پزشکی

مجسمه اسقلبیوس، خدای یونانی پزشکی، درحالیکه نماد پزشکی عصای اسقلبیوس با مار پیچ خورده‌اش را در دست دارد.

پزشکی یک دانش کاربردی است. هدف پزشکی حفظ و ارتقاء تندرستی، درمان بیماری‌ها و بازتوانی آسیب‌دیدگان (مانند فیزیوتراپی افراد فلج) است. این منظور با شناخت بیماری‌ها، تشخیص، درمان و جلوگیری از بروز آنها به انجام می‌رسد. دانش پزشکی بر روی طیف وسیعی از رشته‌ها شامل از فیزیک و زیست‌شناسی تا علوم اجتماعی، مهندسی و علوم انسانی بنا شده است.

تلاش بشر برای درمان بیماری‌ها و آسیب‌ها از دوران پیش از باستان وجود داشته است و در دوران باستان نیز در کنار مذهب و گاه به عنوان بخشی از آن وجود داشته است. در یونان باستان پزشکانی چون بقراط پزشکی را به عنوان دانش و فنی مجزا مطرح کردند و بنیانگذاران راهی بودند که بعدها توسط پزشکان مسلمانی همچون ابن‌سینا و رازی طی شد. در رنسانس با بهره گیری از روش علمی پزشکی پیشرفت‌های قابل توجهی کرد. از قرن ۱۹ آنچه به عنوان پزشکی مدرن شناخته می‌شود بنیان گذاشته شد. در اواخر قرن بیستم و دوران معاصر دانش ژنتیک رویکرد نسبت به درمان و بیماری‌ها را دچار تحولی جدی کرد به طوری که ژنتیک پزشکی را دارای نقشی متحول کننده برای پزشکی از درمان محور بودن به حفظ سلامتی دانسته‌اند.

اهمیت سلامتی در بهره‌وری اجتماع و کیفیت زندگی منجر به تاسیس موسسات و قوانین شده است تا مسایلی همچون تحصیل و مجوزدهی به پزشکان تا نحوه استفاده از بودجه‌های درمانی در کشورها قانون‌مند و تنظیم شوند.

واژه‌شناسی

واژه پزشکی و پزشک برگرفته از ‫‪baeŠaza‬‬ در اوستا به معنای «درمان‌بخش و چاره‌کننده» است. این واژه در ‫فارسی میانه‬ ‫زردشتی به شکل bizeŠk آمده است. این واژه در فارسی به ‫صورت بجشک‪، ‬بچشک‪، ‬بزشک و پزشک به کار رفته است. ‬‬

تاریخ پزشکی

نوشتار اصلی: تاریخ پزشکی

پیدایش پزشکی را به دوران ماقبل تاریخ نسبت می‌دهند، دورانی پیش از اختراع خط. و از آنجا که زمان اختراع خط در فرهنگهای مختلف می تفاوت است. پزشکی ماقبل تاریخ دوره‌های زمانی گسترده‌ای را می‌تواند در بر گیرد.

پزشکی در دوران باستان

پزشکی در مصر باستان وجود داشت، اطلاعات پزشکی در پاپیروس ادوین اسمیت یافت شده که متعلق به ۳۰۰۰ پیش از میلاد است. اولین جراحی احتمالا در ۲۷۵۰ پیش از میلاد در مصر انجام شده است. در پاپیروس ژاینکولوژی کاهون اطلاعاتی در مورد درمان بیماری‌های زنان و باروری وجود دارد. اولین پزشک شناخته شده هم احتمالا هسی-را رییس پزشکان و دندانپزشکان پادشاه جوسر در قرن ۲۷ پیش از میلاد است. در کنار مصریها بابلیها هم به تشخیص، معاینه و درمان بیماری‌ها می‌پرداختند. کتاب راهنمای تشخیصی آنها روشهای درمان و سبب‌شناسی (اتیولوژی) را معرفی کرد.

پزشکی یونان باستان بقراط که پدر پزشکی خوانده می‌شود.

بسیاری از منابع بقراط را پدر پزشکی می‌دانند، او پایه‌های رویکرد منطقی به پزشکی را بنا نهاد. بقراط ایجاد کننده سوگندنامه بقراط برای پزشکان است که هنوز مورد استفاده است، و اولین کسی بود که بیماری‌ها را به حاد و مزمن، اندمیک و اپیدمیک تقسیم‌بندی کرد و کلماتی همچون راجعه، بهبود، بحران، پاروکسیسم، اوج و تشنج را در پزشکی استفاده کرد. در مطالعه فیزیولوژی و کالبدشناسی دو اسکندریه‌ای به نامهای هروفیلوس از کالسدون و اراسیستراتوس از سئوس نقش داشتند. پزشک یونانی گالن نیز یکی از بزرگترین جراحان دوران باستان بود. و جراحی‌های بی‌پروایانه‌ای شامل مغز و چشم انجام داد. کتاب‌های او بعدها مورد استفاده در قرون وسطی قرار می‌گرفت.

قرون میانه

در دوران رکود علم و پزشکی در دنیای غرب در قرون وسطی، مسلمانان و ایرانیان شروع به ترجمه آثار پزشکی یونان باستان از جمله آثار بقراط و گالن به عربی کردند. از طرفی با بهره گیری از میراث علمی پزشکی ایرانیان در جندی شاپور پزشکی در دنیای اسلام شکوفا شد. ابن سینا از مشاهیر برجسته پزشکی در این دوران ابن سینا بود که توسط برخی منابع در کنار بقراط به عنوان پدر علم پزشکی شناخته می‌شود. او کتاب قانون در پزشکی را نگاشت که از مشهورترین کتب تاریخ پزشکی محسوب می‌شود. از سایر مشاهیر می‌توان از زهراوی، ابن زهر، ابن نفیس، و ابن رشد نام برد. رازی یکی از اولین دانشمندانی بود که نظریه یونانی اخلاط چهارگانه را مورد تردید قرار داد، به طوریکه در الحاوی که بزرگترین دائرة المعارف طبی اسلامی خوانده می‌شود هیچ نامی از اخلاط و طبایع و مزاجها نبرده است. با این وجود تا مدتها این نظریه در پزشکی غربی قرون وسطی و پزشکی اسلامی موثر باقی ماند. بیمارستان‌ها در دنیای اسلام که از بیمارستان جندی شاپور ایران الگو گرفته بودند، از اولین نمونه‌های بیمارستانهای عمومی در جهان بودند.

