شورون

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
شورون
نوع شرکت نفت و گاز
محدوده فعالیت جهانی
بنیانگذاری ۱۹۸۴
بنیانگذار(ها) استاندارد اویل کالیفرنیا
گلف اویل
دفتر مرکزی پرچم ایالات متحده آمریکا سان رامون، کالیفرنیا، ایالات متحده
مدیر عامل جان واتسون
رییس هیئت مدیره جان واتسون
افراد مهم رونالد شوگر (عضو هیئت مدیره)
چاک هیگل (عضو هیئت مدیره)
محصولات نفت خام
گاز طبیعی
پتروشیمی
بنزین
فراورده‌های نفتی
درآمد ۲۴۱٫۹ $ میلیارد دلار (۲۰۱۲)[۱]
درآمد خالص ۲۶٫۱۷ $ میلیارد دلار (۲۰۱۲)
دارایی کل ۲۳۲٫۹۸ $ میلیارد دلار (۲۰۱۲)
شمار کارکنان ۶۲٫۰۰۰ نفر (۲۰۱۲)
وب‌گاه www.Chevron.com
ساختمان اداری شرکت شورون، در شهر هیوستون

شِوْرون، (به انگلیسی: Chevron) شرکت نفتی آمریکایی و از بزرگ‌ترین شرکت‌های چندملیتی جهان است، که دفتر مرکزی آن، در شهر سان رامون، کالیفرنیا قرار دارد.

شرکت شورون دارای عملیات در بیش از ۱۸۰ کشور جهان است. این شرکت تقریبأ، در تمامی زمینه‌های صنایع نفت و گاز و نیز تولید انواع انرژی‌های تجدیدپذیر، فعالیت می‌نماید. این فعالیت‌ها، شامل: اکتشاف، استخراج، پالایش، بازاریابی و حمل‌ونقل؛ نفت خام و گاز طبیعی و نیز تولید انواع محصولات شیمیایی و پتروشیمیایی همچنین؛ تولید برق می‌باشد.

شورون، یکی از شش شرکت بزرگ نفتی است، که در کنار شرکت‌های اکسان‌موبیل، بی‌پی، توتال، کونوکو فیلیپس و رویال داچ شل بنام سوپرمیجر، شناخته می‌شوند. بر پایه رتبه‌بندی فرچون ۵۰۰ در پنج سال گذشته، کمپانی شورون به‌عنوان یکی از پنج شرکت بزرگ ایالات متحده، شناخته شده‌است و در سال ۲۰۱۳ در فهرست فورچون جهانی ۵۰۰ در رتبه یازدهم، از بزرگترین شرکت‌های جهان قرار گرفت.[۲]

در رتبه‌بندی فوربز جهانی ۲۰۰۰ نیز، که در سال ۲۰۱۱ انجام شد، شورون به‌عنوان شانزدهمین شرکت بزرگ جهان، انتخاب گردید.[۳] درحال‌حاضر، شرکت نفتی شورون، از نظر میزان درآمد سالیانه، یکی از بزرگترین شرکت‌های جهان، محسوب می‌شود.[۴]

تاریخچه[ویرایش]

شورون که بازمانده شرکت نفت استاندارد اویل کالیفرنیا (سوکال)، یکی از هفت خواهران نفتی می‌باشد، در بسیاری از زمینه‌های صنعت نفت، گاز و انرژی، شامل اکتشاف، تولید، پالایش، بازاریابی و انتقال، تولید مواد شیمیایی، تولید انرژی و فروش فعال است.

