چلیپای ایرانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از صلیب آریایی)
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۲۹°۵۹′۲۰″ شمالی ۵۲°۵۲′۲۹″ شرقی / ۲۹.۹۸۸۸۹° شمالی ۵۲.۸۷۴۷۲° شرقی / 29.98889; 52.87472

آرامگاه خشایارشا صفحهٔ تراشیدهٔ نقش رستم سنگ‌نگارهٔ پیروزی بهرام دوم آرامگاه داریوش بزرگ پیروزی شاپور بر امپراتوران روم آرامگاه اردشیر یکم آرامگاه داریوش دوم نقش‌برجسته‌ای دربارهٔ نبرد هرمز دوم کعبهٔ زرتشت سنگ‌نگارهٔ آناهیتا و نرسی نبرد هرمز دوم و سنگ‌نگارهٔ نیمه‌تمام آذرنرسهسراسرنمای نقش رستم
نقش رستم (دیواره چلیپا) در شهرستان مرودشت[۱]. بخش‌های تصویر پیونددار است، نشانگر موس را بر روی بخش‌های مختلف آن ببرید.

صلیب ایرانی[ویرایش]

صلیب ایرانی به دیواره عظیم نقش رستم گفته می‌شود که در آن ۴ عدد صلیب به ارتفاع بیش از ۶۰ متر در دیواره کوه حک و تراشیده شده‌است. صلیب که عربی شده چلیپا می‌باشد سمبل و تندیس خورشید و مهرپرستی بوده‌است.بنا براین می توان این صلیب را صلیب میترایی نامید.بعضی آنرا از نشانه های خدای تموز نامیده‌اند خدای تموز نیز در واقع نام دیگر خورشید است(آفتاب چله تموز) در لغت نامه دهخدا آمده است: صلیب . [ ص َ ] (ع اِ) چوبی است که ترسایان در زنار بندند و به فارسی آنرا چلیپا گویند و نوشته اند که صلیب معرب چلیپ است .(غیاث اللغات ). البته مصحح برهان قاطع ذیل کلمه ٔچلیپا به غلط توضیح داده که چلیپامأخوذ از آرامی صلیبا (عربی صلیب ) است. این توضیح نادرست است زیرا در فارسی حرف ص عربی به چ تبدیل نمی‌شود بلکه بر عکس چ فارسی در زبان عربی به ص یا س و ش و تش تبدیل می شودمانند:(چین = صین - چغندر= شمندر- چراغ = سراج) فردوسی گوید:به درگاه بردند چندی چلیب + نسیم گلان آمد و بوی طیب . داغی است مر شتران را بر شکل چلیپا. (منتهی الارب ). ایرانیان باستان و سپس زرتشتیها برای سالها از این علامت به عنوان نماد( جاودانی) استفاده می‌کرده‌اند حتی چوبی را به علامت + از درخت تاقوک و یا درخت سرو بر بازو می بسته اند تا از چشم زخم در امان باشد. نشانه های از اینگونه علایم بر روی قبرها نیز مشاهده شده است صلیب شکسته که قدمت آن به حدود ۶ هزار سال پیش برمی گرددو نمونه هایی آن در غرب ایران و در تمدن سند نیز پیدا شده‌است نشانه حوزه تمدنمیثرا است. ایرانیان قدیم به تجربه یافته بودند که خورشید - آب - باد و زمین عامل و سبب ایجاد و رویش ها است این 4 عامل از عوامل خلق کننده هستند و بنا براین برای آنها تقدس قایل بودند در این میان خورشید تقدس خاصی یافت و به عنوان خدا برای مردم شناخته شد.مردم برای خورشید شکل ها و نمادهای مختلفی ساختند که از میان آنها می توان به دایره ای که 4 بازو یا 4 دسته بشکل صلیب داشت و یا علامت+ و یا علامت X از جمله آیکونهای خورشیداشاره نمود. دایره باشعاع های متعدد و همچنین گل لوتوس و گل آفتاب گردان از نشانهای دیگر خورشید است.