در اواخر قرون وسطی پزشکی دوباره در اروپا رونق گرفت. اندرو واسالیوس یکی از تاثیر گذارترین کتاب‌ها در کالبدشناسی را نوشت. باکتری و میکروارگانیسم‌ها اولین بار توسط میکروسکوپ آنتونی وان لوونهوک در ۱۶۷۶ مشاهده شد. مایکل سروانتس به طور مستقل از ابن نفیس جریان خون ریوی را دوباره کشف کرد ولی این کشف منتشر نشد. بعدها این کشف توسط رنالدوس کولومبوس و آندره سزالپینو توصیف شد. بر اساس کارهای کولومبوس بود که بعدها پزشک انگلیسی ویلیام هاروی دستگاه گردش خون را توصیف کرد.

قرن نوزدهم و پزشکی مدرن

حرفه پزشکی در قرن نوزدهم در پی پیشرفتهای سریع علم و رویکردهای نوین پزشکان دستخوش تغییر شد. پزشکان بیمارستان‌ها شروع به آنالیز سیستماتیک تر علایم بیماری‌ها در تشخیص کردند. از جدیدترین تکنیک‌ها استفاده از بیهوشی و به کارگیری تکنیک آسپتیک در اتاق عمل بود.

در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم آماردانان انگلیسی به رهبری فرانسیس گالتون، کارل پیرسون و رونالد فیشر ابزارهای آماری برای مرتبط سازی و آزمودن فرضیه‌ها ابداع کردند که امکان آنالیزهای پیچیده‌تر اطلاعات را فراهم می‌کرد.

در قرن بیستم جنگ‌های بزرگ همراه با حضور پزشکان و بیمارستان‌های سیار بودند. در طی جنگ جهانی اولین تکنیک اشعه ایکس در تشخیص گسترش یافت و استفاده از مواد ضدعفونی کننده برای پیشگیری از گانگرن زخمها فراگیر شد. پاندمی آنفلوآنزای ۱۹۱۸ در سطح جهان ۵۰ میلیون نفر تلفات داد و منشاء تحقیقات اپیدمیولوژیک شد. در جنگ جهانی دوم مراقبت از بیماران و زخمی‌ها با به کار گیری تکنیکهای جدیدی همچون واکسیناسیون فعال بر علیه کزاز، داروهای سولفونامید و پنی سیلین متحول شد. از جنگ جهانی دوم استفاده از دِدِت در مقابله با پشه حامل مالاریا که در بیشتر مناطق حاره اندمیک بود شروع شد.

پزشکی مدرن در ایران

دکتر بختیار و رضا شاه در مراسم افتتاح دانشکده پزشکی دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳

اولین مرکز نوین آموزش پزشکی در سال ۱۲۳۰ به همت میرزا تقی خان امیرکبیر به عنوان بخشی از مدرسه دارالفنون تاسیس شد. یاکوب ادوارد پولاک اتریشی به عنوان معلم حکمت و طب و جراحی و فوکتی ایتالیایی به عنوان معلم علوم طبیعی و دواسازی در دارالفنون به استخدام درآمدند. پولاک به تدریج فارسی آموخت و با کمک اولین شاگردانش به تالیف کتب پزشکی به زبان فارسی و معادل یابی دقیق واژگان پزشکی فرانسوی پرداخت که اولین کتب مدرن پزشکی فارسی محسوب می‌شوند. پولاک بنیان گذار و اولین انجام‌دهنده بسیاری اقدامات پزشکی مدرن در ایران است از جمله اولین عمل جراحی مدرن که در دسامبر ۱۸۵۲ انجام شد که در آن فوکتی برای نخستین بار در ایران از اتر برای بیهوشی استفاده کرد، و یا کالبدشکافی یکی از معلمان فوت شده دارالفنون که اولین نمونه از بررسی‌های پزشکی قانونی در ایران هم محسوب می‌شود. پس از آن چند تن از شاگردان برای تکمیل تحصیلات به فرانسه اعزام شدند ولی اولین کسی که در ایران درجه دکتری گرفت خلیل خان (اعلم الدوله) ثقفی است که در ۱۳۰۵ فارغ‌التحصیل شد. در هفتادمین سالگرد تاسیس دارالفنون شعب طب و داروسازی آن جدا شد و با عنوان مدرسه طب و داروسازی به فعالیت ادامه داد. تا سال ۱۳۰۳ مدرسه در همان دارلفنون دایر بود که در این سال به یکی از حیاط‌های عمارت مسعودیه منتقل شد. در سال ۱۳۱۳ با تصویب قانون تاسیس دانشگاه مدرسه طب و داروسازی به یکی از دانشکده‌های این دانشگاه تبدیل شد. سالن تشریح نخستین بخش از محوظه اصلی بود که شروع به کار کرد. در سال ۱۳۱۸ پروفسور شارل ابرلن از آسیب شناسان به نام دنیا به ریاست دانشکده پزشکی درآمد. پس از وی امیراعلم و سپس جواد آشتیانی این ریاست را بر عهده داشتند. در سال ۱۳۱۳ شرط تکمیل دوره طب طی کردن پنج سال تحصیل بود که در سال ۱۳۱۵ به ۶ سال افزایش یافت و در ۱۳۳۶-۳۷ با یک سال کارورزی به ۷ سال رسید که تا امروز بدون تغییر مانده است. از سال ۱۳۳۵ دانشکده‌های دندانپزشکی و داروسازی مستقل شدند. در ۱۳۴۰ برای دانشکده چهار رشته پزشکی، جراحی، بیماری‌های زنان و مامایی تعیین شد. در سالهای بعد دانشکده‌ها و مراکز آموزشی دیگری در شهرهای دیگر ایران بنا شدند.