اولین فعالیت شرکت نفتی شورون، مربوط به اکتشاف نفت، در "میدان نفتی پیکو کانیون"، که در شمال شهر لس‌آنجلس قرار دارد، می‌باشد. این کشف، منجر به شکل‌گیری شرکت نفتی؛ پسیفیک کاست، (به انگلیسی: Pacific Coast) در سال ۱۸۷۹ شد. این شرکت، قدیمی‌ترین شرکت تابعه کمپانی شورون، می‌باشد.[۵] پسیفیک کاست، در سال ۱۹۰۰ توسط شرکت استاندارد اویل آیوا خریداری شد. این شرکت، یکی از شرکت‌های تابعه کمپانی استاندارد اویل، جان دیویس راکفلر بود، که مدتی بعد به شرکت استاندارد اویل کالیفرنیا تغییر نام داد و بعدها نیز، به شرکت شورون تبدیل شد.

از سوی دیگر، قدمت شورون به زمان تاسیس "شرکت نفت تگزاس"، در سال ۱۹۰۱ باز می‌گردد. این شرکت، در ابتدای فعالیت، بسیار کوچک بود و اولین دفتر آن، در سه اتاق، از ساختمان راه‌آهن، بیومونت، تگزاس، در ایالات متحده آمریکا قرار داشت. شرکت نفت تگزاس، در سال‌های بعد، به تکزاکو تغییر نام داد. امروزه این شرکت، یکی از شرکت‌های زیرمجموعه شورون محسوب می‌شود.

در سال ۱۹۳۳ عربستان سعودی، امتیاز اکتشاف نفت، در آن کشور را به سوکال داد و ۵ سال بعد، نفت پیدا شد. در اوایل دهه ۱۹۵۰ سوکال بزرگ‌ترین سفره نفتی جهان به نام «میدان نفتی غوار» در عربستان را کشف کرد و همین باعث تاسیس زیرمجموعه سوکال، یعنی شرکت «استاندارد اویل عربی کالیفرنیا» و گسترش آن تا تشکیل «شرکت نفتی عربی آمریکایی» (آرامکو) در سال ۱۹۴۴ گردید.

شرکت شورون در دهه ۱۹۶۰ میلادی و با بهره‌گیری از فناوری تزریق بخار به دل زمین، که در آن دوران بسیار جدید به شمار می‌رفت، حجم استخراج نفت از چاه‌های نفت «کرن ریور» را به میزان زیادی افزایش داد. بعدها به لطف بهره‌گیری از نسل پیشرفته‌تری از سیستم‌های اکتشافاتی و ابزارهای حفاری، در کنار تزریق یکنواخت بخار، این میدان نفتی به یک قیف عظیم نفتی تبدیل شد!

کمپانی (سوکال) که در آغاز، بخشی از مونوپولی راکفلرها بود و بعدها به شورون تغییر نام داده بود، در سال ۱۹۸۴ با شرکت «گلف اویل» ادغام شد و بزرگ‌ترین ادغام در تاریخ جهان، تا آن زمان صورت گرفت. شورون سرانجام در سال ۲۰۰۱ با شرکت نفت تگزاس یا تکزاکو ادغام شد و نام آن به شورون-تکزاکو تغییر یافت.

شرکت شورون-تکزاکو در تاریخ ۹ مه سال ۲۰۰۵ به منظور حضور هماهنگ تر در بازار جهانی، مجدداً به شورون تغییر نام داد و تکزاکو به عنوان یک علامت تجاری تحت نظارت شرکت شورون باقی‌ماند. شورون در ۱۹ آگوست ۲۰۰۵ با شرکت یونوکال کورپوریشن ادغام شد و به دلیل فعالیت‌های بسیار عظیم نفتی یونوکال کورپوریشن در جنوب شرقی آسیا، شورون به بزرگ‌ترین تولیدکننده انرژی در جهان تبدیل شد.

کمپانی شورون چهارمین غول نفتی جهان و دومین شرکت بزرگ نفتی ایالات متحده آمریکا محسوب می‌شود. درآمد آن براساس آخرین آمار سال ۲۰۱۱ معادل ۲۵۳٫۷۶ میلیارد دلار بود و ۶۲٫۰۰۰ کارمند در استخدام خود داشت. چندین شرکت خودروسازی از جمله جنرال موتورز و تویوتا، برای آزمایش اتومبیل‌های خود، فقط از گاز تولیدی شورون استفاده می‌نمایند.

