قره کلیسا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۹°۰۵′۳۲″ شمالی ۴۴°۳۲′۴۰″ شرقی / ۳۹.۰۹۲۲۲° شمالی ۴۴.۵۴۴۴۴° شرقی / 39.09222; 44.54444

سیاه کلیسا یا قره کلیسا
قره كليسا- چالدران.jpg
اطلاعات اثر
کشور ایران ایران
نوع فرهنگی
معیار ثبت i, iii, iv
شمارهٔ ثبت ۱۲۶۲
منطقه آسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت ۲۰۰۸ (طی نشست سی‌ودوم)
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی ۴۰۵
تاریخ ثبت ملی ۱۱ بهمن ۱۳۳۴
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

سیاه کلیسا یا قره کلیسا یا کلیسای تادئوس مقدس[۱] یا کلیسای طاطاووس، نام کلیسایی تاریخی در استان آذربایجان غربی ایران است.

این کلیسا در۲۰ کیلومتری شمال شرقی چالدران در کنار روستایی به همین نام واقع شده‌است.[۱] در تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۰۸، مجموعه سیاه کلیسا یا قره کلیسا، شامل سه کلیسای اصلی با نام‌های سیاه کلیسا یا قره کلیسا یا سنت تادئوس، سنت استپانوس و زور زور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.[۲]

نام کلیسا در گذشته و حال[ویرایش]

این کلیسا در زبان ارمنی سورپ تاوئی وانک یعنی کلیسای مقدس تاتووس نامیده می شد . مورخان سده ی هشتم هجری به بعد گاهی به مناسبتی یادی از کلیسای تادئوس کرده اند و آن را قراکلیسا نامیده اند .چون قسمت خاوری بنای کلیسا با سنگ سیاه ساخته شده است. برخی بر این پندارند که معنی قراکلیسا ، کلیسای سیاه است (قرا در زبان ترکی به معنی سیاه است ) . ولی باید به این نکتهً تاریخی توجه داشت که زبان مردم آذربایجان تا قبل از نفوذ زبان ترکی ، زبان آذری (زبان باستانی آذربایجان )بوده است . مطمئناً در ادوار پیش از سدهً هشتم هجری قمری کلیسای تاتووس (طاطاووس تادئوس) نامی دیگر داشته است . در گویش های تاتی و هرزنی که از زبان آذری می باشند واژه های کله یا کالا به معنی بزرگ است. قرا در زبان ترکی آذری به معنی بزرگ است و خود تغییر یافتهً واژهً «کلان» است. بنابراین قرا کلیسا در اصل «کارا کلیسا» یا «کالا کلیسا» بوده است . این مطلب از آنجا تایید می شود که ارمینان به دیرها ، مجتمع فرهنگی ، هنری، ادبی و دینی «وانک» می گویند .وانک تاتوس همانند سایر وانک های ارمنیان ، محل اجتماع طلاب و خطاطان و خوش نویسان ، فلاسفه و مورخان و دانشمندان بود و کتابخانهً وانک نیز مورد استفادهً آنان قرار می گرفت و کلمهً وانک با مفهوم نام آذری کلیسا «کارا» کاملاً مطابقت دارد . و هم اکنون نیز این کلیسا به نام «قرا کلیسا » یا« قره کلیسا » معروف است.[۳]

آدرس کلیسا[ویرایش]

این کلیسا در شمال غرب ایران در استان آذربایجان غربی ناحیهً به به جیک چالدران و در قریهً «قره کلیسا» در 20 کیلومتری شمال شرقی سیه چشمه (چالدران) و هفت کیلومتری شمال جاده چالدران به قره ضیاء الدین قرار دارد .و همچنین در جنوب ماکو واقع است .[۴]

آدرس GPS قره کلیسا[ویرایش]

قره کلیسا در 46 درجه و 33 دقیقه طول جغرافیایی و 39 درجه و 6 دقیقهً عرض جغرافیایی نسبت به نیمروز گرینویچ قرار دارد .

