فرقه دموکرات آذربایجان
فرقه دموکرات آذربایجان (به ترکی: آذربایجان دموکرات فرقهسی) نام سازمانی سیاسی بود که شورویها برای انجام پروژهٔ ضمیمه ساختن شمال غربی ایران به خاک خود در سال ۱۹۴۵ میلادی در تبریز تأسیس کردند.[۱][۲] [۳]
محتویات |
[ویرایش] چگونگی تشکیل فرقه
در سال ۱۳۲۴، جنگ جهانی دوم به پایان رسیده بود ولی نیروهای نظامی شوروی همچنان در آذربایجان حضور داشتند. پیشهوری که به نمایندگی شهر تبریز در مجلس شورای ملی انتخاب شده بود به علت نفوذ سیاستمداران وابسته به دربار از حق نمایندگی خود محروم شد و با وجود حمایت سیاستمداران ملی همچون محمد مصدق موفق به دریافت اعتبارنامه نگشت. [۴] این امر یکی از انگیزه های او برای شرکت در تلاش دولت شوروی در تأسیس فرقه دموکرات آذربایجان و فعالیت برای خودمختاری آذربایجان توسط وی بود.[۵]
بدنبال فرمان محرمانه دفتر سیاسی کمیته مرکزی اتحاد شوروی به میر جعفر باقروف، دبیر کمیته مرکزی حزب کمونیست آذربایجان شوروی، مبنی بر اقدام برای ایجاد جنبش تجزیه طلبی در آذربایجان ایران و دیگر استانهای شمالی [۶] در تاریخ ۶ ژوئیه ۱۹۴۵ [ ۱۵ تیر ۱۳۲۴][۷]، سید جعفر پیشهوری و چند تن از دیگر رهبران فرقه در سوم سپتامبر ۱۹۴۵[۱۲ شهریور ۱۳۲۴] در تبریز موجودیت فرقه دموکرات آذربایجان را اعلام کردند.
پس از تشکیل فرقه، شاخه آذربایجان حزب توده، خود را منحل کرده و به اعضای آن شاخه دستور داد که به فرقه بپیوندند.[۸].[۹][۱۰] دبیر کمیته ایالتی حزب توده در آذربایجان، صادق پادگان بود. پادگان مامور جدایی کمیته ایالتی و ادغام آن با فرقه دموکرات، می شود. پس از رایزنیهای نهایی بین پیشه وری، بادگان و شبستری، بادگان به تهران می رود تا کمیته مرکزی حزب توده را از تصمیمی که گرفته شده بود آگاه کند.
فریدون کشاورز عضو کمیته مرکزی حزب توده و نماینده وقت مجلس در این باره می نویسد:
| « | ”روز قبل از اعلام تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان، کمیته مرکزی حزب در منزل من جلسه داشت، زیرا من مصونیت پارلمانی داشتم و دفتر حزب در اشغال سربازان بود... من در جلسه بودم که مرا صداکردندکه پادگان، دبیر تشکیلات ایالتی حزب در آذربایجان از تبریز آمده و کار فوری دارد... او را به جلسه بردم... او در جلسه گفت: «من از تبریز حالا رسیده ام و فوری باید برگردم. من آمده ام به شما اطلاع بدهم که فردا تمام سازمان حزب ما در آذربایجان، از حزب توده ایران جدا شده و به فرقه دموکرات آذربایجان، که تشکیل آن فردا اعلام خواهد شد می پیوندد.» کمیته مرکزی، ایرج اسکندری را مامور کرد که نامه اعتراضی در این باره به حزب کمونیست شوروی بنویسد و او نیز نوشت ولی هیچ وقت جواب این نامه نرسید.“ | » |
عده ای اعتقاد دارند که بنا به نظر کنسول انگلیس در تبریز ، "در درون فرقه دو خط مشی مختلف، کمونیستی و ناسیونالیستی وجود داشت: اول نظر پیشه وری بود که خواهان «آذربایجان خود مختار در درون ایران بود». دومی خواستار جدایی کامل از ایران بود". کنسول وقت انگلیس بیان میکند که بر خلاف افکار رایج در میان اشخاص ضد فرقه به نظر میرسد که مسکو چارهای جز حمایت محدود از نهضت فرقه نداشت وبرای کنترل کردن آن حتی تعداد زیادی از توده ایها را به پیوستن به فرقه تشویق میکند.[۱۱] . دیگران نظر سیاسی انگلیس دال بر موافقت با تجزیه را-که بر خلاف نظر آمریکا بود - دلیل این نظر کنسول بریتانیا می دانند[۱۲].
[ویرایش] کنگره فرقه آذربایجان
نخستین کنگره فرقه دموکرات آذربایجان ۲۹ آبان یعنی روزی که ارتش شوروی در شریف آباد قزوین راه ارتش ایران اعزام شده به آذربایجان را سد نمود، افتتاح گردید و پس از آن بیانیه خود مختاری (حکومت محلی) اعلام شد. بار دیگر مجلس ملی آذربایجان در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ تشکیل شد و با اصرار در جدا نشدن آذربایجان از ایران [۳] یک دولت محلی به رهبری آقای پیشه وری و بدون وزارت خارجه انتخاب شد.
