مالیات بر ارزش افزوده

مالیات بر ارزش افزوده، (نام این مالیات مستقیما از زبان آلمانی و انگلیسی اقتباس شده). امروزه در اروپا این مالیات را «مالیات بر فروش» می‌نامند. مالیات بر ارزش افزوده «مالیات غیر مستقیم» است که مصرف کننده (خریدار) آن را به همراه بهای خرید می‌پردازد و دریافت کننده (فروشنده) موظف است مقدار مالیات دریافتی را به خزانه دولت واریز کند. از آنجا که خود فروشنده نیز ضمن خرید اولیه چنین مالیاتی را پرداخته ولی مصرف کننده محسوب نمی‌شود، اینست که او حق دارد کل «مالیات‌های ارزش افزوده» پرداختی خود را از کل «مالیات بر ارزش افزوده»های دریافتی کسر کرده و مابه تفاوت را به دولت بپردازد.

نمونه معروف چرخش: تاجر یا کشاورز جنگلدار یک کیلوگرم چوب درخت را به بهای ۱۰ ریال به کارخانه کاغذسازی می‌فروشد و ۱ ریال مالیات بر ارزش افزوده کسب می‌کند. کاغذ تولید شده از دست دهها تولیدکننده و بازرگان عبور می‌کند تا در انتها به شکل یک کتاب با قیمت فروش ۵۰۰۰۰ ریال (با مالیات نهفته ۱۰ درصدی = ۴۵۴۵ ریال) به دست مصرف کننده برسد. در این بین خزانه دولت شاید ده‌ها یا صد‌ها بار مالیات بر ارزش افزوده کسب کرده و باید کل مبالغ تفاوت ارزش‌های افزوده دریافتی را به پرداخت کننده‌ها یعنی همه «ارزش افزا ها» که در تبدیل چوب به کتاب سهیم بوده‌اند، از جمله: جنگل دار تا کاغذ ساز، شرکت‌های باربری و ترابری، شرکت برق، شرکت آب، شرکت دفع زباله، سازنده رنگ کاغذ، سازنده رنگ چاپ، رنگ کاغذ فروش، رنگ چاپ فروش، عمده فروش‌های مختلف، چاپخانه کتاب، شرکت‌های تبلیغات و تک فروش کتاب بازگرداند، زیرا مالیات بر ارزش افزوده حقیقی را فقط باید مصرف کننده انتهایی بپردازد. این امر کار اداره‌های مالیات را بسیار سنگین می‌کند. به همین خاطر گهگاهی بحث آن مطرح می‌شود که بهتر است این مالیات را از داد و ستد‌های بین «ارزش افزا‌ها» (تولید کننده گان، فروشنده‌های میانی و دلال‌ها) حذف کنند.

(نمونه تسویه حساب با مالیات ۱۰ درصدی: ۱۰۰ ریال خرید جنس + ۱۰ ریال مالیات و افزودن ارزش جنس... و در انتها ۳۰۰ ریال فروش با ۲۷/۲۷ ریال مالیات نهفته در بهای فروش. مابه تفاوت قابل پرداخت به خزانه دولت = ۱۷/۲۷ ریال).

۱۰۰ ریال + ۱۰٪ = ۱۱۰ ریال ← افزودن ارزش (دلالی یا تولید فرق نمی‌کند) ← فروش به قیمت ۲۷۲/۷۳ ریال + ۱۰٪ مالیات (= ۲۷/۲۷) = ۳۰۰ ریال

مالیات بر ارزش افزوده به تمامی خدمات و کالا‌هایی تعلق می‌گیرد که در برابر پول در داخل کشور داد و ستد می‌شوند، مگر آنکه در قانون برای آن شرایط ویژه، از جمله تخفیف‌هایی در نظر گرفته باشند. اقلام صادراتی از این مالیات معاف هستند: ر. ک. Duty-free. در بسیاری کشور‌ها دارو‌ها، خدمات پزشکی، خدمات عام المنفعه، مواد غذایی، کالا‌های رسانه‌ای چاپی غیر تبلیغاتی (یا با تبلیغات نسبتا کم) و برخی خدمات دولتی شامل استثناء می‌شوند.

اداره مالیات هرگز «تک پست»های دریافتی و پرداختی کسبه را در نظر نمی‌گیرد، بلکه جمع کل را در انتهای سال مورد محاسبه قرار می‌دهد. یک بازرگان یا تولید کننده در انتهای سال حجم تمامی مالیات‌های دریافتی از مشتریان را از کل مالیات‌های پرداختی (برای آب، برق، بخاری، خرید‌های شرکت، بنزین خودروها، تعمیر خودروها و صد‌ها پست دیگر) کسر و وجه تفاوت را به دولت می‌پردازد.