در شورون نیز همانند سایر شرکت‌های نفتی، حوادث غیرمترقبه و انفجارهایی در حین کار، وجود داشته است و انجمن‌های فعال در زمینه محیط زیست نیز، چندین بار از این شرکت به دلیل آلوده کردن محیط زیست، شکایت کرده‌اند. فقط پروژه شورون در پالایشگاه ریچموند، ۱۱ میلیون پوند مواد سمی تولید کرده و بیش از ۳۰۴ حادثه به بار آورده است...

هنگامی که میدان نفتی کرن ریور در سال ۱۸۹۹ کشف شد، تحلیلگران اعلام کرده بودند، که این میدان نفتی بالغ بر ۵۴ میلیون بشکه نفت خام قابل استخراج در دل خود دارد و سالانه تنها می‌توان تا ۱۰٪ درصد از نفت خام چسبناک آن را، استحصال کرد. نکته جالب این است که این رقم تنها بخش کوچکی از ۲۷۸ میلیون بشکه نفتی بود، که تا سال‌های اخیر از این میدان نفتی استخراج شده است.

در نوامبر سال ۲۰۰۷ شرکت شورون به عنوان گرداننده فرایند استخراج نفت این میدان، با استفاده از تجهیزات پیشرفته خود اعلام کرد؛ تولید نفت خام متراکم چاه‌های نفتی این میدان عظیم به دو میلیارد بشکه رسیده است. امروزه هنوز هم از میدان نفتی کرن ریور روزانه ۸۰ هزار بشکه نفت خام تولید می‌شود و این در حالی است، که کارشناسان خبره این شرکت، برآورد می‌کنند، که ذخیره این میدان نفتی بالغ بر ۶۲۷ میلیون بشکه نفت باشد.

در ماه ژوئیه سال ۲۰۰۸ میلادی، شورون با برداشتن نام خود از ۱۱۰۰ جایگاه سوخت در ایندیانا، کنتاکی، کارولینا، پنسیلوانیا، اوهایو و چندین ایالت دیگر، به خرده‌فروشی در شمال شرقی ایالات متحده، پایان داد.

شرکت شورون هنوز هم به دلیل برخورداری از فناوری‌های پیشرفته مدیریتی و اقتصادی، شامل؛ فناوری اطلاعات، زیرساخت‌های جهانی دیجیتال و فناوری‌های جدید هیدروکربنی، از شهرت و اعتبار ویژه‌ای برخوردار است. در ایالات متحده، نرخ استفاده از بنزین تولیدی شورون، در سطح بسیار بالایی قرار دارد و این سوخت به دلیل کیفیت بالا و آلایندگی کمتر، مورد توجه مصرف‌کنندگان آمریکایی قرار گرفته است.

شرکت‌های تابعه[ویرایش]

گلف اویل[ویرایش]

Gulflogga.jpg
پمپ بنزین شورون با نام تجاری گلف اویل

گلف اویل، (به انگلیسی: Gulf Oil) در سال ۱۹۸۴، استاندارد اویل کالیفرنیا و گلف اویل، با هم ادغام شدند، که در زمان خود، بزرگترین ادغام میان کمپانی‌ها، در تاریخ ایالات متحده آمریکا بود.[۶]

با این ادغام، شورون مالک تمامی شرکت‌های زیرمجموعه کمپانی گلف اویل نیز، بحساب می‌آمد. سپس تعدادی از این شرکت‌های تابعه، توسط کمپانی شورون، به فروش رفت.

همچنین تعدادی از پمپ بنزین‌ها و چند پالایشگاه متعلق به گلف اویل، که در شرق ایالات متحده قرار داشتند نیز، توسط شرکت‌های بی‌پی و کونوکو فیلیپس خریداری شد.