پیشینهً پژوهشی محوطه[ویرایش]

این کلیسا در تاریخ 11 بهمن 1334 خورشیدی به شماره 405 ثبت ملی گردیده و همچنین در تاریخ 17 تیر ماه 1387 خورشیدی برابر با 7 ژوئیه 2008 م ، طی نشست سی دوم ، مجموعه کلیساهای «قره کلیسا یا سنت طاطاووس» ،«سنت استپانوس »و«زور زور » به عنوان نهمین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید . بنا به تحقیق دکتر ولفرم کلایس معاون موسسه باستان شناسی آلمان در ایران (تهران) این حومه دارای یک دریاچهً مصنوعی و چراگاه حیوانات و کارگاه های مختلف برای تهیهً مواد غذایی و غیره بوده است .[۵]

پیشینهً تاریخی[ویرایش]

تاریخ ساخت این کلیسا بنا به روایت «موًسس خورناتسی » مورخ مشهور ارامنه به اوایل دورهً مسیحیت برمی گردد . بدین ترتیب که کلیسای مورد نظر بر روی آرامگاه طاطاوس مقدس که از مبشرین دین مسیحیت بود بنا شده است . از سال 1243 م نام کلیسای طاطاوس مقدس متناوباً در آثار و کتب مختلف ، به ویژه مجامع مذهبی ارامنه به چشم می خورد . در طول سالیان دراز این کلیسا بارها از سوی صاحبان قدرت غارت شده و نیز به سبب بلایای طبیعی چون زلزله ، آسیب فراوانی دیده است . کلیسای طاطاوس از دو بخش قدیمی سیاهرنگ و بخش جدید سفیدرنگ تشکیل شده است که هر یک تاریخچه ای دارند . نخستین بار هنگام حملهً چنگیزخان مغول بخش وسیعی از قره کلیسا تخریب شده اما در زمان حکومت هولاکوخان این کلیسا به همت خواجه نصرالدین طوسی مرمت گردید . همچنین بر مبنای کتیبه ای که در کنار محراب بخش قدیمی کلیسا موجود است ، در قرن 14 میلادی (سال 1391 میلادی) زلزلهً مهیبی بنای این کلیسا را تخریب می کند و بنای موجود توسط اسقف زاکاریا دو تن از برادران او به نام های پطروس و سرکیس در دورهً زمانی 10 ساله تعمیر و بازسازی شده و در سال 1401 میلادی بار دیگر درهای کلیسا به روی زائرین گشوده می شود . همچنین کلیسا در سال 1691 میلادی با سنگ های سیاه و در سال 1810 میلادی به دستور «سیمون بزنونی» اسقف ماکو با سنگ های سفید بازسازی گردید. سیمون بزنونی دستور داد تخته سنگ هایی از مرمر سفید از منطقهً «قرخ بولاغ» و«شاورشان» (ماکو) به محل کلیسا حمل کنند و در ضلع باختری کلیسای کهن به بازسازی کلیسای قدیمی بپردازند . ساختمان جدیدتر کلیسا در دوران قاجار به فرمان عباس میرزای ولیعهد به بخش قدیمی تر الحاق می گردد . کلیسای جدید با سنگ های سفید و حجاری هایی بی نظیر ، الهام گرفته از کلیسای اچمیادزین ارمنستان که مهمترین و اولین کلیسای ارامنه می باشد تزیین شده است . هر چند مراحل ساختن این کلیسا به علت مرگ عباس میرزا ناتمام ماند.[۶]

توصیف قره کلیسا[ویرایش]