پس از مدتی فرقه با حمایت ارتش شوروی که در آن زمان شمال ایران در اشغالشان بود، با انجام چند کودتا تقریباً بر کل آذربایجان ایران چیره یافتند. مقاومت پادگان ارومیه(به فرماندهی سرهنگ زنگنه) برخلاف پادگان تبریز ( به فرماندهی سرتیپ درخشانی) بسیار شدید بود و تنها با دخالت مستقیم ارتش سرخ، پس از یک هفته، پادگان ارومیه شکست خورد.[۱۳]
[ویرایش] خروج نیروهای شوروی از ایران، و پایان حکومت فرقه
در آذر ۱۳۲۵ نیروهای نظامی شوروی از ایران خارج شدند که این امر یکی از بزرگترین عوامل تضعیف فرقه گردید. پس از خروج نیروهای شوروی از ایران و همچنین فشارهای دولتهای غربی، ارتش ایران و شورش مردم [۱۴][۱۵] حکومت فرقه را برانداخت و بسیاری از رهبران و فعالان فرقه به شوروی گریختند.
بر خلاف نظر پیشه وری که در ابتدا خواستار درگیری با نیروهای ارتش ایران بود، شوروی خواهان انجام هرچه زودتر انتخابات محلی و ایجاد دوره جدید مجلسی بود که قرار بود بنا به توافق با قوام السلطنه (نخست وزیر )، امتیاز نفت شمال ایران را - معادل با امتیاز نفت جنوب به انگلیس - به شوروی اعطا کند . معاون آقای پیشه وری، نصرت الله جهانشاهلو افشار در خاطرات خود، پایان فرقه و برخورد مسئولین شوروی را با ایشان به این گونه تصویر می کند :
| « | ...آقای قلی اوف [کنسول شوروی در تبریز]، در اتاق کوچکی ما را پذیرفت . آقای پیشه وری که از روش ناجوانمردانه روس ها سخت برآشفته بود به سرهنگ قلی اوف پرخاش کرد و گفت شما ما را آوردید میان میدان و اکنون که سودتان اقتضا نمیکند، ناجوانمردانه ما را رها کردید، از ما که گذشته است، اما مردمی را که به گفته های ما سازمان یافتند و فداکاری کردند، همه را زیر تیغ داده اید . به من بگویید پاسخگوی این همه نابسامانی ها کیست ؟ آقای سرهنگ قلی اوف که از جسارت آقای پیشه وری سخت برآشفته بود، زبانش تپق زد و یک جمله بیش نگفت :
سنی گتیرن، سنه دییر گت ( کسی که ترا آورد، به تو می گوید برو ) [۱۶] |
» |
[ویرایش] انتقادات
ریچارد کاتم استاد دانشگاه پیتسبورگ در رشته علوم سیاسی و یکی از ماموران قدیمی سیا در ایران[نیازمند منبع] نظرات دیگری را نمایندگی میکند:
فرقه دموکرات آذربایجان سازمانی سیاسی بود که شورویها برای انجام پروژهٔ ضمیمه ساختن شمال غربی ایران به خاک خود در سال ۱۹۴۵ میلادی در تبریز تأسیس کردند.[۱۷] شورویها برای محمد پیشهوری شاخهای از حزب توده ترتیب دادند که حزب دموکراتیک آذربایجان نامیدهشد.[۱۷] شورویها سید جعفر پیشهوری را برای رهبری فرقه جدید برگزیدند.[۱۷]
در تاریخ ۱۵ تیر ۱۳۲۴ (ششم ژوئیه ۱۹۴۵) دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی از میرجعفر باقراف خواست که برای سازماندهی یک جنبش جدایی طلب در آذربایجان ایران و دیگر استانهای شمالی ایران اقدامات لازم را بعمل آورد[۱۸][۳]
در شهریور ۱۳۲۴ فرقه دموکرات آذربایجان خواستار خودمختاری آذربایجان شد.
[ویرایش] امروز
از زمان فروپاشی فرقه در ایران و فرار رهبران و فعالان آن به شوروی، تابهامروز فرقه دموکرات در خارج از ایران حضور سیاسی کمرنگی دارد.[نیازمند منبع]
[ویرایش] نظرات و خاطرات اعضای سابق
عنایت الله رضا از جمله کسانی بود که عضو حزب توده و فرقه دموکرات آذربایجان بود که در شوروی اظهار کرد که تشکیل این حزب خیانت بوده است. [۱۹].