بنظر می رسد کهن ترین آیینی که از علامت صلیب (چلیپا)به عنوان نماددینی استفاده کرده مهرپرستان بوده است اما هیچ تاریخ دقیق و مشخصی برای پیدایش و چگونگی آیین میترا وجود نداردهرآنچه تا کنون گفته شده فرضیات است و نمی توان تاریخ دقیق برای آن تعیین کرد با یافته هایی که تا کنون آشکار شده می توان گفت کهن ترین دین ایرانی میترایی بوده است و قدیمی ترین علامتهای کشف شده از صلیب مربوط به آیین مهر پرستی است.کردستان و گیلان و قوم ماد و کاسی از جمله اقوام و مناطقی است که میترایی و مهر پرستی در مورد آنها گزارش شده است( احسان طبری). صلیب + ساده شده از شکلها و تصوراتی است که از خورشیدوجود داشته مانند دایره هایی با 16- 24- 12 شعاع یا پرتو بنظر می رسد در یک دوره تکاملی تصویر خورشید از شکل گل آفتاب گردان به علامت+ ساده تر شده است و تنها با شکل + و یاضربدر و شکل ستاره پنج پر * در آوردند گفتنی است که علامت * که بر روی کلاه کوروش کبیر دیده می شود نیز آیکون خورشید است ولی امروزه آن را با علامت ستاره می شناسیم. شکل 12 پر صلیب هم وجود دارد که ممکن است همزمان آیکون خورشید و 12 ماه سال باشد.اما در مجموع می توان گفت + صلیب یا چلیپا یا چار پایه و یا چهار پره، آیکون ساده خورشیدتابان است ممکن است 4 خط آن نماد فصل های سال و یا نماد 4 عنصر اصلی آب - باد و خاک و نور باشد.خورشید پرستی و آیین مهر یا میثرا در مصر و ایران و هند و بخشی از اروپا قرنها قبل از مسیحیت وجود داشته است احتمالاً آیین مهر پرستی ابتدا در شمال غرب ایران رایج بوده است اما نشانه های بارز این آیین در 4 صلیب آریایی نقش رستم قابل مطالعه است.دین زرتشتی ادامه آئین میترایی است. به هر حال صلیب و ایکون خورشیدموضوعی است که بتازگی و در سال 1383 در یک مقاله فارسی مطرح شده ولی اهمیت زیادی دارد واثبات آن می تواند در دنیای مسیحیت واکنش های سختی را در پی داشته باشدهنوز اسنادعلمی محکمی این فرضیه را پشتیبانی نمی‌کند.اما با توجه به چند نمونه چلیپای کشف شده و سنگ نگاره های کردستان و لرستان و گیلان که قدمت بیشتر از سه هزار ساله دارندو کشف بعضی علامتهای خورشید در قبر فرعون و همچنین در تمدن ایران - بین النهرین و هند اثبات این فرضیه به واقعیت نزدیک تر شده است. آیا مسیحیان علامت صلیب راهم مانند درخت سرو و شب یلدا و غسل تعمید از میترائیسم ایرانی گرفته اند؟ با توجه به اینکه اقوام آریایی و ادیان و مذاهب منطقه ایران و روم شرقی بویژه میترائیسم این سمبل هارا بطور گسترده استفاده می کرده اند و این نمادها در دوره خشایار و داریوش به مصر نیز منتقل شده است. و حورس، خورشید خدای فرعونهای مصری هم بوده است. کار برد صلیب به عنوان نماد مسیحی بصورت دایره ای بصورت دوپایه در پایین و دو پایه در بالای دایره اولین بار در میان مسیحیان مصر و قبطی ها دویست سال بعد از میلاد مسیح ظاهر شده است که این نوع صلیب دایره دار همان صلیب خورشید پرستان است بنا بر این بنظر می رسد که صلیب نیز همانند درخت سرو که یکی دیگر از نمادهای میترایی یا پارسی است به مسیحیت راه پیدا کرده و مسیحی شده است.چلیپا- سرو- گاو- شیر - عقاب - اسب از مهمترین سمبل های ایرانی است بطوریکه پادشاهان و بزرگان و حتی افراد معمولی نام این سمبل ها را بر روی فرزندان خود می گذاشته اند و مهر و نشان خود را از این سمبل ها انتخاب می کرده اند نام اسب و شیر و شاهین از رایج ترین نامها بوده است مانند صد اسپ - پاشه (باشه)(نوعی عقاب ) شیراسب و کهن اسب - تیز اسب و.. ....

