صندوق ذخیره ارزی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

صندوق توسعه ملی یا حساب ذخیره ارزی (در سال ۱۳۸۹ به صندوق ذخیره ارزی[۱] تغییر نام یافت)،[۲] حساب بانکی از ذخیره ارزی است، که در سال ۱۳۷۹ توسط دولت محمد خاتمی راه‌اندازی شد، برای ذخیرهٔ درآمد نفتِ مازاد از آنچه در بودجه دولت تعریف شده‌است.

اهداف و قوانین[ویرایش]

حساب ذخیره ارزی اهدافی نظیر ایجاد ثبات در میزان درآمدهای حاصل از فروش نفت خام، تبدیل دارایی‌های حاصل از فروش نفت خام به دیگر انواع ذخایر[۳] و کاهش تلاطم‌های ارزی دارد.[۴]

به عنوان مثال سرمایه‌گذاری در میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری یکی از موارد قابل استفاده از صندوق ذخیره ارزی می‌باشد.[۵][۶]

بر اساس قوانین برنامه سوم و چهارم توسعه، دولت در صورتی مجاز به برداشت از این حساب است که درآمد ارزی حاصل از صادرات نفت خام نسبت به ارقام پیش‌بینی شده کاهش پیدا کند. همچنین برداشت از حساب ذخیره ارزی برای تامین کسری ناشی از عواید غیر نفتی بودجه عمومی ممنوع است.

در قانون پنج ساله چهارم توسعه مقرر شده‌است به منظور سرمایه‌گذاری و تامین بخشی از اعتبارات موردنیاز طرح‌های تولیدی و کارآفرینی بخش غیر دولتی که توجیه فنی و اقتصادی آن‌ها به تایید وزارتخانه‌های تخصصی ذی‌ربط رسیده باشد، تا ۵۰ درصد حساب ذخیره ارزی از طریق شبکه بانکی داخلی و بانک‌های ایرانی خارج از کشور به صورت تسهیلات با تضمین کافی تخصیص یابد.

فلسفه شکل‌گیری این حساب در ایران بیشتر در راستای تعدیل فشارهای ناشی از نوسان قیمت نفت بر اقتصاد ملی بوده تا ایجاد حساب پس‌انداز برای نسل‌های آینده کشور و حاکمیت این نگرش بر دیدگاه دولتمردان و برنامه‌ریزان کشور نحوهٔ عملکرد این حساب را به صورت مستقیم تحت تاثیر قرار داده‌است.[۷]

روند تشکیل و مدیریت[ویرایش]

طرح ایجاد حساب ذخیره ارزی در قالب ماده ۶۰ قانون برنامه سوم توسعه کشور[۳] در سال ۱۳۷۹ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و به دنبال آن آیین‌نامه اجرایی آن نیز در آبان همان سال از سوی هیئت وزیران به تصویب رسید. به موجب بند (ه) ماده ۶۰ قانون برنامه سوم توسعه کشور (مصوب ۱۷ فروردین ماه سال ۱۳۷۹ و ۱۹ مهرماه سال ۱۳۷۹ مجلس شورای اسلامی)، آئین‌نامه اجرایی این ماده به پیشنهاد سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و وزارت امور اقتصادی و دارایی حداکثر ظرف مدت ۳ ماه از تاریخ تصویب این قانون، به تصویب هیئت وزیران رسید. همچنین به ماده ۶۰ اصلاحی قانون برنامه سوم توسعه، هیئتی متشکل از رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی، وزیر امور اقتصادی و دارایی، رئیس کل بانک مرکزی و ۴ نماینده به انتخاب رئیس جمهوری (حداقل ۲ نفر از بین وزیران) به عنوان هیئت امنای حساب ذخیره ارزی جهت نظارت بر عملکرد صندوق و اتخاذ تصمیم در موارد تعیین شده در این آئین‌نامه و موارد دیگری تشکیل شد.