قره کلیسا ویژیگی های منحصر به فردی دارد . تکنیک و حجم پردازی در بنای قره کلیسا در نوبهً خود از کم نظیرترین پرداخت های هنرهای تجسمی است . باتوجه به ویژیگی های معماری در این بنای تار یخی ،وجود دیوارهای دفاعی پیرامون کلیسا و وردی اصلی آن ، این بنا حکم قلعه نیز دارد .در چهار جهت قلعه پنج برج دیده بانی به شکل یک قوس قرار گرفته است . کلیسای جامع طاطاوس مقدس شامل مجموعه ای از فضاهای جانبی مشتمل بر دو حیاط شرقی و غر بی و 47 اتاق می باشد که به راهبان ، طلبه ها ، محققان و نویسندگان ،نگهبانان کلیسا و کتابخانهً آن تعلق داشته است . علاوه بر آن زیرزمین کوچکی نیز در زیر اتاق ها قرار دارد و فضاهای کوچکی نظیر ناهارخوری ، آشپزخانه ، آسیاب ،عصار خانه ،دخمه ای برای نگهداری غذا و فضاهای دیگری در حیات جانبی غربی می باشد . همچنین اگر به مقطع کلیسای طاطاوس نظری بیفکنیم ، تمام بنا به صورت یک ساختمان واحد دیده می شود . برخلاف معابد اولیهً ارامنه که به شکل مربع است ، این کلیسا مستطیل شکل است . قسمت شرقی آن با سنگ سیاه ساخته شده و تنها قسمتی است که از زلزله 1391 میلادی محفوظ ماند و شامل محراب و اتاق های جنبی 70/4*4 متر و محوطه جلو محراب و گنبدی کوچک است . همچنین مقبره سن دختر شاهزادهً ارمنی ، دختر پادشاه ساندوک ، که به سبب عقیده اش به مسیحیت به شهادت رسید بر بالای تپه ای در مجاورت کلیسا قرار دارد . در محوطهً داخلی کلیسا چندین سنگ قبر و نیز یک حوض سنگی وجود دارد و نقش برجسته های فراوانی برروی دیوارهای بیرونی کلیسا نقش بسته اند . سقف محراب کلیسا نیز با سنگ های مرمر سیاه و سفید به شکل زیبا تزیین شده است . در محوطه داخلی کلیسا در روی دیوار محلی برای روشن کردن شمع وجود دارد . قسمت های کلیسا : 1- کلیسای اصلی 2- برج ناقوس 3- ورودی 4- برج 5- حیاط شرقی 6- حیاط غربی 7- انبار[۷]

کاربری کلیسا[ویرایش]

این کلیسا به عنوان اولین کلیسای جامع جهان مسیحیت شناخته می شود . گفتنی است ارامنه هر سال در روزهای آخر تیرماه و هفتهً اول مرداد ماه که مصادف با قتل طاطاوس مقدس و پیروان مسیحی اوست در قره کلیسا مراسم خاصی برپا می دارند . این مراسم در چهارم مردادماه هرسال برابر با 26 ژوئن میلادی با حضور ارمینان و تعدادی از سفرای کشورهای مسیحی در ایران برگزار می شود . وضعیت موجودی کلیسا :این کلیسا به غیر از مراسمی که ارامنه هر سال در آن برگزار می کنند، همه روزه پذیرای مسافران ، گردشگران و بازدیدکننده گان داخلی و خارجی می باشد و به جهت برگزاری مراسم ارامنه در آن از سوی سازمان میراث فرهنگی تمهیداتی جهت جلوگیری از تخریب و حفظ و نگهداری بنا و همچنین رفاه حال مسافران اندیشیده شده است . شامل بلیط فروشینگهبانی دفتر فنیمهمانسرادفتر اسقف خلیفه گری ارامنهآشپزخانه -مکانی برای عرضهً هدایا[۸]

تاریخچه[ویرایش]

Saint Thaddeus Monastery By Amir.jpg

سیاه کلیسا یا قره کلیسا در ناحیه به‌به‌جیک شهرستان چالدران. در سال ۶۴۴ یا ۶۴۵ هجری قمری تجدید بنا شد. فرمان شاه عباس اول صفوی در حمایت از ارمنیان بر روی سردر آن دیده می‌شود. عباس میرزا ولیعهد فتح‌علی‌شاه نیز تزئیناتی بر آن افزوده‌است.

سیاه کلیسا یا قره کلیسا، مزار تادئوس (طاطاووس) مقدس یکی از حواریون عیسی مسیح است. به استناد منابع تاریخی بخشی از ارمنیان پیرو دین زرتشت بوده‌اند و بخشی نیز آئین مهرپرستی داشته‌اند. برای نخستین بار در سال ۴۳ میلادی دو نفر از حواریون به نام‌های طاطاوس و بارتولومئوس از شمال بین‌النهرین گذشته و برای رساندن پیام مسیح وارد این مناطق می‌شوند.