یونوکال کورپوریشن[ویرایش]

Unocal Logo.svg
پمپ بنزین یونوکال

یونوکال کورپوریشن، (به انگلیسی: Unocal Corporation) شرکت نفتی آمریکایی است، که دفتر مرکزی آن، در ال سگوندو، کالیفرنیا قرار دارد.

این شرکت، در سال ۱۸۹۰ تاسیس شد و در اواخر قرن ۱۹، قرن ۲۰ و اوایل قرن ۲۱ میلادی، یکی از بزرگترین کمپانی‌های نفتی بود، که در زمینه اکتشاف نفت و بازاریابی در این صنعت، فعالیت می‌نمود.

در تاریخ ۴ آوریل ۲۰۰۵، مدیران شورون، برای خرید شرکت یونوکال کورپوریشن، با مسئولان این شرکت، شروع به مذاکره نمودند. قیمت پیشنهادی از طرف مسئولان یونوکال، مبلغ ۱۸٫۴ $ میلیارد دلار اعلام شد.[۷][۸]

در تاریخ ۱۰ آگوست ۲۰۰۵، سهامداران یونوکال کورپوریشن، واگذاری این شرکت را، به کمپانی شورون، اعلام نمودند. این شرکت، در نهایت به ارزش ۱۸ $ میلیارد دلار، معامله شد[۹].

درحال‌حاضر، فعالیت‌های یونوکال کورپوریشن، بعنوان یک شرکت مستقل، متوقف شده، ولی همچنان بعنوان یک شرکت تابعه از شورون، فعالیت می‌نماید.

تکزاکو[ویرایش]

Texaco logo.svg
جایگاه پمپ بنزین تکزاکو در ایرلند شمالی

تکزاکو، (به انگلیسی: Texaco) در سال ۱۹۰۱ در بیومونت تگزاس و تحت نام "شرکت نفت تگزاس" فعالیت خود را آغاز کرد. پس از کشف نفت در اسپیندل‌تاپ، تکزاکو برای سال‌ها، تنها شرکت فروشنده بنزین و گازوئیل؛ تحت همان نام تجاری، در تمام ۵۰ ایالت، آمریکا و همچنین کانادا بود.

در تاریخ ۱۵ اکتبر ۲۰۰۰، کمپانی نفتی تکزاکو، توسط شورون خریداری شد. این معامله، به ایجاد دومین کمپانی بزرگ نفتی در ایالات متحده آمریکا و چهارمین کمپانی نفتی جهان، انجامید. تکزاکو، با مبلغ ۹۵ $ میلیارد دلار، به شورون واگذار شد.[۱۰][۱۱][۱۲]

سپس در تاریخ ۹ اکتبر ۲۰۰۱، سهامداران شورون و تکزاکو، رای به ادغام دو کمپانی دادند، که شرکت جدید؛ شورون‌تکزاکو (به انگلیسی: ChevronTexaco) نام گرفت.

ولی در ۹ مه ۲۰۰۵؛ تکزاکو از شورون جدا شد و نام این شرکت، بار دیگر به شورون تغییر یافت. شرکت تکزاکو نیز، همچنان با نام تکزاکو و بعنوان یک شرکت تابعه از کمپانی شورون، فعالیت خود را، از سر گرفت.

کلتکس[ویرایش]

Caltex logo.svg
پمپ بنزین کلتکس، در فیلیپین

کلتکس، (به انگلیسی: Caltex) نام تجاری شرکت شورون، در بیش از ۶۰ کشور؛ در مناطق آسیای شرقی، خاورمیانه، استرالیا و آفریقای جنوبی می‌باشد.

این شرکت، در واقع، یک سرمایه‌گذاری مشترک میان شرکت نفت تگزاس (تکزاکو) و استاندارد اویل کالیفرنیا (شورون) بود، که در سال ۱۹۳۶ به اجرا درآمد.