سید محمد خاتمی در ضرورت تشکیل این صندوق، در سخنرانی جلسه رای اعتماد به دولت هشتم ایران که در مجلس شورای اسلامی برگزار شد، چنین عنوان می‌کند:[۸] «درگذر از سال ۷۷ به، ۷۸ شبهای متمادی خواب نداشتیم و روزها نگرانی مان در اوج بود. چون فقط سه روز ذخیره گندم در کشور داشتیم … آیا شما می‌دانید به خاطر نداشتن ارز، درجایی که نمی‌توانستیم بدهی‌هایمان را بپردازیم، با سیلی صورت خود را سرخ نگه داشتیم و در عین حال، به کالاهای مردم لطمه نخورد.»

عملکرد دولت خاتمی پیرامون حساب ذخیره ارزی[ویرایش]

مسعود نیلی معاون سازمان مدیریت و برنامه ریزی در دولت خاتمی که از وی بعنوان طراح اصلی این حساب نام برده می‌شود معتقد است که هر دو دولت خاتمی و احمدی نژاد در رعایت قانون در برداشت از حساب ذخیره ارزی ضعیف عملکردند، اما عملکرد دولت احمدی نژاد نگران کننده بوده‌است.

در همین حال محمد خاتمی طی مصاحبه‌ای پیرامون حساسیت شدید در استفاده از حساب ذخیره ارزی گفت: "سیدمحمد خاتمی با اشاره به نحوه هزینه از حساب ذخیره ارزی در دوران اصلاحات گفت:

وقتی حساب ذخیره ارزی به وجود آمد همه دوستان می‌دانند که من چقدر روی خرج کردن از این حساب حساسیت داشتم و مراقب بودم که حساب ذخیره از مسیر خود خارج نشود؛ به خصوص در عرصه‌های جاری هزینه نشود و معتقد بودیم که باید از سهم [حساب]صندوق بخش خصوصی تقویت شود تا بتواند پشتوانه تولید کشور باشد؛ چرا که با تقویت این بخش بسیاری از مشکلات ما قابل حل خواهد بود؛ ولی وقتی مواردی مطرح شد که معوقه‌های فرهنگیان از این [حساب]صندوق پرداخت شود با آن موافقت شد و این یکی از کارهای بزرگی بود که در آن زمان قابل انجام بود."[۹]

اسحاق جهانگیری با اشاره به همراهی همه ارکان نظام با دولت نهم، گفته‌است:

اگراصل ۴۴ درزمان من ابلاغ می‌شد، بخش خصوصی بزرگی درست می‌کردم که توان سرمایه‌گذاری‌های چند میلیاردی داشته باشد.

غلامرضا تاجگردون معاون اقتصادی سازمان مدیریت وبرنامه ریزی در دولت دوم محمد خاتمی، خاطره‌ای را بازگو کرده که در آن رئیس‌جمهور وقت - محمد خاتمی - چگونه به دیدگاه‌های سازمان مدیریت و برنامه ریزی وقع می نهاده و به آن احترام می‌گذاشته‌است.

وی گفته‌است:

"زمانی که دردوره دوم ریاست جمهوری آقای خاتمی سفری به یکی از شهرک‌های صنعتی اطراف تهران داشتیم، من هم به عنوان نماینده سازمان مدیریت و برنامه ریزی در این سفر همراه رییس جمهور بودم. زمانی که آقای خاتمی داشت سخنرانی می‌کرد، جمعیت یک صدا فریاد می‌زد که برای شهرشان یک سالن آموزشی فنی وحرفه‌ای ایجاد شود. این خواسته را روی پارچه‌ها و تابلوهای مختلف نوشته بودند. آقای خاتمی زمانی که بااین درخواست مواجه شد، سخنرانی خودرا قطع کرد و از من که پشت سرایشان در جایگاه ایستاده بودم، پرسید: می‌توانیم از منابع امسال یا سال آینده چنین قولی به مردم بدهیم؟"

اشاره وی به اقدام احمدی نژاد در افزایش دادن بودجه شهرها و استانها در پس درخواست مردم در جریان سفرهای استانی وی بود. از سویی با توجه به آنکه اکثریت مجلس هفتم در اختیار جناح راست قرار گرفت محدودیت‌های بیشتری برای دولت خاتمی جهت برداشت از حساب ذخیره ارزی و باقی‌مانده بیشتری برای دولت محمود احمدی نزاد ایجاد گردید.