عملکرد بالینی

دکتر، اثر سر لوک فیلد (۱۸۹۱)

در عملکرد بالینی پزشکان با استفاده از قضاوت بالینی، بیمار را جهت تشخیص، درمان و پیشگیری از بیماری ازریابی می‌کنند. رابطه پزشک و بیمار با بررسی سابقه و شرح حال پزشکی بیمار شروع شده و به دنبال آن مصاحبه پزشکی و معاینه پزشکی بیمار صورت می‌گیرد. ابزارهای اولیه تشیخص (همچون گوشی پزشکی و آبسلانگ) معمولاً استفاده می‌شوند. بعد از معاینه برای علائم و مصاحبه برای نشانه‌های بیماری، پزشک ممکن است آزمایش‌های پزشکی (تست، به عنوان مثال آزمایش خون) درخواست دهد، نمونه‌گیری (بیوپسی) کند و یا دارو و سایر درمان ها را تجویز کند. در این راه تنظیم فهرستی از تشخیص‌های افتراقی کمک می‌کند که بیماری‌های مشابه بر اساس اطلاعات به دست آمده رد شوند. در طی ویزیت آگاه سازی مناسب بیمار از همه حقایق بخش مهمی از رابطه پزشک و بیمار است و به اعتمادسازی کمک می‌کند. ویزیت پزشکی سپس در سابقه پزشکی مستندسازی می‌شود که این یک سند قانونی در بسیاری از منابع قضایی محسوب می‌شود. ممکن است ویزیت‌های بعدی کوتاه‌تر باشند اما همین رویه کلی صورت می‌گیرد.

اجزاء اصلی مصاحبه پزشکی

مصاحبه و ویزیت پزشکی شامل این اجزا است:

• شکایت اصلی (CC): علت این ویزیت پزشکی، شامل نشانه‌ها که با همان کلماتی که بیمار بیان کرده به همراه مدت بروزشان ثبت می‌شود.
• شرح‌حال بیماری/شکایت فعلی: ترتیب زمانی وقایع و نشانه‌های بیماری و توضیح بیشتر هر کدام از آنها
• فعالیت فعلی: شغل، تفریحات و کاری که بیمار انجام می‌دهد.
• داروها (Rx): داروهایی که بیمار مصرف می‌کند، شامل داروهای بدون نسخه و داروهای خانگی و همچنین داروهای طب جایگزین و گیاهی. آلرژی‌ها هم در اینجا ثبت می‌شوند.
• سابقه پزشکی قبلی (PMH/PMHx): شامل بیماری‌های پزشکی دیگر همزمان، سابقه بستری‌ها، مصدومیت‌ها، بیماری‌های عفونی قبلی و/یا واکسیناسیون‌ها و سابقه آلرژی‌های شناخته شده.
• سابقه اجتماعی (SH): محل تولد، اقامت، وضعیت تاهل، وضعیت اجتماعی و اقتصادی، عادت‌ها (شامل رژیم غذایی، داروها، سیگار و الکل).
• سابقه خانوادگی (FH): فهرست بیماری‌ها در فامیل که ممکن است بیمار را مورد تاثیر قرار دهد. گاه یک شجره‌نامه به کار می‌رود.
• بازبینی سیستم‌ها (ROS): مجموعه‌ای از سوالات که ممکن است در شرح حال بیماری پرسیده نشده باشد، یک بررسی کلی (مثلا: «آیا اخیرا متوجه هر نوع کاهش وزن، تغییر در خواب، توده یا برآمدگی شده‌اید؟» و غیره). و سپس پرسشهایی از تمامی دستگاه‌های اصلی بدن (قلب، ریه، دستگاه گوارش، دستگاه ادراری و غیره).

معاینه فیزیکی

یک پزشک در حال معاینه کانال گوش

نوشتار اصلی: معاینه فیزیکی

معاینه فیزیکی، معاینه بیمار به دنبال یافتن علایم بیماری است(نشانه‌ها را بیماری بیان می‌کند و علایم توسط پزشک پیدا می‌شوند). پزشک از حواس بینایی، شنوایی، لامسه و گاه بویایی (به عنوان مثال در عفونتها، اورمی، کتواسیدوز دیابتی) استفاده می‌کند. استفاده از حس چشایی با وجود روشهای تشخیص مدرن به کار نمی‌رود ولی قدیم در نبود آزمایش قند خون در تشخیص دیابت شیرین به کار می‌رفت. در معاینه چهار عمل به عنوان بخش‌های اصلی معاینه شناخته می‌شوند: مشاهده، لمس، دَق و سمع. این ترتیب ممکن است بسته به موضع معاینه تغییر کند (به عنوان مثال یک مفصل را با مشاهده، لمس و حرکت معاینه می‌کنند). وجود این ترتیب تنظیم شده یک ابراز آموزشی هم هست که پزشکان را به برخورد سیستماتیک با بیمار و پرهیز از استفاده از ابزارهای پزشکی همچون گوشی پزشکی قبل از استفاده از این روشها تشویق می‌شوند.

معاینه بالینی شامل بررسی این موارد نیز است:

• علایم حیاتی، شامل قد، وزن و حرارت، فشار خون، ضربان قلب، میزان تنفس، درجه اشباع اکسیژن.
• وضعیت ظاهری عمومی بیمار و مشخصه‌های خاص بیماری (وضعیت تغذیه، وجود زردی، رنگ پریدگی و چماقی شدن ناخن‌ها)
• پوست
• سر، گوش، بینی و گلو
• تنفس (ریه‌ها و مجاری تنفسی بزرگ)
• شکم و رکتوم
• اعضاء جنسی (در صورت وجود حاملگی)
• دستگاه عضلانی اسکلتی
• اعصاب (هوشیاری، آگاهی، مغز، بینایی، اعصاب کرانیال، نخاع و اعصاب محیطی
• روان (گرایش یا اورینتیشن، معاینه وضعیت روانی، شواهدی از درک و افکار غیرطبیعی) معمولا معاینه بر اساس شرح حال بیماری روی قسمتهای خاصی متمرکز می‌شود و شامل همگی موارد فوق نمی‌شود.