نرخ مالیات بر ارزش افزوده

در بسیاری کشور‌ها چند نوع و درصد مختلف برای این مالیات وجود دارد. مثلا آلمان: مالیات استاندارد ۱۹٪ و برای موادغذایی، مطبوعات و کتاب ۷٪ و اجرت پزشک صفر٪ ولی دارو ۱۹٪ است. کمترین سطح مالیات بر ارزش افزوده را در اروپا سوئیس با ۸٪ و بالاترین را ایسلند با ۲۵،۱٪ داراست. در کشور‌های دیگر جهان نیز بین ۴ تا ۲۵٪ رایج است (ژاپن ۵%، ترکیه ۱%، ۸% و ۱۸٪، سوئیس صفر تا ۸٪، ایالات متحد آمریکا صفر تا ۱۰٪)

روش محاسبه نرخ‌های متفاوت مالیات بر ارزش افزوده در برخی کشور‌ها بسیار پیچیده است و در نهایت اشکال و اشتباهاتی را در حسابداری شرکت‌ها ببار میاورد. این امر می‌تواند پس از چندین سال کار و کسب برای مالیات پردازان مشکلات تسویه حساب مالیاتی و عاقبت جریمه‌ای بوجود بیاورد.

چند نمونه از آلمان و برخی کشور‌های چند نرخی:

- مالیات بر ارزش افزوده برای فروش گل و گیاه ۷٪ است ولی به همان گل و گیاه در داخل گلدان ۱۹٪ تعلق می‌گیرد.

- مالیات بر ارزش افزوده برای غذا، جهت خوردن در داخل رستوران ۱۹٪ است ولی اگر مشتری غذا را با خود به بیرون از رستوران ببرد ۷٪ تعلق می‌گیرد. به همین خاطر صندوق دار‌های رستوران‌های سرپایی (Fast food) قبل از جمع بندی سفارشات از مشتری می‌پرسند: اینجا می‌خورید یا که با خودتان می‌برید؟ (اگر مشتری غذا را با خود به بیرون ببرد، تخفیف مالیانی به نفع فروشنده در صندوق رستوران می‌ماند)

- مالیات بر ارزش افزوده فروش چندین برگ کاغذ چاپ شده ۱۹ ٪ است ولی اگر آنها را به نحوی صحافی کنند (شبیه کتاب یا مجله با حجم محتوای تبلیغاتی کمتر از ۵۰٪) ۷٪ تعلق می‌گیرد.

مصرف مالیات بر ارزش افزوده

دولت‌ها مصارف خاصی را برای این مالیات درنظر می‌گیرند. این مالیات از مهم ترین درآمد‌های خزانه استانداریها، شهرداریها و دولت‌های مرکزی محسوب می‌شود.

مالیات‌ها اصولا و این نوع مالیات‌های «همه گیر» خصوصا، برای دولت‌ها افزار کنترل و هدایت اقتصاد و جامعه محسوب می‌شوند. به عنوان مثال: آلمانی‌ها برای "زنده" نگاه داشتن شهر تجزیه شده برلین در دوران جنگ سرد قانونی به اجرا گذاشتند که اجازه می‌داد تا کسبه برلین غربی در تجارت با آلمان غربی «مالیات بر ارزش افزوده» را حذف کنند. با این ترفند مالیاتی هدفمند، صد‌ها شرکت و کارخانه در برلین غربی شعبه دایر کرده بودند.

حجم مالیات بر ارزش افزوده در چند کشور اروپایی

دولت انگلستان در سال ۲۰۱۰ میلادی ۱۱۰ میلیارد یورو مالیات بر ارزش افزوده کسب کرده، دولت اتریش ۲۳ میلیارد یورو و دولت آلمان ۱۸۰ میلیارد یورو. این رقم برابر ۳۰٪ تحصیل کل مالیات‌ها در آلمان است که نمایانگر اهمیت حیاتی آن می‌باشد.

پیشینه و حال در ایران

به منظور اجرای این مالیات در ایران، لایحه آن برای اولین بار در دی ماه ۱۳۶۶ تقدیم مجلس شورای اسلامی گردید. لایحه مزبور در کمیسیون اقتصادی مجلس مورد بررسی قرار گرفت و پس از اعمال نظرات موافق و مخالف به صحن علنی مجلس ارائه گردید که پس از تصویب ۶ ماده از آن بنا به تقاضای دولت و به دلیل اجرای سیاست تثبیت قیمتهاً به دولت مسترد گردید.