عملکرد دولت احمدی نژاد پیرامون حساب ذخیره ارزی[ویرایش]

دولت احمدی نژاد صندوق ذخیره ارزی را با مقدار قابل توجهی موجودی از دولت محمد خاتمی تحویل گرفت و همزمان سیر صعودی قیمت نفت به نحو بی سابقه‌ای ادامه یافت.

همسویی مجلس هفتم با وی نیز راه را برای استفاده بیشتر از این حساب هموار کرد و انحلال سازمان مدیریت و برنامه ریزی توسط وی نظارت بر برداشت‌های دولت از این حساب و چگونگی هزینه کرد آنرا به حد اقل رساند.

محمود احمدی‌نژاد در سال ۱۳۸۷ موجودی حساب ذخیره ارزی را محرمانه اعلام کرده‌بود.[۱۰]

برخی از نمایندگان مجلس اعلام کردند که وی برداشت‌های گسترده‌ای از این حساب بدون مجوز مجلس و برای پرداخت به مردمی که در جریان سفرهای استانی احمدی نژاد به او نامه نوشته بودند داشته‌است تا جاییکه این حساب به صندوق نذری تبدیل شده‌است.[۱۱]

دولت احمدی نژاد خواستار اختصاص ۳۰٪ از موجودی حساب ذخیره ارزی به صندوق مهر رضا (صندوقی که برای ارائه وام ازدواج به جوانان تاسیس گشت) شده بود. کارشناسان نسبت به آثار تورمی این اقدام به دولت هشدار داده بودند.[۱۲]

همچنین دو نماینده مجلس پیرامون شایعه برداشت دولت از حساب ذخیره ارزی جهت واردات میوه شب عید وزیر بازرگانی را به مجلس فرا خواندند.[۱۳]

در اواسط سال ۱۳۹۰ قاسم حسینی موجودی صندوق را ۱۰۰ میلیون دلار اعلام کرد. در همان سال به گفته محمود احمدی‌نژاد صندوق ذخیره ارزی خالی است.[۱۴]

برداشت‌های بی‌رویه احمدی نژاد از حساب ذخیره ارزی که منجر به افزایش شدید نرخ تورم و از دست رفتن یکی از فرصت‌های اساسی برای پیشرفت کشور شد انتقاد شدید کارشناسان را به‌دنبال داشت. میل دولت به برداشت گسترده (تا جاییکه با مجلس همسوی هفتم نیز دچار اصطکاک شد) در حالی بود که بی برنامه گی و سردرگمی شدیدی در چگونگی استفاده از درآمدهای سرشار نفتی به چشم می‌خورد.[۱۵][۱۶][۱۷]

احمد توکلی، نماینده اصولگرای مجلس شورای اسلامی، چند هفته پس از روی کار آمدن ذولت یازدهم اعلام کرد که از ۱۷۶ میلیارد دلار حساب ذخیره ارزی، ۱۶۱ میلیارد دلار را دولت استفاده کرده است. توکلی در توصیف وضعیت این صندوق در پایان دولت دهم از عبارت «حساب ذخیره ارزی جارو شد» استفاده کرد.[۱۸]

در حالیکه کارشناسان خواستار تغییر در ترکیب هیات امنای حساب ذخیره ارزی برای کاهش قدرت دولت در برداشت از آن شدند، محمود احمدی نژاد هیات امنا را منحل و اختیارات آنرا به کمیسیون اقتصادی دولت واگذار کرد. این اقدام به تلاش وی برای برداشت راحت تر از حساب ذخیره ارزی تعبیر گردید.[۱۹] الیاس نادران از نمایندگان جناح راست مجلس انحلال هیات امنای حساب ذخیره ارزی را غیر قانونی و بایزید مردوخی آنرا پایان کار حساب نامید.[۲۰][۲۱][۲۲]

عملکرد دولت روحانی پیرامون حساب ذخیره ارزی[ویرایش]

اولین اطلاع‌رسانی رسمی در خصوص صندوق ذخیره ارزی در دولت یازدهم ایران، در روز ۲۲ مهر ۱۳۹۲ انجام شد. در این روز حسن روحانی برای حضور در آئین گشایش دانشگاه‌ها، در دانشگاه تهران حاضر شد و به صراحت خالی بودن حساب ذخیره ارزی را مطرح کرد.[۲۳] این توصیف میزان ذخیره با واکنشهای متعددی همراه بود.