در صورت لزوم ممکن است از نتیجه آزمایشهای پزشکی (تست) و تصویربرداری پزشکی هم استفاده شود.

تصمیم گیری پزشکی و درمان

در پزشکی مدرن برای تایید و یا رسیدن به تشخیص از آزمایش‌های پزشکی استفاده می‌شود، در تصویر کادر درمانی در حال گرفتن نمونه خون از بیمار هستند

روند تصمیم گیری پزشکی شامل آنالیز و ایجاد داده‌های فوق برای رسیدن به یک فهرست از تشخیص‌های افتراقی است، در طی این روند پزشک با فکر کردن به آنچه لازم است تا یک تشخیص قطعی به دست آید مسیر درست را انتخاب می‌کند.

در نهایت نقشه درمانی ممکن است شامل درخواست آزمایشها و بررسی‌های آزمایشگاهی بیشتر، شروع درمان، ارجاع به متخصص و یا مشاهده هوشیارانه روند بیماری باشد. ویزیت‌های بعدی ممکن است لازم باشد.

این روند معمولا توسط ارائه کنندگان اصلی خدمات درمانی و همچنین متخصص‌ها به کار می‌رود. ممکن است در صورت ساده و مشخص بودن مشکل تنها چند دقیقه طول بکشد. برعکس ممکن است هفته‌ها در بیماری که با نشانه‌های غیرمعمول و چند-سیستمی درگیر است به طول انجامد و چندین متخصص درگیر این روند شوند.

در ویزیت‌های بعدی مشابه این روند در فرم خلاصه شده‌اش تکرار می‌شود تا شرح حال، نشانه‌ها، یافته‌های معاینه و نتیجه آزمایشها و تصویربرداری‌ها و یا نتیجه مشاوره با متخصص به دست آید.

موسسات

بیمارستان سانتا ماریا دلا اسکالا، اثر فرسکو از دومنیکو دی بارتولو ۱۴۴۱-۱۴۴۲

پزشکی معاصر به طور کلی در یک سیستم مراقبتهای بهداشتی عمل می‌شود. چارچوبهای حقوقی، صدور گواهی‌نامه و بودجه دهی را دولت‌ها و گاهی در کنارشان سازمان‌های بین‌المللی همچون خیریه‌ها و موسسات مذهبی برقرار می‌کنند. خصوصیات هر سیستم درمانی تاثیر قابل توجهی در چگونه ارائه خدمات پزشکی دارد.

از دوران قدیم ادیان در ارائه خدمات عام‌المنفعه نقش داشته‌اند و این منجر به ایجاد ساختارهای پرستاری و بیمارستانی شد. به طوری که امروزه کلیسای کاتولیگ بزرگترین تامین کننده غیر دولتی خدمات درمانی در جهان است. کشورهای پیشرفته صنعتی (به جز ایالات متحده آمریکا) در بسیاری از کشورهای در حال توسعه خدمات درمانی از طریق سیستمهای سراسری بهداشتی ارائه می‌دهند، که هدف آنها ارائه این خدمات از طریق پرداخت یکباره دولتی و یا بیمه‌های خصوصی و مشارکتی اجباری است. این منجر به دسترسی تمامی جمعیت کشور به خدمات درمانی بر مبنای نیاز و نه توان پرداخت می‌شود. ارائه خدمات ممکن است توسط ارائه کنندگان خصوصی و یا بیمارستان‌ها و درمان‌گاه‌های دولتی و یا موسسات خیریه و یا ترکیبی از این سه صورت گیرد. بیشتر جوامع قبیله‌ای و ایالات متحده آمریکا هیچ تضمینی برای ارائه خدمات به کل جمعیت ندارند. در این جوامع خدمات درمانی تنها برای کسانی که توان مالی کافی را دارند و یا خوشان را بیمه کرده‌اند و یا توسط کمک مالی مستقیم دولت یا قبیله ارائه می‌شود.

آمپول‌های دارویی مدرن

شفافیت اطلاعات معیار دیگری است که ارائه خدمات درمانی را تعریف می‌کند. دسترسی به اطلاعات در مورد بیماری‌ها، درمان‌ها و کیفیت و قیمت‌گذاری این خدمات تاثیر زیادی روی انتخاب بیماران، مصرف‌کنندگان و در نتیجه متخصصان پزشکی می‌شود. در حالیکه در سیستم درمانی آمریکا به خاطر نبود چنین شفافیتی انتقادات زیادی وجود دارد. قوانین جدید شفافیت بیشتری را تشویق می‌کند. از طرف دیگر میان میزان شفافیت و نگرانی‌هایی همچون محرمانه بودن اطلاعات بیماران و امکان بهره‌برداری تجاری از این اطلاعات وجود دارد.

ارائه

ارائه خدمات پزشکی به سه رده اولیه، ثانویه و ثالثیه تقسیم می‌شود. در ایران هدف رسیدن به چنین سیستمی است که در حال حاضر در مرحله خدمات مراقبتی (بهداشتی) اولیه متوقف شده است.

خدمات مراقبتی اولیه توسط پزشکان عمومی (یا پزشکان خانواده در بعضی کشورها)، پزشک‌یاران، پرستاران و سایر متخصصین بهداشتی که اولین برخورد با بیمار را دارند ارائه می‌شوند. این خدمات در مطب پزشکان، درمانگاه‌ها، آسایشگاه‌ها، مدارس، ویزیت‌های خانگی و سایر محل‌های نزدیک به بیمار ارائه می‌شوند. حدود ۹۰٪ مراجعات پزشکی توسط ارائه کننده اولیه خدمات قابل درمان است. این‌ها شامل درمان بیماری‌های حاد و مزمن، خدمات پیشگیرانه و آموزش سلامتی برای همه سنین و هر دو جنس می‌شود.

