قلمدان
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
قلمدان، جعبه مانندی است از جنس چوب که برای نگهداری قلمهای مخصوص خوشنویسی به کار میرود و آن را درون «روپوش قلمدان» جای دهند. «روپوش قلمدان» جعبه گونهای است از مقوا یا چوب ِ مکعبِ استوانه شکلِ میان تهی. روی قلمدان را با صورتهای گونه گون از آدمیان یا مرغان یا جانوران منقش سازند. گاه در آن ابزارهای گوناگون نوشتن مانند قلم و چاقو و مقراض و قطزن میگذارند.[۱]
قلمدان یکی از عمده صنایع دستی ایران محسوب میشود و علت اهمیت آن در زمان قدیم ظرافت و حساس بودن قلمهای خوشنویسی بوده که از نی تراشیده میشدند.
[ویرایش] پیشینهٔ قلمدان
اطلاعاتی دربارهٔ قلمدان در دوران پیش از اسلام در دست نیست.
با ورود اسلام، استفاده از قلمدان در مکتبخانهها و مدرسهها معمول گشت. از دورهٔ سلجوقیان تا تیموریان به دلیل پشتیبانیای که از شعرا، نویسندگان و هنرمندان وجود داشت، این هنر پیشرفت بسیاری نمود.
در دورهٔ صفویه که خوشنویسی به بالاترین حد خود رسیدهبود، هنر قلمدانسازی نیز به اوج خود رسید و قلمدانهای برجا مانده از آن دوران از ارزشمندترین و پرهنرترین آثار فرهنگی هنری ایران به شمار میروند.
در دورههای زندیه و قاجاریه نیز همچنان این هنر در اوج بود و بیشتر در میان هنرمندان اصفهانی رواج داشت.
از جملهٔ نامدارترین قلمدانسازان دوران صفویه و زندیه و قاجاریه میتوان محمد زمان نگارگر، حسن خداداد، محمد خداداد، سمیرمی، محمدصادق امامی اصفهانی، کاظم بن نجفقلی، عبدالرحیم اصفهانی و آقا نجف قلمدان را نام برد.
قلمدان و قلمدان سازي در زمره توليدات پاپيه ماشه اي قرار مي گيرد که با هنر و فرهنگ ايران رابطه و پيوند ديرينه دارد چرا که گرانمايه ترين ميراث هاي نقاشي و مينياتور تذهيب و منبت کاري هنرمندي قديمي ما بر جعبه هاي قلمدان نقش بسته است. از طرفي قلمدان در گذشته اي نه چندان دور مهم ترين وسيله کتابت بود.
قلمدان سازي از عهد صفويه رونق و اعتبار افزوني گرفت. قلمدان هاي اين دوره از جمله اصيل ترين آثار هنري اند. قلمدان ها عمدتاً از سه دسته تشکيل يافته اند: چوبي، فلزي و مقوايي. دسته آخر، مورد بحث ما و زير مجموعه صنعت پاپيه ماشه است. اين قلمدان ها را در اشکال گوناگون قالب گيري مي کردند و بعد روي آن نقاشي مينياتور و به ندرت تذهيب به کار مي بردند .
قلمدان ها از نظر اندازه:
1. کوچک يا نيم بهره با ابعاد 2×13 سانتي متر
2. متوسط يا يک بهره با ابعاد 7/3×21 سانتي متر
3. قلمدان عادي يا دو بهره با ابعاد 4/4×5/23 سانتي متر
4. قلمدان بزرگ يا سه بهره با ابعاد 5/5×28
هر قلمدان در ساده ترين فرم از يک غلاف و يک زبانه يا کشو تشکيل مي شود و براي ساخت هر يک بهتر است از قالبي جداگانه استفاده شود. قالب ها را معمولاً از چوب هاي سختي چون چوب گردو مي سازند.
ساخت مقواي قلمدان به دو روش خميري و کاغذي انجام مي گيرد که ابتدا به شرح روش خميري پرداخته مي شود. براي تهيه خمير کاغذ ابتدا کاغذهاي باطله خرد شده را خيس مي کنند تا کاملاً نرم شود و بعد آب آن را به وسيله پارچه اي مي گيرند و در هاون سنگي با سريش مي کوبند تا خميري قهوه اي مايل به خاکستري به دست آيد. سپس با کاغذ روغني تمام سطح قالب را مي پوشانند به طوري که منفذي باقي نماند. يک لايه کاغذ را به دور قالب پيچيده و بعد لايه اي از خمير را به يک ضخامت روي تمام سطح قالب قرار مي دهند و قبل از خشک شدن کامل آن را به وسيله سوهان مي کوبند يا توسط استخوان يا شيئي صيقلي مهره مي کشند تا کاملاً فشرده گردد. پس از خشک شدن کامل به همان روش که گفته شد چند لايه ديگر خمير بر آن مي کشند تا به ضخامت دلخواه برسد. در آخر سطوح قلمدان را به وسيله سوهان و سمباده صاف مي کنند، کاغذ مرغوبي را بر روي آن مي چسبانند و با تيغ برش دهانه غلاف را مي برند و قالب را از غلاف بيرون مي کشند. کاغذ روغني سابق الذکر بيرون آمدن قالب را ممکن مي سازد.
در روش کاغذي ابتدا قاب قلمدان را با دو کاغذ روغني مي پوشانند سپس کاغذي را دور قالب مي گيرند؛ کاغذهايي را که براي ساخت مقواي قلمدان در نظر گرفته اند در اندازه لازم مي برند و به سريش آغشته مي کنند و بر روي قلمدان مي پيچند. پس از چسباندن کاغذ سوم توسط سوهان چوب ساب به روي آن ضرباتي متوالي وارد مي آورند تا الياف کاغذها در هم فرورود و روي آن را به سريش آغشته مي سازند و مي گذارند تا خشک شود. قبل از آنکه کاملاً خشک شود آن را به وسيله شيئي صيقلي مهره مي کشند و پس از خشک شدن کامل لايه هاي ديگر را به همان ترتيب مي چسبانند که به ضخامت مورد نظر برسد.
از قلمدان سازان معروف در دوره قاجار که قلمدان مقوايي مي ساختند مي توان به ميرزا ابوالقاسم طباطبايي (معاصر با ناصرالدين شاه) مشهدي حسن تهراني، عبدالحسين مقواساز اصفهاني و کريم مقوا ساز اشاره کرد. قيمت و ارزش يک قلمدان معمولاً بستگي به کيفيت نقوش آن داشت به طوري که نوشته اند در سالهاي آخر سلطنت ناصرالدين شاه، نقاشان قلمدان فقط براي تزئين يک قلمدان گاه تا پنجاه تومان اجرت مي گرفتند و اين مبلغ در مقايسه با نان که هر سه کيلو، فقط يک قران قيمت داشت رقم فوق العاده قابل توجهي بود.
[ویرایش] پانویس
- ↑ فرهنگ فارسی دهخدا، قلمدان
[ویرایش] منابع
- ادیب برومند، عبدالعلی، هنر قلمدان، مشتمل بر پیشگفتار، انواع قلمدان، شناسائی نقاشان قلمدان، تهران: وحید، ۱۳۶۶.
- قلمدان یا قرارگاه قلم، زائر، سال ۳، ش ۸، (آبان ۱۳۷۵): ص ۴۲.