برخی مقامات سعی کردند آماری در خصوص میزان ذخیره ارزی ایران اعلام کنند که گاهی تفاوت‌های فاحشی با یکدیگر داشت: احمد توکلی موجودی صندوق را ۱۵ میلیارد دلار اعلام کرد،[۱۸] رئیس صندوق موجودی آن را ۴۲ میلیارد دلار اعلام کرد.[۲۴] در نهایت ناصر سراج، رئیس سازمان بازرسی کل کشور، با این توضیح که روش‌های مختلفی برای محاسبه موجودی صندوق وجود دارد، میزان آنرا ۵۴٫۵ میلیارد دلار اعلام کرد.[۲۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. http://www.yjc.ir/fa/news/3451931/صندوق-ذخیره-ارزی-ایران-چيست
  2. http://www.bbc.co.uk/go/wsy/pub/email/ft/-/persian/iran/2013/11/131103_l26_iran_development_fund.shtml
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور». بازبینی‌شده در ۲۸ بهمن ۱۳۹۰. 
  4. http://istanews.ir/news/32781/احیای-صندوق-ذخیره-ارزی-برای-کاهش-تلاطم-های-ارزی
  5. http://www.mojnews.com/fa/Miscellaneous/ViewContents.aspx?Contract=cms_Contents_I_News&r=126712
  6. http://www.chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=62777&Serv=0&SGr=0
  7. حساب ذخیره ارزی چگونه صفر شد؟ تابناک
  8. در سخنرانی آخرین جلسه رسیدگی به کابینه پیشنهادی در مجلس خاتمی از بحران‌های پنهان کشور سخن گفت (روزنامه ایران، شماره۱۸۸۸، ۳ شهریور)۱۳۸۰
  9. سیدمحمد خاتمی:در خرج از حساب ذخیره ارزی حساسیت داشتم خبرگزاری ایسنا، ۲۸آبان ۱۳۸۶
  10. گروه بانک و بیمه. «حساب ذخیره ارزی، از ادعا تا واقعیت». خبرگزاری موج، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۲ فروردین ۱۳۹۱. 
  11. ادعای برداشت میلیاردی پول از حساب ذخیره ارزی برای پاسخگویی به نامه‌های مردم (عصر ایران ،۱۸آذر)۱۳۸۶
  12. اختصاص ۳۰درصد از موجودی حساب ذخیره ارزی به صندوق مهررضا ()خبرگزاری آفتاب، ۱۸آبان ۱۳۸۴)
  13. موضوع سوال نادران و توکلی از وزیر بازرگانی:واردات میوه شب عید از حساب ذخیره ارزی؟! (خبرگزاری آفتاب ،۱۹فروردین)۱۳۸۷
  14. وقتی احمدی‌نژاد سخنان گذشته‌اش را زیر سوال برد! خبرگزاری آفتاب
  15. پیامد افزایش برداشتهای دولت ایران از ذخیره ارزی (بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳ دی ۱۳۸۵)
  16. دولت به دنبال تسلط بر درآمدهای نفتی و حذف نظارت مجلس(بی‌بی‌سی فارسی، ۹ بهمن ۱۳۸۶)
  17. آشفتگی اقتصاد ایران از بانک تا نان بی‌بی‌سی فارسی
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ توکلی: حساب ذخیره ارزی جارو شد دیپلماسی ایرانی
  19. هیات امنای حساب ذخیره ارزی منحل شد (بی‌بی‌سی فارسی، ۲۲اردیبهشت ۱۳۸۷)
  20. الیاس نادران:انحلال هیات امنای حساب ذخیره ارزی غیر قانونی است (خبرگزاری فارس، ۲۳اردیبهشت ۱۳۸۷)
  21. انحلال‌هیئت‌امنایعنی‌تعطیلی‌حساب‌ذخیره‌ارزی (تابناک ،۲۳اردیبهشت ۱۳۸۷)
  22. دست تطاول به سوی سرمایه‌های ملی (آفتاب ،۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۶)
  23. خزانه پر است یا خالی؟ جام‌جم
  24. منابع صندوق توسعه ۴۲ میلیارد دلار است همشهری آنلاین
  25. سازمان بازرسی موجودی صندوق توسعه ملی را اعلام کرد دویچه‌وله فارسی