در صورت وجود سیستم ارجاع در کشور خدمات مراقبتی ثانویه توسط متخصصین پزشکی در مطب و یا درمانگاه و یا در بیمارستانهای محلی برای بیماران ارجاع شده از خدمت دهنده اولیه صورت می‌گیرد. ارجاع در صورت نیاز به تخصص و یا فرآیندی تخصصی به متخصص صورت می‌گیرد. این شامل خدمات سرپایی و بستری، بخش اورژانس، مراقبتهای ویژه، جراحی‌ها، فیزیوتراپی، زایمان، واحد آندوسکوپی، آزمایشگاه تشخیص پزشکی و خدمات تصویربرداری پزشکی، مراکز هاسپایس (hospice) و غیره است. بعضی از ارائه دهندگان خدمات اولیه درمانی ممکن است به درمان در بیمارستان‌ها و زایمان نوزادان در یک سیستم درمانی ثانویه نیز مشغول باشند.

خدمات پزشکی ثالثیه توسط متخصصین بیمارستانی و مراکز ناحیه‌ای مجهز به امکانات تشخیصی و درمانی که در بیمارستان‌های محلی معمولا در دسترس نیست ارائه می‌شود. این شامل مراکز مصدومیت‌ها، مراکز سوختگی، بخشهای پیشرفته نوزادان، پیوند اعضاء، زایمان با ریسک بالا، پرتودرمانی، سرطان‌شناسی و غیره می‌شود.

خدمات پزشکی مدرن همچنین وابسته به اطلاعاتی است که هنوز در بسیاری از مراکز بر مبنای کاغذ است و هر روز بیشتر به صورت الکترونیکی صورت می‌گیرد.

وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی

نوشتار اصلی: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران

در ایران تدوین و ارائه سیاست‌ها، تعیین خط مشی‌ها و برنامه ریزی برای فعالیت‌های مربوط به تربیت نیروی انسانی گروه پزشکی، پژوهشی، خدمات بهداشتی- درمانی، دارویی، بهزیستی و تأمین اجتماعی بر عهده وزارت بهداشت است. همچنین این وزارتخانه ایجاد نظام هماهنگ بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و گسترش شبکه تلفیقی بهداشت و درمان را بر عهده دارد. تعیین رشته‌ها و مقاطع تحصیلی مورد نیاز ایران و اجرای برنامه‌های تربیت نیروی انسانی گروه پزشکی از دیگر وظایف قانونی این وزارتخانه است. وزارت بهداشت همچنین به انجام تحقیقات بنیادی و کاربردی در رشته‌های پزشکی و زمینه‌های بهداشتی و درمانی و نیز ایجاد و گسترش مؤسسات و واحدهای پژوهش پزشکی و نظارت بر پژوهش‌ها و هماهنگ ساختن برنامه‌های مؤسسات تحقیقات پزشکی می‌پردازد. این وزارتخانه وظیفه فراهم نمودن تسهیلات لازم برای برخورداری همگان از خدمات درمانی در حدود امکانات از طریق ایجاد و گسترش مراکز درمانی دولتی و بهبود استاندارد آنها و استفاده از همکاری مؤسسات خیریه و بخش خصوصی و انواع بیمه‌های درمانی را برعهده دارد. وزرات بهداشت همچنین مرجع تعیین و اعلام استانداردهای مربوط به خدمات بهداشتی، درمانی، بهزیستی، داروئی مواد داروئی، خوراکی، آشامیدنی، بهداشتی، آرایشی و آزمایشگاهی، تجهیزات و ملزومات و مواد مصرفی پزشکی و توانبخشی و بهداشت کلیه مؤسسات و واحدهای خدماتی- تولیدی مربوط به خدمات و مواد مذکور است.

با وجود تعیین این اهداف قانونی برای این وزارتخانه هنوز وزارت بهداشت به بسیاری از اهداف قانونی خود دست نیافته است. مشکلاتی همچون ‫نامعین بودن میزان دقیق پوشش‬ خدمات درمانی در کشور، ‫بی‌عدالتی در پرداخت تعهدات‬، ‫عدم شفافیت جریانات مالی‬، ‫هدفمندنبودن یارانه‌های درمانی‬، ‫عدم پوشش یا پوشش ناکافی خدمات‬ حتی در مورد کسانی که بیمه درمانی دارند، ‫تعرفه غیرواقعی و پرداختهای زیرمیزی، ‫اجباری نبودن عضویت‬ در بیمه‌های درمانی و موارد دیگری در پوشش خدمات پزشکی در ایران به چشم می‌خورد. از طرفی سیستم ارجاع و طرح پزشک خانواده که می‌توانست سر وسامانی به پزشکی و درمان در ایران دهد کماکان درگیر مشکلات فراوان در اجرا و بودجه دهی است

سازمان نظام پزشکی ایران

نوشتار اصلی: سازمان نظام پزشکی

این سازمان قدیمی‌ترین و بزرگترین سازمان مردم نهاد در ایران است که در سال ۱۳۳۵ تاسیس شد. عضویت در این سازمان که از پزشکان و سایر متخصصین علوم پزشکی تشکیل شده است برای شاغلین در این زمینه‌ها اجباری است. سازمان نظام پزشکی تعیین تعرفه خدمات تشخیصی درمانی در بخش خصوصی، صدور پروانه مطب شاغلین بخش خصوصی، رسیدگی انتظامی به تخلفات حرفه‌ای شاغلین حرف پزشکی از طریق هیاتهای انتظامی، ثبت نام و صدور گواهی عضویت، تعیین ضوابط و نظارت بر تبلیغات پزشکی، ارائه خدمات رفاهی به اعضای سازمان مانند واحد وام، توزیع آرم طرح ترافیک و ارائه خدمات بیمه‌ای مختلف، مشارکت در تعیین مالیات بر درآمد شاغلین بخش خصوصی و اعزام نماینده به هیاتهای حل اختلاف مالیاتی، معرفی نماینده در شورایعالی بیمه و شورایعالی آموزش پزشکی، تعیین شرح وظایف شاغلین حرف پزشکی، برگزاری برنامه‌های باز آموزی و آموزشی، انتشار نشریه سازمان و غیره را برعهده دارد.

