قرص برافزایشی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
یک نگاره تخیلی از یک سیاهچاله و یک ستاره رشته اصلی
Question mark2.svg
مسئله حل نشده فیزیک: چرا از قرص‌های برافزایشی دو افشانه بیرون می‌زند؟

یک قرص برافزایشی[۱](به انگلیسی: accretion disc) یک ساختار دیسک مانند از مواد است که به شکل حلقوی به دور یک جسم خاص می‌چرخند. این جسم می‌تواند یک ستاره جوان، یک کوتوله سفید، یک ستاره نوترونی یا یک سیاهچاله باشد. این چرخش باعث گرما و تابش می‌شود و دامنه این تابش برای ستارگان جوان مادون قرمز و برای بازماندگان ستاره‌ای پرتو ایکس است.[۲]

قرص پیرا-ستاره ای[ویرایش]

ستارگان در درون سحابی های مولکولی پدید می آیند. جاذبه گرانشی سحابی در طول میلیون ها سال سبب فشرده گشتن مواد که عمدتا از هیدروژن و ذرات غبار تشکیل گشته اند می گردد. در نتیجه انقباض سحابی یک توده فشرده از ماده در مرکز پدید می آید که به سبب دارا بودن مقداری غیر صفر از تکانه زاویه ای در حال چرخش است. تکانه زاویه ای همچنین سبب می گردد بخش هایی از سحابی نتواند جذب توده مرکزی گردد و در عوض در فواصلی دورتر شروع به گردش به دور توده مرکزی کند. نیروهای گرانش و گریز از مرکز در تعادل با یکدیگر سبب می گردند این مواد چرخنده پیرامونی شکل یک دیسک یا قرص را به خود بگیرند که بر روی صفحه عمود بر محور چرخش توده مرکزی قرار می گیرد. ذرات غبار و گاز هیدروژن مواد اصلی تشکیل دهنده این گونه قرص ها هستند. با افزایش دما تابش الکترو مغناطیسی از توده مرکزی آغاز می گردد که در این مرحله یک پیش-ستاره نامیده می شود. قرص اطراف پیش ستاره در این مرحله قرص پیرا-پیش ستاره ای است. با گذشت زمان و با انقباض بیشتر و نیز جذب مواد بیشتر از دیسک دمای پیش ستاره به حدی افزایش می یابد که واکنش های اتمی در مرکز آن شروع شده و یک ستاره متولد می گردد. قرص اطراف ستاره مرکزی در حالت کلی یک قرص پیرا-ستاره ای نامیده می شود. بسته به شرایط و مشخصات فیزیکی حاکم قرص پیرا-ستاره ای می تواند بر افزایشی یا پیش سیاره ای نامیده شود.

قرص بر افزایشی[ویرایش]

قرص پیرا-ستاره ای بسته به شرایط فیزیکی می تواند تا میلیون ها سال به چرخش حول ستاره مرکزی ادامه داده و در اثر اصطکاک میان ذرات اندک اندک به روی ستاره فرو ریزد. اصطکاک از برخورد ذرات غبار و گاز در درون قرص پدید می آید. بدون اصطکاک ذرات دیسک بر روی مدارهای بیضی شکل کپلری حرکت می کردند (همانند سیارگان منظومه شمسی) اما برخورد ذرات سبب ایجاد اصطکاک و اصطکاک سبب انتقال اندازه حرکت زاویه ای ذرات نزدیکتر به ستاره به ذرات دورتر می گردد. اصطکاک همچنین سبب بالا رفتن دمای قرص و تابش امواج الکترومغناطیسی از قرص می شود. این قرص در این مرحله یک قرص بر افزایشی نامیده می شود.

قرص پیش-سیاره ای[ویرایش]

در برخی شرایط فیزیکی همزمان با چرخش قرص به دور ستاره یا پیش ستاره مرکزی توده هایی از غبار و گاز بر روی دیسک پدید می آیند و با جذب مواد بیشتر به توده هایی بزرگتر تبدیل می گردند که پیش-سیاره (به انگلیسی proto-planet) نامیده می شوند. این پیش سیاره ها همراه قرص به دور ستاره مرکزی می چرخند اما به دلیل جذب مواد پیرامون خود اصطکاک خود را با دیسک کاهش داده بر روی مدار های بیضوی ثابت به چرخش خود ادامه می دهند. این پیش-سیاره ها با گذشت زمان سیاره ها را به وجود می آورند که بر روی مدارهای کپلری در حال چرکش هستند. در این مرحله قرص که بیشتر جرم آن به شکل این سیارات در آمده یک قرص پیش-سیاره ای نامیده می شود.

خرده قرص[ویرایش]

خرده قرص ها (به انگلیسی Debris disc) قرص هایی هستند که بیشتر در اطراف ستارگان پیر یافت می شوند و باقیمانده قرص های پیرا-ستاره ای هستند که روزگاری در اطراف ستاره ای جوان در حال چرخش بودند. با جذب مواد قرص توسط ستاره در طولانی مدت از قرص پیرا ستاره ای تنها خرده هایی از غبار و سنگ و مقاادیری بسیار اندک از گاز باقی می ماند که گاهی به شکل حلقه هایی نمودار می شوند.


منابع[ویرایش]

  1. دانشنامه ستاره‌شناسی. . هفت آسمان.  بازیابی‌شده در تاریخ ۱۶-۰۴-۲۰۰۹ .
  2. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Accretion disc»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۷ آوریل ۲۰۰۹).
  • Frank, ‎Juhan. Andrew King; Derek Raine. Accretion power in astrophysics. Third Edition ed. Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-62957-8. 
  • Krolik, ‎Julian H.. Active Galactic Nuclei. Princeton University Press, 1999. ISBN 0-691-01151-6.