نام کلتکس، از دو نام کالیفرنیا (از استاندارد اویل کالیفرنیا) و تگزاس (از شرکت نفت تگزاس یا تکزاکو)، اقتباس شده است.

شرکت‌های واگذارشده یا ازبین‌رفته[ویرایش]

استاندارد اویل کالیفرنیا[ویرایش]

پمپ بنزین شورون، با نام تجاری استاندارد

استاندارد اویل کالیفرنیا، شرکت نفتی آمریکایی و از شرکت‌های زیر مجموعه استاندارد اویل بود، که در سال ۱۹۱۱، از کمپانی اصلی، یعنی استاندارد اویل جدا شد، که همین امر، باعث پیشرفت سریع آن گردید.

این کمپانی در سال‌های بعد، در جمع هفت شرکت بزرگ در صنعت نفت جهان، که به نام؛ هفت خواهران نفتی نامیده می‌شدند، قرار گرفت. در اوایل قرن بیستم، صنعت نفت در دنیا، زیر سلطه و در انحصار این ۷ کمپانی بزرگ نفتی، قرار داشت...[۱۳][۱۴]

در سال ۱۹۲۶، نام این شرکت به استاندارد اویل کالیفرنیا تغییر پیدا کرد. در طول سال‌های بعد، این شرکت با نام تجاری "استاندارد" فعالیت می‌نمود.

در ابتدای دهه ۱۹۳۰ میلادی، در برخی از فعالیت‌های خود، از نام تجاری شورون استفاده می‌نمود، که در نهایت، نام این کمپانی به شورون تغییر پیدا کرد.

آرامکو[ویرایش]

آرامکو، (به انگلیسی: Aramco) در سال ۱۹۳۳ تحت نام شورون، شروع به اکتشاف نفت، در کشور عربستان سعودی نمود، که سرانجام، به کشف بزرگترین میدان نفتی جهان؛ یعنی میدان نفتی غوار انجامید.[۱۵]

سپس در سال ۱۹۴۴، شرکت تابعه این کمپانی، در کشور عربستان و با نام عربین آمریکن کمپانی (به انگلیسی: Arabian American Company) ثبت شد، که بعدها به اختصار، به آن، آرامکو، گفته می‌شد.

از سال ۱۹۷۳ به بعد، با درآمدی که از فروش نفت، عاید دولت عربستان سعودی می‌شد، عربستان، شروع به خرید سهام شرکت آرامکو نمود، که تا سال ۱۹۸۰، تقریبأ تمامی سهام آرامکو، در مالکیت دولت عربستان قرار داشت.

سپس در سال ۱۹۸۸ درحالی‌که کنترل کل سهام این شرکت، در اختیار دولت عربستان بود، نام آن؛ به سعودی آرامکو تغییر یافت. هم‌اکنون، این شرکت، در انحصار کامل دولت عربستان سعودی می‌باشد.

بخش پایین‌دستی[ویرایش]

پتروشیمی و مواد شیمیایی[ویرایش]

مخزن ذخیره‌سازی بنزین شورون

بخش پایین‌دستی شورون، وظیفه تولید و فروش محصولاتی مانند: بنزین، روان سازها، مواد افزودنی، محصولات پتروشیمی و انواع محصولات شیمیایی را، بر عهده دارد.

مهم‌ترین مناطق عملیاتی این شرکت، در بخش فروش عبارتند از: آمریکای شمالی، جنوب شرقی آسیا، کره جنوبی، استرالیا و آفریقای جنوبی.

این محصولات، از طریق شبکه‌ای از ۲۰،۰۰۰ ایستگاه خرده‌فروشی، عرضه می‌شود.

بخش مواد شیمیایی شورون، توسط شرکت "شورون فیلیپس" مدیریت می‌شود. این شرکت، با مشارکت دو کمپانی بزرگ نفتی؛ شورون و کونوکو فیلیپس تاسیس شده است و سهم هر یک، ۵۰٪ درصد می‌باشد، که تولیدکننده انواع محصولات پتروشیمی است.