سازمان پزشکی قانونی ایران

نوشتار اصلی: سازمان پزشکی قانونی

پزشکی قانونی به شکل نوین آن در ایران از نه دهه پیش به صورت اداره‌ای وابسته به وزارت دادگستری فعالیت خود را آغاز کرد و در سال ۱۳۷۲ با تصویب مجلس شورای اسلامی، سازمان پزشکی قانونی کشور به عنوان سازمانی مستقل تأسیس شد. فعالیت‌های اصلی سازمان پزشکی قانونی کشور عبارتند از: انجام امور پزشکی و کارشناسی‌های بالینی، انجام امور تشخیصی و آزمایشگاهی، پاسخ به استعلام مراکز ونهادهای دولتی، فعالیتهای آموزشی از جمله آموزش دستیاران تخصصی، دانشجویان پزشکی، مامایی، حقوق و نیروی انتظامی و برخی فعالیت‌های علمی پژوهشی.

شاخه‌ها

در ایران افراد برای پزشکی و یا اخد یکی از تخصص‌های پزشکی لازم است پس از اخذ دیپلم یا مدرک پیش دانشگاهی در ابتدا دوره هفت ساله دکتری حرفه‌ای را بگذرانند، شامل سه دوره علوم پایه، کارآموزی و کارورزی که در نهایت به عنوان پزشک عمومی شناخته می‌شوند. هر پزشک عمومی پس ازچند سال تحصیل در یکی از رشته‌های تخصصی بعنوان متخصص آن رشته پزشکی شناخته می‌شود. هر متخصص یکی از رشته‌های تخصصی پزشکی پس از گذراندن دو تا سه سال دیگر بعنوان فوق تخصص یک رشته زیر گروه آن رشته تخصصی شناخته می‌شود. سایر دوره‌های آموزشی برای پزشکان متخصص که طول دوره آنها کمتر از دو سال است، دوره‌های فلوشیپی یا تکمیل تخصص گفته می‌شوند، و این دوره‌ها منجر به اخذ مدرک نشده و بعنوان فوق تخصص تلقی نمی‌گردد. پی اچ دی (PHD) مدرک دکترای ناپیوسته در رشته‌های علوم پایه پزشکی است، فعالیت این افراد بیشتر غیر بالینی و در فعالیتهای دانشگاهی، تحقیقی و تدریس است.

علوم پایه

• ایمونولوژی پزشکی دکتری PhD(نا پیوسته)
• باکتری شناسی دکتری PhD(نا پیوسته)
• بیوشیمی بالینی دکتری PhD(نا پیوسته)
• ژنتیک پزشکی دکتری PhD(نا پیوسته)
• علوم تشریحی دکتری PhD(نا پیوسته)
• فارماکولوژی دکتری PhD(نا پیوسته)
• فیزیک پزشکی دکتری PhD(نا پیوسته)
• فیزیولوژی دکتری PhD(نا پیوسته)
• آموزش پزشکی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• ایمونولوژی پزشکی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• بیوشیمی بالینی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• ژنتیک انسانی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• سم شناسی عمومی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• علوم تشریحی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• فیزیک پزشکی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• فیزیولوژی پزشکی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• مهندسی پزشکی (بیوالکتریک) کارشناسی ارشد (ناپیوسته)
• میکروب شناسی کارشناسی ارشد (ناپیوسته)

تخصص‌ها

در ایران اکثر تخصص‌های پزشکی جهانی وجود دارد و تدریس می‌شود:

تخصص‌های تشخیصی

یک پزشک در حال بررسی ماموگرافی که معمولا برای غربالگری سرطان سینه انجام می‌شود

• آسیب شناسی دستیاری (تخصص)
• رادیولوژی دستیاری (تخصص)

تخصص‌های طب داخلی

نوشتار اصلی: پزشکی داخلی

طب داخلی یک تخصص پزشکی مجزا است که به خصوص با تشخیص، کنترل و درمان غیر جراحی بیماری‌های غیر معمول و یا وخیم سروکار دارد، چه مربوط به یک دستگاه بدن و یا چندین دستگاه به طور کلی. تاکید خاص این زمینه پزشکی روی ارگانهای داخلی بدن است.

از آنجا که معمولا بیماران این متخصصین وضعیت وخیمی دارند کار این متخصصان بیشتر در بیمارستان‌ها است. قبلا این تخصص زیر شاخه (فوق تخصص) نداشت و این متخصصین عمومی همه نوع بیماری را ویزیت می‌کردند اما امروزه این شیوه کمتر به کار می‌رود و بیشتر متخصصین داخلی در فوق تخصص خاصی فعالیت می‌کنند. به عنوان مثال متخصصین گوارش فقط به بیماریهای دستگاه گوارش می‌پردازند و یا متخصصیل کلیه فقط درمان بیماری‌های کلیوی را عهده‌دار می‌شوند.

فوق تخصص‌های زیادی در پزشکی داخلی وجود دارد:

• بیماریهای قلب و عروق دستیاری (تخصص)
  • بیماریهای قلب و عروق فوق تخصص
  • بیماریهای قلب اطفال فوق تخصص
  • اینترونشنال کاردیولوژی فلوشیب
• طب اورژانس
• غدددرون ریز و متابولیسم فوق تخصص
  • غدداطفال فوق تخصص
• گوارش داخلی فوق تخصص
  • گوارش اطفال فوق تخصص
• بیماریهای اعصاب دستیاری (تخصص)
  • اعصاب اطفال فوق تخصص
• بیماریهای عفونی گرمسیری دستیاری (تخصص)
  • عفونی اطفال فوق تخصص
• روماتولوژی فوق تخصص
• نفرولوژی فوق تخصص
  • کلیه اطفال فوق تخصص
• بیماریهای ریه فوق تخصص
• خون وسرطان وبالغین فوق تخصص

