینه کاری	زبان‌شناس، نویسنده
زادروز	۱۳۱۳ اصفهان
ملیت	ایرانی

محمدرضا باطنی (زاده ۱۳۱۳) زبان‌شناس معاصر ایرانی است.

زندگی

محمدرضا باطنی در سال ۱۳۱۳ در اصفهان به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در اصفهان گذراند. در سال ۱۳۳۹ از دانشسرایِ عالی در رشته زبان و ادبیات انگلیسی فارغ‌التحصیل شد. در سال ۱۳۴۰ به انگلستان رفت و از دانشگاه لیدز فوق لیسانس زبان شناسی گرفت. سپس در لندن با پروفسور مایکل هالیدی بر روی تئوری زبان برای دوره دکتری کار کرد. در سال ۱۳۴۵ برای مدت کوتاهی به ایران آمد که در فرودگاه به دلیل فعالیت های سیاسی توقیف و ممنوع‌الخروج شد و تحصیل او در انگلستان نیمه تمام ماند.

چندی بعد همان رساله‌ای را که قرار بود در لندن از آن دفاع کند، با جرح و تعدیل‌هایی به فارسی برگرداند و با عنوان «توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی» در دورۀ تازه تأسیس دکتری زبان‌شناسی دانشگاه تهران از آن دفاع کرد و درجهٔ دکتری زبان‌شناسی گرفت. او که هنوز در استخدام دانشسرای عالی (دانشگاه تربیت معلم بعدی) بود، در این زمان بهتر دید خود را به دانشگاه تهران که تازه رشته زبان‌شناسی دایر کرده بود منتقل کند. در این زمان دکتر محمد مقدم رئیس دپارتمان زبان‌شناسی دانشگاه بود و هم او بود که زمینه انتقال دکتر باطنی را به دانشگاه تهران فراهم کرد. دکتر باطنی چند سال بعد در فرصت مطالعاتی در خارج از کشور به سر می‌برد و در سال ۱۳۵۸ به ایران بازگشت، و در زمانی که اداره امور دانشگاه و دانشکده‌ها به‌صورت شورایی درآمده بود، او نیز به عنوان نماینده انتخابی استادان عضو شورای سرپرستی دانشکده ادبیات شد. پس از یک سال با وقوع انقلاب فرهنگی دانشگاه تعطیل شد و دکتر محمدرضا باطنی از اولین استادانی بود که به بازنشستگی اجباری تن درداد.

محمدرضا باطنی از همان سال‌های تدریس دانشگاهی، همکاری با مطبوعات را با نگارش مقاله‌هایی پیرامون مسائل اجتماعی و فرهنگی آغاز کرد. نخستین مقاله‌ای که برای روزنامه‌ها نوشت یک مبحث اجتماعی و درباره عدم اعتماد بود که در روزنامه آیندگان به چاپ رسید. پس از انقلاب هم ابتدا با ماهنامه آدینه و سپس دنیای سخن همکاری کرد و مقالاتی نیز در چند نشریه دیگر از او به چاپ رسید؛ مقالات تأثیرگذاری که مسیر پاره‌ای حرکات فرهنگی را تغییر داد. مثال بارز آن نقدی بود که در مجله آدینه بر کتاب «غلط ننویسیم» ابوالحسن نجفی با عنوان «اجازه بدهید غلط بنویسیم» نوشت، یا مطلبی با عنوان «کتاب سالی که ضربه فنی شد» دربارهٔ کتاب آموزش عربی آذرتاش آذرنوش که بنابه ملاحظاتی از دور انتخاب کتاب سال کنار گذاشته شده بود. هم‌چنین می‌توان به مقالهٔ جنجال‌برانگیز وی تحتِ عنوانِ «فارسی زبانی عقیم» اشاره کرد. اما این مقاله‌ای که آن‌همه سروصدا کرد، از تاریخ نگارشش هفده سال می‌گذرد و با این عنوان نوشته شده است: «فارسی زبانی عقیم؟» درواقع یک سؤال است. نویسنده‌ این مقاله می‌گوید آیا زبان فارسی، زبان عقیمی است؟ بعد در جریان بحث هم می‌گوید که نه، عقیم نیست زبان فارسی: سترون یا زایا؟ مرجع اطلاع رسانی زبان شناسی]. البته در این باره کمی هم نویسنده قصور کرده، اما بازی ژورنالیستی که در این‌جا صورت گرفته این است که روزنامه‌نگار یک جمله‌ انشایی را که بر آن صدق و کذب مترتب نیست، گرفته و آن را تبدیل به یک جمله‌ی اخباری کرده که مترتب صدق و کذب است و می‌توان یقه‌ کسی را که می‌گوید زبان فارسی زبانی عقیمی است، گرفت. با این کار بلوایی ایجاد کرده است. یک علامت سوال را کنار گذاشته و یک نقطه گذاشته است. اذهان را شورانده است که به فکر بیفتند.