آرامگاه داریوش بزرگ[ویرایش]

یکی از چلیپا های چهارگانه آرامگاه داریوش بزرگ است گوری صخره‌ای در کوهنقش رستم که در بلندای ۲۶ متری از تراز زمین جای گرفته‌است[۲] و سنگ‌نبشته‌ای در این مزار جای دارد که نشان می‌دهد گورگاه از آن داریوش یکم است.[۳] داریوش بزرگ در اکتبر ۴۸۶ پیش از میلاد درگذشت و در این آرامگاه که در دل کوهی سنگی تراشیده بود، جای گرفت.[۴] ..[۵] بلندای آن به ۳۸ متر می‌رسیده‌است.[۶] پیکره و گسترهٔ نمای بیرونی آرامگاه و ویژگی‌های درونی آن، سراسر نوآوری است.[۷] نمای بیرونی آرامگاه در صخره‌ای به بلندای ۶۰ متر کنده شده، همانند چلیپایی است با بلندای ۲۲ متر که پهنای هر یک از بازوهای آن، ۱۰٫۹۰ متر است.[۸] در بخش بالایی آرامگاه، داریوش بر اورنگی که مردم سرزمین‌های گوناگون بر دوش دارند، ایستاده و نماد فروهر بر فراز او و آتشدان شاهی در برابرش کنده‌کاری شده‌اند. درون آرامگاه ۹ گور وجود دارد که نشان می‌دهد افزون بر داریوش، نزدیکان وی نیز در آنجا آرمیده‌اند. بخش بیرونی آرامگاه دارای دو سنگ‌نبشته به زبان‌های فارسی باستان، عیلامی و اکدی است که آوا و گفتاری مانند وصیت‌نامه و اندرزنامه دارد.[۹] دیواره چلیپا و پیرامون نقش رستم در بین مردم بومی به حسین کوه، کوه استخر یا کوه نِفِشت نامور است ولی کتزیاس از آن با نام کوه دوگنبدان یاد می‌کند[۱۰] و می‌گوید: «داریوش فرمان داد تا در کوه دوگنبدان آرامگاهی درآوردند.

بخش بالایی ورودی چلیپایی‌شکل آرامگاه

پیکره و گسترهٔ نمای بیرونی آرامگاه و ویژگی‌های درونی آن، سراسر نوآوری است.[۱۱] و هیچ نمونهٔ همانندی برای آن در خاور نزدیک، مصر و یونان پیدا نشده‌است.[۱۲] تنها چند گور صخره‌ای در شمال غربی ایران و کردستان عراق یافت شده‌است که مدت‌ها به عنوان گور مادی و الگوی کار داریوش پنداشته می‌شد اما اینک روشن شده‌است که این آرامگاه خود، برگرفته از آرامگاهداریوش است.[۱۳] داریوش و جانشینانش آرامگاه‌های در سنگ کنده‌شده فراهم می‌آوردند. شاخهٔ پایینی صلیب، بی‌نقش است و برای ایجاد دشواری در صعود، صیقل خورده‌است.[۱۴]

کاربردهای آیکونیک[ویرایش]

آرم حزب نازی و آیکون بسیاری از نهادهای ارتشی در آلمان هیتلری از صلیب آریایی گرفته شده اما در آن دوره هنوز ارتباط این صلیب را با آیکون خورشید نمی‌دانستند و تصور آنها این بود که آن یک علامت مسیحی باستانی است.