تخصص‌های جراحی

یک جراح فوق تخصص توراکس در حال عمل جایگزی دریچه میترال

نوشتار اصلی: جراحی

• بیماریهای پوست دستیاری (تخصص)
• جراحی استخوان ومفاصل دستیاری (تخصص)
• جراحی عمومی دستیاری (تخصص)
• جراحی کلیه ومجاری ادراری -تناسلی دستیاری (تخصص)
• جراحی مغزواعصاب دستیاری (تخصص)
• چشم پزشکی دستیاری (تخصص)
• زنان و زایمان دستیاری (تخصص)
• گوش‌وحلق‌وبینی‌وجراحی‌سروگردن دستیاری (تخصص)
• اروانکولوژی فلوشیب
• ارولوژی اطفال فلوشیب
• استرابیسم فلوشیب
• پیوند کلیه فلوشیب
• جراحی سر و گردن فلوشیب
• جراحی عروق فلوشیب
• قرنیه فلوشیب
• گلوکوم فلوشیب
• جراحی اطفال فوق تخصص
• توراکس فوق تخصص
• جراحی قلب و عروق فوق تخصص
• جراحی‌پلاستیک ترمیمی و سوختگی فوق تخصص

سایر تخصص‌های اصلی

• بیماریهای کودکان دستیاری (تخصص)
• نوزادان فوق تخصص
• ایمونولوژی وآلرژی اطفال فوق تخصص
• ویتره ورتین فلوشیب
• بیهوشی دستیاری (تخصص)
• پرتودرمانی دستیاری (تخصص)
• پزشکی اجتماعی دستیاری (تخصص)
• پزشکی هسته‌ای دستیاری (تخصص)
• پزشکی قانونی دستیاری (تخصص)
• روانپزشکی دستیاری (تخصص)
• طب اورژانس دستیاری (تخصص)
• طب کار دستیاری (تخصص)
• آنکولوژی فلوشیب
• اتولوژی و نورواتولوژی فلوشیب
• پریناتولوژی فلوشیب
• مراقبتهای ویژه پزشکی فلوشیب
• نازائی فلوشیب
• ویتره ورتین فلوشیب
• درماتوپاتولوژی فلوشیب
• جراحی سرطان فلوشیب
• رینولوژی فلوشیب
• روانپزشکی اطفال فوق تخصص

زمینه‌های میان‌رشته‌ای

برخی زیر تخصص‌های میان رشته‌ای پزشکی عبارتند از:

• اخلاق پزشکی، که درگیر اصول اخلاقی و سیرتی موثر در قضاوت و عملکرد پزشکی است.
• طب اعتیاد با درمان اعتیاد درگیر است.
• مهندسی زیست‌پزشکی زمینه‌ای است که با کاربرد مهندسی در عملکرد پزشکی سروکار دارد.
• داروشناسی بالینی در مورد تاثیر سیستم‌های درمانی بر بیماران است.
• تراپوتیک زمینه‌ای است که با درمان‌های مختلف مورد استفاده در بیماری‌ها و بهبود سلامتی سروکار دارد.

آموزش

دکترای حرفه‌ای

پزشکی داروسازی دامپزشکی دندان‌پزشکی

تمامی اشکال آموزش پزشکی به دنبال آماده کردن دانشجویان برای طبابت مسوولانه هستند. لذا این دانشجویان لازم است مقادیر قابل توجهی تئوری و دانش را فراگیرند و درنهایت آنچه توانایی‌شان را محک می‌زند نه دانش آنها بلکه عملکردشان است. هدف از آموزش پزشکی انتقال دانش، انتقال مهارت‌ها و ارزش‌های این حرفه به شکلی مناسب و هماهنگ است. ساختار کلی آموزش پزشکی در جهان با تفاوتهایی همسان است. برنامه دوره دکتری عمومی پزشکی در ایران شامل چندین مرحله است که در تمامی دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور به یک شکل اجرا می‌شود. در مرحله اول دروس عمومی و علوم پایه تدریس می‌شود. در پایان این مرحله امتحان جامع علوم پایه برگزار می‌شود و قبولی در این امتحان شرط ورودبه مرحله بعدی است. در مرحله دوم نشانه شناسی و فیزیوپاتولوژی مورد تدریس قرار می‌گیرد دانشجویان پزشکی پس از این دوره می‌توانند وارد دوره کارآموزی بالینی شوند و در آخر دوره کارورزی (اینترنی) است که زیر نظارت مستقیم پزشکان باتجربه می‌توانند به تشخیص و درمان بیماران بپردازند. طبق قوانین ایران حداقل سنوات تحصیلی مجاز جهت تحصیل در دوره دکتری عمومی پزشکی ۷ سال و حداکثر ۱۰ سال است.

اخلاق پزشکی

اخلاق پزشکی اهمیت زیادی برای خودمختاری بیمار قایل است و لازمه آن آگاهی بیمار از همه حقایق شناخته شده است، در تصویر پزشک در حال مشاوره و توضیح یافته‌های رادیولوژی مشاهده می‌شود.

نوشتار اصلی: اخلاق پزشکی

اخلاق پزشکی شاخه‌ای از اخلاق است که آموزه‌هایش در راه تعالی حرفه پزشکی به کار می‌رود. پزشکان اخلاق را به عنوان چارچوبی فراتر از قانون و به اراده خود به کار گرفته و به آن عمل می‌کنند. اخلاق پزشکی بحثی در حوزه اخلاق هنجاری کاربردی است و هدف آن حل مشکلات خاصی است که در عمل به پزشکی و تحقیقات زیستی به وجود می‌آید. اخلاق پزشکی به عنوان مبحثی جداگانه از اخلاق اولین بار در ۱۹۷۰ مطرح شد. مرکز اخلاق و حیات (مرکز هاستینگز)، موسسه کندی، مرکز اخلاق زیستی دانشگاه جرج تاون و مجلاتی همچون فسلفه و پزشکی و پزشکی نظری و اخلاق پزشکی طلایه داران آن بودند. اخلاق پزشکی به موضوعاتی همچون رابطه میان پزشک از یک سو و بیماران و همراهان از سوی دیگر، تعاملات پزشک با دیگر پزشکان، روابط تیم پزشکی و پرسنل بیمارستانی با یکدیگر می‌پردازد. در اخلاق پزشکی بحثهایی همچون خودمختاری بیمار، رضایت بیمار، منفعت بیمار، عدالت در حق بیماران و موضوعات پرچالشی همچون اتانازی، ژنتیک و کلونینگ انسان، لقاح مصنوعی، باروری آزمایشگاهی مطرح است.