این استاد پیشگام زبان‌شناسی دانشگاه تهران، مولف کتاب های مرجعی چون «توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی» (با هفده بار تجدید چاپ)، «نگاهی تازه به دستورزبان» و «فرهنگ معاصر» (کتاب سال ایران در سال ۱۹۹۴) است. محمدرضا باطنی علاوه بر تألیف و ترجمهٔ آثار معتبری در زمینهٔ زبان‌شناسی، مترجم ده ها کتاب و مقاله در زمینه‌های فلسفی و اجتماعی بوده که از آن میان می‌توان به «ساخت و کار ذهن»، «مقدمه‌ای بر فلسفه» و «فلسفه هنر نیچه» اشاره کرد. دکتر باطنی در سال‌های ۷۲ تا ۷۵ همراه با هیئتی متشکل از کریم امامی، ایرج کابلی، علی‌محمد حق‌شناس، احمد شاملو، کاظم کردوانی و هوشنگ گلشیری در نشست‌هایی به منظور بازنگری در شیوه نگارش و خط فارسی شرکت داشته‌است.

شاخه تخصصی دکتر باطنی جامعه‌شناسی زبان است که هدف آن از مطالعه زبان، شناخت و تحلیل جامعه‌ای است که ظرف زبان مورد نظر است.

آثار

تألیف در زمینهٔ زبان‌شناسی

• توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی، انتشارات امیرکبیر
• مسائل زبان‌شناسی نوین، انتشارات آگاه
• نگاهی تازه به دستور زبان، انتشارات آگاه
• چهار گفتار دربارهٔ زبان، انتشارات آگاه
• دربارهٔ زبان، انتشارات آگاه
• زبان و تفکر، فرهنگ معاصر
• پیرامون زبان و زبان شناسی، فرهنگ معاصر

ترجمه در زمینهٔ زبان‌شناسی

• زبان و زبان‌شناسی، رابرت هال، انتشارات امیرکبیر
• زبان‌شناسی جدید، مانفرد بی یرویش، انتشارات آگاه

ترجمه‌های غیر زبان‌شناسی

• درآمدی بر فلسفه، بوخینسکی، انتشارات البرز
• انسان به روایت زیست شناسی، آنتونی بارنت، با خانم نفرآبادی، نشر نو
• دانشنامهٔ مصور، انتشارات آگاه
• ساخت و کار ذهن، بلیک مور، فرهنگ معاصر
• خواب، یان اوزوالد، فرهنگ معاصر
• مغز و رفتار، فرانک کمپ بل، فرهنگ معاصر

فرهنگ‌ها

• فرهنگ انگلیسی – فارسی با دستیاری فاطمه آذرمهر، فرهنگ معاصر (ویراست اول)
• فرهنگ معاصر انگلیسی – فارسی با دستیاری فاطمه آذرمهر، مهران مهاجر، محمد نبوی، فرهنگ معاصر (ویراست دوم)
• فرهنگ دوجلدی انگلیسی- فارسی پویا، با دستیاری زهرا احمدی نیا، فاطمه محمدی، سپیده رضوی، فرهنگ معاصر (ویراست سوم) [فرهنگ پویا؛ دکتر باطنی زبانشناس و فرهنگ‌نویس]
• فرهنگ فعل‌های گروهی پویا (phrasal verbs) انگلیسی – فارسی با دستیاری سپیده رضوی، زهرا احمدی نیا، روزبه افتخاری، فرهنگ معاصر
• واژه‌نامهٔ روان‌شناسی با محمدنقی براهنی و دیگران، فرهنگ معاصر.
• فرهنگ معاصر انگلیسی - فارسی کوچک/ محمدرضا باطنی؛ با دستیاری محمدحسین مرعشی، فرهنگ معاصر