  • آرم دولت تاجیکستان نیز از این سمبل گرفته شده[نیازمند منبع] و نام کشور مصر نیز با میثرا پیوند دارد.در نمادهای هندوئیزم نیز صلیب شکسته یا مهر گردون تا کنون همواره حضور داشته است.

چرخ گردون وصلیب شکسته در هند[ویرایش]

در اکثر معبدهای هندویی می توان صلیب شکسته و گردونه مهر یا چرخ خورشید را که از نمادهای هندو و بودایی نیز هست مشاهده نمود.

در مصر[ویرایش]

خدای هورس مصری ها نیز پیوند با خورشیددارد. دقیقاً مشخص نیست فرعون توت آیین میترایی داشته و یا بطور مستقل هورس(خورشید) را نمادمقدس قرار داده بود.

صلیب در مصر[ویرایش]

در مورد هوروس در مصر نیز نظریاتی وجود داردشعاع های خورشیدی که در بعضی از تصاویر در پشت سر او دیده می شود ارتباط او را با خورشید مشخص می کند به هر حال خورشید و صلیب و صلیب شکسته از مصر تا هند وجود داشته و هنوز هم راز آن بطور کامل آشکارا نشده اما همچنان فرضیه ارتباط آن با خورشید پرستی و میترایسم جدی ترین فرضیه است.

هورس؛ خدای پادشاه، آسمان. تاجی بر سر و چلیپایی که بعدها مسیحیان قبطی نماد خود کردند در دست پادشاه است.

چلیپا[ویرایش]

  • ارتباط چلیپا و صلیب شکسته و پرچم ایران

از کهن ترین زمانها و از زمان درفش کاویانی تا کنون همواره در پرچم های رسمی ایران خورشید بنوعی وجود داشته است. در دوره ساسانی و بعدها در دوران صفویه شیر و خورشید دو تا از اجزا پرچم بوده و گاهی نیز تنها خورشید و یا نمادی از خورشید بصورت آیکونی و یا + و یا * وجود داشته است. صلیب شکسته را همان گردونه مهر و یا آیکون خورشید پرستان نامیده اند.

چلیپا در شعر فردوسی[ویرایش]

  • به هامون سپاه و چلیپا نماند/

به دژها صلیب و سکوبا نماند.

  • که اوریغ بد نام آن شارسان/

بدو در چلیپا و بیمارسان .

  • چو بر جامه ٔ ما چلیپا بود/

نشست اندر آیین ترسا بود. فردوسی .

نقشی از تاق بستان در کرمانشاه ایران. در این نقش شاه ساسانی شاپور دوم در میان و در سمت راست وی اهورا مزدا که حلقهٔ فر ایزدی را به منظور تاجگذاری به او می‌دهد، بر روی دشمنی به خاک افتاده (یولیانوس امپراطور روم) ایستاده‌اند. درسمت چپ شاه، میترا یا مهر، که پیکان‌های نوری همچون خورشید از سر او در تمامی سمت‌ها پراکنده شده، شاخه‌ای از نبات که «برسم» نام دارد را در دست گرفته‌است و بر روی گل نیلوفری ایستاده‌است.[۱۵]

شاپور دوم ساسانی به مهر سوگند خورد که آسیبی به پادشاه ارمنستان نمی‌رساند. در نقش رستم هم میترا دیده می‌شود.[نیازمند منبع].

