عقلانیت محدود

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

عقلانیت محدود (به انگلیسی: Bounded Rationality) مفهومی است که بر پایهٔ وجود محدودیت اطلاعاتی افراد عقلایی، محدودیت روانشناختی ذهن افراد و همچنین محدودیت زمان برای تصمیم گیری بنا نهاده می شود.[۱] در حالی که این محدودیت‌ها در مورد فرد عقلایی مطرح نیست. در بسیاری از اوقات عقلانیت محدود نتیجهٔ عدم تقارن در توانایی‌ها و قدرت ادراک شرایط در بین بازیگرهای متفاوت است.[۲] مدل کردن این شرایط در حیطه بحث عقلانیت محدود قرار می گیرد.

چرا عقلانیت محدود؟[ویرایش]

مبدا اصلی پیدایش عقلانیت محدود را می توان در ناتوانی مدلهای ارائه شده بر پایهٔ دیدگاه "انسان کاملاً عقلایی" دانست. این نا کارامدی در مقایسهٔ فروضی که توسط اقتصاددانان در مورد "عقلانیت کامل" مقرر می گردد، با مشاهدات به دست آمده از رفتار انسان‌ها معلوم می شود. اگر می توانستیم به انسان‌ها به شکل "ماشینهای معجزه آسا" که پارامترهای اقتصادی را به هم مرتبط می کنند بنگریم، مسئله تا این اندازه پیچیده نبود. بدیهی است که این فرض منطقی نیست. این دیدگاه که، هدف اصلی علم اقتصاد توضیح دادن روابط جالب توجه بین مفاهیمی که در استدلال انسانها در مواقع تعامل بوجود می آیند است، منطقی تر به نظر می رسد. با قبول این دیدگاه علاوه بر آزمون کردن نتایج، نیاز به بررسی در مورد واقعی بودن فرایض نیز وجود دارد.[۳]

یک مثال : شطرنج[ویرایش]

بازی شطرنج یک مثال مناسب برای درک مفهوم عقلانیت محدود است.[۴] در بازی شطرنج واقعی بازیگران ممکن است در مورد دانش ویا توانایی تحلیل با یکدیگر متفاوت باشند. در مقایسه، هنگامی که شطرنج با فرض عقلایی بودن بازیگران مدل می شود، در واقع فرض بر این است که دانش بازیگران از قوانین بازی کامل وتوانایی تحلیلشان یکی است. ثابت می‌شود که شطرنج یک بازی با جواب بدیهی برای بازیگران عقلایی است. یعنی یک الگوریتم وجود دارد که می توان از آن برای حل کردن بازی استفاده کرد. این الگوریتم یک جفت استراتژی برای هر یک از بازیگرها معرفی می‌کند که اگر هر کدام ازبازیگرها مطابق استراتژی خود عمل کنند، نتیجه برایشان حد اقل به خوبی نتیجهٔ تعادلی است صرف نظر از اینکه بازیگر مقابل چگونه عمل کند. وجود چنین استراتژی باید باعث از بین رفتن جذابیت شطرنج شود. با این حال شطرنج همچنان به صورت یک بازی جذاب باقی‌مانده است. نتیجه تعادلی این جفت استراتژی همچنان در حال محاسبه است. اگرچه، حتی اگر معلوم شود که بازیگر سفید یک استراتژی برنده شدن دارد، برای انسان مقدور نیست که این استراتژی را اجرا کند. در نتیجه اگرچه یک مدل مجرد برای شطرنج به ما کمک می‌کند که حقایق مهمی در مورد بازی را بفهمیم، اما مهمترین مشخصهٔ نتیجهٔ بازی در واقعیت را حذف می‌کند : توانایی بازیگرها

عقلانیت محدود و مدل سازی[ویرایش]

هدف اصلی در مدل کردن عقلانیت محدود در واقع ساختن مدل هایی است که ابزارهای مناسبی برای توضیح دادن پدیده هایی است که با ابزارهای دیگر قابلیت توضیح نداشته اند. موارد زیر مثال هایی از این دست هستند که نیاز به توضیح دارند:[۵]

  • تبلیغات فرایندی است که قرار است که روی تصمیمات آحاد اقتصادی از طریق ارسال اطلاعات برای تغییر ترجیحات و حتی از طریق تغییر روش تصمیم گیری افراد اثر بگذارد.
  • تصمیم گیرندگان حتی اگر از لحاظ اطلاعات در یک سطح باشند، توانایی یکسانی در تحلیل شرایط ندارند. تفاوت در موفقیت‌های اقتصادی می تواند باعث بوجود آمدن چنین تفاوت توانایی بشود.
  • بسیاری از نهادهای اجتماعی وجود دارند که هدفشان ساده کردن مسئلهٔ تصیم گیری افراد است.

عقلانیت محدود در انتخاب[ویرایش]

فرد عقلایی[ویرایش]

در تئوری اقتصاد تصمیم گیرندهٔ عقلایی فردی است که انتخاب خود را بعد از بررسی انتخاب‌های مختلف و با توجه به موارد زیر انجام می دهد :[۶]

  • چه مواردی ممکن است؟
  • چه مواردی مطلوب است؟
  • بر طبق مطلوبیت و محدودیت موجود کدام انتخاب بهترین است؟

یک فرض اساسی درباره فرد عقلایی وجود دارد: روش یافتن انتخاب‌های ممکن و روش تعریف ترجیحات کاملاً مستقل از یکدیگر هستند. یعنی اگر تصمیم گیرنده ای در یک تصمیم گیری که دو مورد خاص را شامل می‌شود یکی را بر دیگری ترجیح دهد، در هر تصمیم دیگری که این دو مورد را شامل شود این دو انتخاب را به همان شکل قبل رتبه بندی می کند.