دکتر نصرت الله جهانشاه لو افشار هم که از سران بنام فرقه بوده است ، ضمن نوشتن خاطرات دوران زمامداری اش در فرقه ، شدیدا نسبت به آن دوران و فرقه دموکرات اظهار بیزاری جسته است و بعنوان مثال در مورد غلام یحیی ، که بعنوان رهبر فرقه در تبعید انتخاب شده بود چنین می نویسد :
| « | ...اکنون کارمان به جایی کشیده است که زیر سایه فلان خزنده نادان کمیته مرکزی حزب کمونیست بیگانه و یا فلان پادوی سازمان امنیت آن خزیده ایم . ما که رهبری محمدرضا شاه را نپذیرفتیم ، اکنون رهبرمان غلام یحیی دزد آدم کش بی سواد شده است...[۲۰] | » |
[ویرایش] منابع
- ↑ Cottam, Richard W. 1964. Nationalism in Iran. [Pittsburgh]: University of Pittsburgh Press. pp.124-128.
- ↑ متن حکم دفتر سیاسی به میر جعفر باقروف، Source: GAPPOD AzR, f. ۱, op. ۸۹, d. ۹۰, ll. ۴-۵. Obtained by Jamil Hasanli.Crisis (متن انگلیسی)
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ فرناند شاید راینهfernande Scheid Raine، فصلنامه گفتگو، شماره ۴۸، اردیبهشت ۸۶، صفحه ۱۷، به نقل از آرشیو اسناد دولتی جمهوری آذربایجان
- ↑ از زندان رضا خان تا صدر فرقه دمکرات آذربایجان، بررسی زندگی و آراء سید جعفر پیشه وری. علی مرادی مراغه ای، نشر اوحدی. ۱۳۸۲
- ↑ (مسعود بهنود، کشته شدگان بر سر قدرت، ص۴۴۹ - ۴۸۸ ISBN 964-405-055-X).
- ↑ متن سند در آرشیو ودرو ویلسون، مبنی بر دستور حزب کمونیست شوروی به حزب کمونیست آذربایجان شوروی برای ایجاد جنبش تجزیه طلبانه در شمال ایران و آذربایجان ایران
- ↑ طالع، هوشنگ، حریقی، پیمان ، گوشه های پنهان توطئه برای تجزیه مهاباد، شابک ۹۷۸۹۶۴۷۷۷۵۲۳۶، انتشارات سمرقند ،۱۳۸۹، ص ۲۵۲ تا ۲۵۴ به نقل از آرشیو مرکزی دولتی احزاب سیاسی و جنبشهای اجتماعی جمهوری آذربایجان
- ↑ Iran in claws of the bear , The failed Soviet landgrab of 1946 ,Farhad Tale , iUniverse books ,2007 ,ISBN : ۰-۵۹۵-۴۱۳۴۵-۵,p۱۹
- ↑ دکتر فریدون کشاورز، «من متهم میکنم کمیته مرکزی حزب توده ایران را» انتشارات رواق، چاپ دوم صفحه ۶۱ و ۶۲
- ↑ دکترنصرت الله جهانشاهلو، «ما و بیگانگان»، نشر ورجاوند، سال۱۳۸۰، صفحه ۱۶۵ الی ۱۷۳
- ↑ British Consul in Tabriz ”Report of visit to Mianeh” india# office/L/P&S/۱۲-۳۴۱۷
- ↑ Lion and the Bear P 67
- ↑ غائله آذربایجان در رهگذر تاریخ و چهره پیشه وری در ائینه فرقه دموکرات، ابراهیم ناصحی، تبریز، ستوده ، ۱۳۸۴، ص ۱۶۷ الی ۱۸۳.
- ↑ رضا اذری شهرضایی،، فصلنامه گفتگو، شماره ۴۸، اردیبهشت ۸۶، صفحههای ۱۲۳ الی ۱۳۳.
- ↑ آیتالله سید محمود طالقانی، مشاهدات من در زنجان (آذر ماه ۱۳۲۵ پس از فرار عوامل دولت پیشه وری)[۱]
- ↑ جهان شاه لو، نصرت الله، ما و بیگانگان، خاطرات سیاسی دکتر نصرت الله جهان شاه لو، به کوشش نادر پیمایی، لنگرود : سمرقند ، ۱۳۸۵، ISBN 964-7775-13-X، ص ۱۹۰
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ Cottam, Richard W. ۱۹۶۴. Nationalism in Iran. [Pittsburgh]: University of Pittsburgh Press. pp.۱۲۴-۱۲۸.
- ↑ متن حکم دفتر سیاسی به میر جعفر باقروف، Source: GAPPOD AzR, f. ۱, op. ۸۹, d. ۹۰, ll. ۴-۵. Obtained by Jamil Hasanli.[۲] (متن انگلیسی)
- ↑ گفتگوی منتشر نشده با زنده یاد دکتر عنایت الله رضا
- ↑ جهان شاه لو، نصرت الله، ما و بیگانگان، خاطرات سیاسی دکتر نصرت الله جهان شاه لو، به کوشش نادر پیمایی، لنگرود : سمرقند ، ۱۳۸۵، ISBN 964-7775-13-X، ص ۳۰۵
[ویرایش] جستارهای وابسته
[ویرایش] پیوند به بیرون
- آذربایجان واحد خواب و خیال است!
- سید جعفر پیشه وری: ایران و تمامیت ارضی آن آذربایجان و حقوق ملی مردم آن