جشن نیلوفر[ویرایش]

به روایت ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه زمان جشن نیلوفر ششم تیرماه (خردادروز از تیرماه)است. با توجه به شواهد دیگر به نظر می‌رسد که گل نیلوفر از نظر باورهای مردمی با خورشید و احیاناً با میترا/ مهر در پیوند بوده باشد.زمان شکوفایی سالانه گل نیلوفر (نیلوفر صحرایی و باغی) و نیز زمان شکوفایی روزانه آن با خورشید هماهنگ است.زمان گل دهی آن در چله تموز(طولانی ترین روز) و در ایام عمودی ترین تابش های خورشید و زمان شکوفایی روزانه گل نیلوفر نیز همراه با سپیده و طلوع خورشید است و هر روز همراه با بردمیدن خورشید شکوفا می‌شود. این ویژگی‌ها موجب شده بوده که نیلوفر و خورشید را از یک خاستگاه و در پیوند با یکدیگر به شمار آورند و گرامیداشت نیلوفر را گرامیداشت خورشید بدانند. خورشید پرستی از اولین ادیان بشری است و در دوران میترایی بصورت پر و بال یافته و گسترده در رسوم نقوذ کرده است.

چلیپا در تمدن هندو آرین[ویرایش]

چلیپا بشکل صلیب شکسته از نمادهای هندویی است و در آیین هندو نیز نشان چرخش خورشید و چرخه زندگس و تناسخ نیز هست. در نمادهای هندی خورشید و گل نیلوفر صحرایی و نیلوفر آبی نیز جایگاه مقدسی دارد.

چلیپای ایرانی وچلیپای شکسته از تمدن هند

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

  • کرمز تسمی الصلیب المعقوف وکأداة مصنوعة من الخشب المقدس ومبارکة من البراهمة تسمی آرانی Arani.[۱]
  • المثرائیة.. تأریخ ومعتقدات علی تتر نیرویی الترجمة عن الکوردیة: خدر بیر سلیمان

[۲]

  • فیلمی علمی در رابطه با خورشید و چلیپاویدیو در یوتیوب
  • مهرپرستی ریشه های40 قرن آئین و مذهب در ایران[۳]

نقش خورشید و مهر در اساطیر هند و ایران

پیر بایار، ژان. رمز پردازی آتش. ترجمه جلال ستاری. تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۶، ص ۱۰۴-۱۰۳.

  • مقاله کاوه فرخ به زبان انگلیسی

[۵]

  • قدیمی ترین و اولین مستند صدا و تصویری از تخت جمشیدو نقش رستم[۶]
  • افشار مهاجر، کامران.حضور نمادها در هنر هاب سنتی ایران.هنرنامه (فصل نامه عملی، پژوهشی دانشگاه هنر)، بهار ۱۳۷۹، سال سوم، شماره ۶، صص ۶۳-۵۱.
  • ایونس، ورونیکا . شناخت اساطیر هند،ترجمة با جلال فرخی ـ تهران، اساطیر،چاپ اول، ۱۳۷۳، ص ۱۴۱.
  • عبداللهیان، بهناز، نمادهای مهر و ماه در سفالینه‌های پیش ازتاریخ ایران، هنرنامه، بهار ۷۸، سال اول،شماره ۲، ص ۶۳-۴۶.
  • نلسون فرای، ریچارد، میترا (مهر) در باستان شناسی ایران، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور مطلق، مجله باستان شناسی و تاریخ، سال دوم، شماره ۲، ۱۳۶۷، ص ۱۶-۱۳.

نوشتاری از: آنیس (Agnes) کازوناو در گاهنامه La vie شماره 3033، 16 اکتبر 2003، مترجم :رضا مصطفی زادگان، برگرفته از مجله الکترونیکی فرش ایران (برداشت آزاد). سایت جیرفت

  • مستند تمدنی گم شده و به سرقت رفته و مرکز زبان سانسکریتویدیو در یوتیوب
  • مصاحبه باستان شناس مجید زاده[۷]
  • سرزمین هند- دکتر حکمت.
  • راز باستانی صلیب شکسته وتاریخ مخفی شده نژاد سفید(قسمت اول و دوم)[۸]
  • کتاب خلیج فارس نامی کهن تر از تاریخ و میراث فرهنگی- دکترعجم، توپا،پارت، تهران-1383
  • چلیپاهاو خورشید [۹]
  • چند فیلم مستنددیدنی"الگو برداری مسیحیت از میترایی

[ویدیو در یوتیوب]

[۱۰]