درسال ۱۳۷۰ بخش امور مالی صندوق بین‌المللی پول، در راستای اصلاح نظام مالیاتی جمهوری اسلامی ایران، اجرای سیاست مالیات بر ارزش افزوده را بعنوان یکی از عوامل اصلی افزایش کارایی و اصلاح نظام مالیاتی پیشنهاد نمود. با توجه به نظرات کارشناسان صندوق بین‌المللی پول، مطالعات و بررسیهای متعددی در این زمینه در وزارت امور اقتصادی و دارایی صورت پذیرفت و اجرای مالیات بر ارزش افزوده در سمینارها و کمیته‌های مختلف علمی با حضور کارشناسان داخلی و خارجی مورد تاکید قرار گرفت، اما در عمل به مرحله اجرا در نیامد. وزارت امور اقتصادی و دارایی در راستای طرح ساماندهی اقتصادی کشور، انجام اصلاحات اساسی در سیستم مالیاتی از جمله حذف انواع معافیتها، حذف انواع عوارض وگسترش پایه مالیاتی را با تاکید خاص بر کارایی نظام مالیاتی، شروع نمود و مطالعات جدید امکان سنجی در این زمینه به عمل آورد. با توجه به اهمیت بسط پایه مالیاتی بعنوان یکی از اصول اساسی سیاستهای مالی طرح ساماندهی اقتصاد کشور، معاونت درآمدهای مالیاتی وزارت امور اقتصادی و دارایی مطالعات علمی متعددی را با در نظر گرفتن خصوصیات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور در زمینه اجرای مالیات بر ارزش افزوده، از دی ماه ۱۳۷۶ آغاز کرد. لایحه مالیات بر ارزش افزوده، اکنون با در نظر گرفتن اثرات اقتصادی ناشی از اجرای این مالیات با اصلاحات و بازنگری‌های متعدد، به مجلس شورای اسلامی ارائه شده‌است.

قانون مالیات بر ارزش افزوده با اختیارات ناشی از ماده ۸۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در ۵۳ ماده و ۴۷ تبصره در تاریخ ۱۳۸۷/۲/۱۷ در کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی تصویب شده‌است تا در مدت آزمایشی ۵ سال از تاریخ اول مهرماه ۱۳۸۷ به اجرا گذاشته شود. (این قانون جایگزین قانون تجمیع عوارض شده‌است)

پیشینه تاریخی

برخی از تاریخ نگاران معتقند آنچه که امروز «مالیات بر فروش» یا «مالیات بر ارزش افزوده» نامیده می‌شود، ریشه در سیسستم کشورداری هخامنشیان دارد، زیرا بنا بر کتیبه‌های گلی یافت شده خزانه دار دولت در آن زمان به نسبت درآمد هر کاسبی که از راه فروش اجناس انباشته بود از او مالیات می‌خواست. بنابر این گروهی از تاریخنگاران ادعا می‌کنند که اساسا سیستم مدرن مالیاتی را هخامنشیان به دنیا نشان دادند.

در اروپا آلمان‌ها به عنوان اولین قوم در قرن پانزدهم میلادی شروع به کسب نوعی مالیات بر فروش کردند. در سال ۱۷۵۴ «گراف برول» از اهالی ساکسون رسما و با کتاب قانون، عبارت «مالیات بر فروش» را رایج کرد و به کار گرفت. در سال ۱۹۱۶ طی جنگ جهانی اول این قانون در سرتاسر آلمان به صورت واحد رسمی شد. رقم سقفی این مالیات از ۰/۲٪، در سال ۱۹۳۵ به ۲٪ و درسال ۱۹۴۶ به ۵٪ افزوده شد. این نوع مالیات در سال ۱۹۶۸ میلادی در راستای هماهنگی مالیات‌های اروپا «مالیات بر ارزش افزوده» نامیده شد و تقریبا در سراسر اروپا به همین نام رایج گشت. امروزه این مالیات "شاهرگ" خزانه دولت‌ها را تشکیل می‌دهد و بدون آن موجودیت سیستم به زیر سئوال می‌رود. «مالیات بر ارزش افزوده» تنها مالیاتی است که هرگز در تاریخ روال نزولی نداشته و پیوسته افزایش یافته.

اکنون در اغلب کشور‌های اروپا نام «مالیات بر ارزش افزوده» عبارت تحت اللفظی محسوب می‌شود و بیش از چهل سال است که دولت‌ها از این عبارت قدیمی استفاده نمی‌کنند.

منبع‌ها

• کمیسیون اروپا، مالیات بر ارزش افزوده چگونه عمل می‌کند.
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Umsatzsteuer»، ویکی‌پدیای آلمانی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ‏۲۳ مهر ۱۳۹۰).

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Mehrwertsteuer»، ویکی‌پدیای آلمانی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ‏۲۳ مهر ۱۳۹۰).

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Consumption tax»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ‏۲۳ مهر ۱۳۹۰).

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Value added tax»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ‏۲۳ مهر ۱۳۹۰).

پیوند به بیرون

• متن کامل قانون مالیات بر ارزش افزوده در ایران
• متن کامل قانون مالیات بر ارزش افزوده به صورت html
• تارنمای سازمان امور مالیاتی کشور. قابل توجه دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد و دکتری
• سامانه ثبت نام اینترنتی مودیان مالیات بر ارزش افزوده
• European Commission: What is VAT
• VAT Related Services. At the Open Directory Project
• Sales Tax USA. Federation of Tax Administrators