اخلاق پزشکی در ایران

در دهه‌های اخیر توجه بیشتری به این زمینه شده است. با این حال پژوهشگران اخلاق پزشکی در ایران اغلب در پی یافتن پاسخ‌های فقهی به مسایل و پرسشهای این رشته هستند و توجه اندکی به تفاوت اخلاق و فقه در پزشکی و مسایل آن شده است. متخصصان اولویت اخلاق پزشکی بر مباحث فقهی پزشکی را مورد توجه قرار می‌دهند.

کنترل قانونی

در همه جوامع برای اموری همچون صدور پروانه پزشکی، نظارت بر نحوه عملکرد و تعیین حدود و وظایف قوانین وجود دارد. به عنوان مثال در ایران صدور پروانه طبابت و سایر تخصصهای بهداشتی از وظایف وزارت بهداری است.

از طرف دیگر رسیدگی به شکایت‌های مربوط به امور پزشکی در ایران بسته به نوع شکایت طبق قانون اصلاح مقررات امور پزشکی و دارویی (۲۹ فروردین ۱۳۷۴) می‌تواند در صلاحیت دادگاه‌های عمومی و یا دادگاههای انقلاب اسلامی باشد، اما رسیدگی به بیشتر شکایت در صلاحیت سازمان تعزیرات حکومتی است.

قصور و خطاهای پزشکی

از دیدگاه حقوقی خطاهای پزشکی با قصور در پزشکی تفاوت دارند. ‫خطاهای پزشکی‬ ‫یک عمل ناخواسته است که به‬ ‫نتیجه مطلوب در امر طبابت منجر نمی‌شود‬. از طرفی خطای جزایی پزشکی یا قصور به آن دسته از خطاهایی‬ ‫اطلاق می‌شود که اولا باید موجب ایجاد عارضه و آسیبی شده باشد و ثانیا‬ ‫این عارضه ناشی از قصور و یا تقصیری از ناحیه کادر درمان باشد. ‬

انتقادات از پزشکی مدرن

از بزرگترین مشکلات پزشکی مدرن عدم دسترسی به مناطق محروم است. میان فقرا و ثروتمندان یک فاصله درآمدی وجود دارد که به ویژه در درمان‌های پرهزینه‌ای چون درمان ایدز و سل آشکار می‌شود. اکثریت منابع پزشکی و درمان‌ها در کشورهای ثروتمند و با شیوع پایین بیماری‌ها به خصوص نیمکره غربی متمرکز شده‌اند. از سوی دیگر کشورهای درحال توسعه و عقب‌افتاده دنیا شیوع بالایی از ایدز دارند ولی فاقد منابع کافی برای درمان آن هستند.

خظاهای پزشکی و تجویز زیاد از حد دارو و سایر بیماری‌های ناشی از درمان هم از مشکلات دیگر مورد توجه هستند. متخصصین مهندسی فاکتور انسانی عقیده دارند که پزشکی می‌تواند با اتخاذ ایده‌های مورد استفاده در ایمنی هوانوردی که از خطرات قرار دادن مسوولیت زیاد روی دوش یک ابرانسان و انتظار از او برای خطا نکردن فایده ببرد. سیستم‌های گزارش دهی و سازوکارهای وارسی هر روزه بیشتر در تشخیص منبع خطاها و بهبود عملکرد به کار می‌روند. روش‌های تشخیصی بالینی در برابر روشهای آماری و الگوریتمی قبلا در تشخیص روانپزشکی به کار برده شده‌اند و برتری روشهای آماری مشخص شده است. در یک متاآنالیز در سال ۲۰۰۰ که این روشها در پزشکی و روانشناسی مورد مقایسه قرار گرفتند به طور کلی روشهای مکانیکی و آماری در بیشتر موارد و نه همه موارد برتری داشتند.

نابرابری در کیفیت خدمات در جمعیت‌ها نیز یکی دیگر از موضوعات مورد مناقشه است. به عنوان مثال در مطالعه‌ای مشخص شد که افراد پیر دچار مشکلات روانی از مراقبتهای ضعیفتری در طی بستری برخوردار بودند.

افتخارات و جوائز

نوشتار اصلی: جایزه نوبل

الکساندر فلمینگ جایزه نوبل پزشکی ۱۹۴۵ را در پی کشف پنی‌سیلین دریافت کرد

بزرگترین و پرافتخارترین جایزه جهانی در زمینه پزشکی جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی است که سومین جایزه‌ای است که آلفرد نوبل در وصیت نامه‌اش از آن نام برد. اولین جایزه نوبل در پزشکی و فیزیولوژی به امیل فون براون به علت درمان با سرم اهدا شد. در سالهای بعد هم بسیاری از اکتشافات بزرگ در زمینه پزشکی، همچون کشف پنی‌سیلین، مهندسی ژنتیک و گروه‌های خونی به دریافت جایزه نوبل منجر شده است.

در ایران بزرگترین جایزه پزشکی را جشنواره تحقیقاتی علوم پزشکی رازی اهدا می‌کند که از سال ۱۳۷۴ هر ساله توسط وزارت بهداشت برگزار می‌شود.

جستارهای وابسته

• فهرست بیماری‌ها
• فهرست علایم و نشانه‌های بیماری‌ها
• فهرست تجهیزات و لوازم پزشکی
• رشته‌های مختلف پزشکی
• مسئولیت پزشکی

پیوند به بیرون

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد پزشکی اطلاعات بیشتری پیدا کنید.

---

در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
در میان کتاب‌ها از ویکی‌نسک
در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
در میان متون از ویکی‌نبشته
در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
در میان خبرها از ویکی‌خبر

• وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
• سازمان بهداشت جهانی
• سازمان نظام پزشکی