دیدگاه سنتی اقتصاد دانان[ویرایش]

اقتصاد دانان همواره در مورد فرض "فرد عقلایی" دیدگاهی پوزش آمیز داشته‌اند. کمی تامل نشان می دهد که این فرض غیر واقعی است. دیدگاه "سنتی" اقتصاد دانان این گونه است :[۷] ما در اقتصاد عموماً به دنبال رفتار یک تصمیم گیرنده هستیم تا رویهٔ شکل گیری تصمیم او. بنابر این حتی اگر تصمیم گیرنده مطابق فروض عقلایی عمل نکند، همچنان ممکن است که رفتارش را بتوان با عقلایی بودن توضیح داد. و این امر برای اهداف اقتصادی کافی است. یک مثال مناسب برای این مطلب را می توان در نظریهٔ رفتار مصرف کننده یافت. فرض کنید مصرف کننده ای در یک جهان دو کالایی شامل کالای ۱ و ۲ با بودجه ی I و قیمتهای p۱ و p۲ قرار دارد. فرض کنید که مصرف کننده x درصد بودجه خود را به کالای اول و بقیه بودجه خود را به کالای دوم تخصیص دهد. این رویه تصمیم گیری ممکن است نتیجه یادگیری تجربی باشد. اگرچه این تصمیم را می توان به صورت مسئلهٔ بهینه سازی با تابع مطلوبیت کاب-داگلاس نیز بیان کرد.

حمله به دیدگاه سنتی[ویرایش]

۳ دلیل در بارهٔ رفتار هایی که با فرض عقلایی بودن در تناقض هستند وجود دارد :[۸]

اثر طراحی[ویرایش]

اثر طراحی (به انگلیسی: Framing Effect) اثری است که تنها به صورت بندی مسئله مربوط است نه به ماهیت آن.[۹] از آنجاییکه تصمیم گیرنده باید از درون یک مجموعه انتخاب کند، این مجموعه باید تعریف شود. نحوهٔ تعریف این مجموعه ممکن است در انتخاب تصمیم گیرنده تاثیر بگذارد.

تمایل به ساده سازی مسئلهٔ تصمیم گیری[ویرایش]

تصمیم گیرندگان احتمالاً به دلیل ذخیره سازی منابع تصمیم گیری تمایل به ساده سازی مسئلهٔ خود دارند.[۱۰]

جستجو برای دلیل[ویرایش]

انتخاب‌ها اغلب بر پایهٔ دلایل استوارند. اگر این دلایل از مسئلهٔ انتخاب مستقل باشند، اینکه تصمیم گیرنده بر اساس آنها انگیزه خاصی پیدا کند با مفهوم عقلایی بودن متناقض نمی‌شود. اگر چه، گاهی اوقات این دلایل درونی هستند و در نتیجه از مسئلهٔ مذکور مستقل نیستند. در این موارد تناقض با عقلایی بودن اغلب اجتناب ناپذیر است.[۱۱]

اشتباه در مقابل عقلانیت محدود[ویرایش]

مساله ای که این دو مفهوم را به هم مر تبط می‌کند از اینجا ناشی می‌شود که ممکن است بیان شود اقتصاد دانان نباید به افرادی که در بازار به شکل "۳=۱+۱" محاسبه می کنند توجه کنند. در نتیجه مشابها نباید به افرادی که در آنها اثر طراحی دیده می‌شود توجه کرد. هر چند برچسب گذاری رفتار با "اشتباه" مفهوم رفتار را زیر سئوال می برد. اگر بسیاری از معامله کنندگان در بازار به شکل "۳=۱+۱" محاسبه می کنند، ممکن است "اشتباه" آنها به لحاظ اقتصادی معنا دار باشد.[۱۲]

پانویس[ویرایش]

  1. Gigerenzer, Gerd; Selten, Reinhard,Bounded Rationality: The Adaptive Toolbox
  2. Martin J. Osborne and Ariel Rubinstein, A Course in Game Theory,chapter ۱٫۶ p. ۶
  3. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, Introduction.۲, p. ۲
  4. Martin J. Osborne and Ariel Rubinstein, A Course in Game Theory,chapter ۱٫۶ p. ۶
  5. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, Introduction.۲, pp. ۲-۳
  6. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, ۱٫۱, p. ۷
  7. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, ۱٫۲, p. ۱۰
  8. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, ۱٫۳, p. ۱۳
  9. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, ۱٫۳, p. ۱۴
  10. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, ۱٫۳, pp. ۱۴-۱۵
  11. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, ۱٫۳, p. ۱۵
  12. Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling Bounded Rationality, ۱٫۵, p. ۲۲

منابع[ویرایش]

  • Rubinstein, Ariel (۱۹۹۸). Modeling bounded rationality, MIT Press.
  • Osborne, Martin J.; Rubinstein, Ariel (1994), A course in game theory, MIT Press, ISBN 978-0-262-65040-3 . A modern introduction at the graduate level.
  • Gigerenzer, Gerd & Selten, Reinhard (۲۰۰۲). Bounded Rationality.Cambridge: The MIT Press; reprint edition. ISBN 0-262-57164-1

جستارهای وابسته[ویرایش]