«تادئوس مقدس» که یکی از حواریون عیسی مسیح و از بنیان‌گذاران کلیسای حواری ارمنی است، در سال ۶۶ میلادی بخاطر بشارت مسیحیت به قتل رسید. مقبره وی در سیاه کلیسا یا قره کلیسا قرار دارد و به صورت یکی از زیارتگاه‌های مهم ارمنیان از آن یاد می‌شود. در داخل این کلیسا دالان‌هایی تعبیه شده‌اند که برای آزوقه سربازان و افراد کلیسا بوده است. هر ساله در سوم مرداد مسیحیان زیادی جهت انجام مراسم خاص این روز از سراسر جهان به آن سفر می‌کنند و در اطراف کلیسا چادر زده و اقامت می‌کنند. سر کشیک کلیسای تبریز، امین مسیحیان خارجی می‌باشد که همه ساله مبالغی جمع‌آوری ودر اختیار او گذاشته می‌شود. تا صرف این بنا و مسیحیان ایران شود.[۹][۱۰]

نوع محل[ویرایش]

این کلیسا در منطقهً کوهستانی چالدران که مرتفع ترین منطقهً استان آذربایجان غربی است قرار دارد . ساختمان کلیسا در بلندی کم ارتفاعی واقع است (دامنهً کوه) و از طرف مشرق بر درهً کم عمقی که در آن نیز رودی جاری است مشرف است. این کلیسا در سطحی به مساحت 150*200 متر ساخته شده است و با دیوارهای برج و بار وداری محصور گشته و شباهت بسیاری به کلیسای اچمیاد زین در ایروان دارد .[۱۱]

بازسازی[ویرایش]

کلیسای طاطائوس در طی سالیان، چندین بار بازسازی شده است. زاکاریای مقدس یکی از مجاورین این کلیسا بود که در تجدید بنای آن نقش اساسی داشته است.

مقبره و کلیسای زاکاریای مقدس که در سیصد متری دره‌ای که در کنار سیاه کلیسا یا قره‌کلیسا وجود دارد، واقع است.

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

  • تصاویری از کلیسای تادئوس مقدس سیاه کلیسا یا یا قره کلیسا
  • پژوهش‌های باستان شناسی و باستان  ژئوفیزیکی در قره کلیسا، نویسنده: بهروز خان محمدی،فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۶۰ - سال شانزدهم - تابستان 1391 [۱]
  • دِیر تادئوس مقدس (قره کلیسا)، نویسنده: شاهن هوسپیان، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۴۶ - سال دوازدهم - زمستان 1387 [۲]
  • کارا کلیسا یا قره کلیسا، بررسی ریشه‌شناسی، نویسنده: پزشک جامی شکیبی گیلانی، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۳۱ - سال نهم - بهار 1384 [۳]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ سیاه کلیسا یا قره کلیسا به ثبت جهانی رسید (رادیو زمانه)
  2. The Armenian Monastic Ensembles in Iran, UNESCO
  3. قربانی، حافظ. ماکو و چالدران در آیینه تاریخ. 
  4. قربانی، حافظ. ماکو و چالدران در آیینه تاریخ. 
  5. قربانی، حافظ. ماکو و چالدران در آیینه تاریخ. 
  6. قربانی، حافظ. ماکو و چالدران در آیینه تاریخ. 
  7. قربانی، حافظ. ماکو و چالدران در آیینه تاریخ. 
  8. قربانی، حافظ. ماکو و چالدران در آیینه تاریخ. 
  9. ثبت نهمین اثر جهانی ایران در یونسکو (رادیو فردا)
  10. دِیر تادئوس مقدس (قره کلیسا) - فصلنامه فرهنگی پیمان
  11. قربانی، حافظ. ماکو و چالدران در آیینه تاریخ. 

منابع[ویرایش]