شرکت "شورون اورونیت"، یکی از شرکت‌های تابعه شورون است، که عملیات توسعه، تولید و فروش سوخت، روان‌کننده‌ها و نیز مواد افزودنی را، برعهده دارد.

پالایشگاه‌ها[ویرایش]

پالایشگاه شورون، در کانادا

شورون مالک پنج پالایشگاه در ایالات متحده، یک پالایشگاه در کیپ‌تاون، آفریقای جنوبی و یک پالایشگاه، در برنابی، بریتیش کلمبیا می‌باشد.

شرکت شورون همچنین، در ۷ پالایشگاه بصورت مشترک با شرکت‌های نفتی دیگر، سرمایه‌گذاری نموده است. این پالایشگاه‌ها، در کشورهای: استرالیا، پاکستان، سنگاپور، تایلند، کره جنوبی و نیوزیلند قرار دارند.

شورون همچنین دارای یک پالایشگاه تولید آسفالت در پرث آمبوی، نیوجرسی نیز، می‌باشد. این پالایشگاه همچنین از اوایل سال ۲۰۰۸ به عنوان یک ترمینال حمل‌ونقل انواع فراورده‌های نفتی نیز، عمل می‌نماید.

پالایشگاه‌های شورون، در مناطق زیر مستقر می‌باشند:

پالایش و فروش[ویرایش]

در سال ۲۰۱۰، شورون معادل ۱٫۹ میلیون بشکه نفت خام در روز پالایش کرده است، همچنین به طور متوسط، روزانه ۳٫۱ میلیون بشکه محصولات تصفیه شده‌ای، نظیر: بنزین، گازوئیل و سوخت جت، به فروش رسانده است.

نشان‌های بازاریابی[ویرایش]

جایگاه‌های پمپ بنزین[ویرایش]

پمپ بنزین شورون، سانفرانسیسکو، کالیفرنیا

شرکت نفتی شورون، یکی از بزرگترین شرکت‌های نفتی، در بخش خرده‌فروشی سوخت و جایگاه‌های پمپ بنزین می‌باشد. پمپ بنزین‌های شورون، با نام‌های تجاری زیر فعالیت می‌نمایند:

روان‌سازها[ویرایش]

شرکت شورون، روان‌سازها و روغن موتورهای تولید شده خود را، با نام‌های تجاری زیر، عرضه می‌نماید:

مواد افزودنی[ویرایش]

مواد افزودنی شورون، با دو برند تولید می‌شوند:

هیئت مدیره[ویرایش]

جایگاه پمپ بنزین شورون

اعضای هیئت مدیره کمپانی شورون، عبارتند از:

  • جان واتسون: رییس هیئت مدیره و مدیرعامل
  • جورج کرکلند: نایب رییس هیئت مدیره
  • لینت دیلای
  • رابرت دنهام
  • رابرت جیمز ایتون
  • چاک هیگل
  • فرانکلین جنیفر
  • انریکه هرناندز جونیور
  • دونالد رایس
  • کوین دبلیو شئرر
  • چارلز شوماته
  • جان جی استامپف
  • رونالد شوگر
  • کارل وار

کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه سابق ایالات متحده آمریکا، یکی از اعضای سابق هیئت مدیره بود. همچنین ریاست کمیته سیاست عمومی شورون را نیز برعهده داشت. او در تاریخ ۱۵ ژانویه ۲۰۰۱ استعفا داد، تا بتواند بعنوان مشاور امنیت ملی جورج دبلیو بوش، رئیس جمهور آمریکا منصوب گردد...

جان واتسون، سن ۵۲ سال؛ در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹، بعنوان رییس هیئت مدیره و مدیر عامل این شرکت انتخاب شد. وی در تاریخ ۳۱ دسامبر ۲۰۰۹، در پی بازنشستگی "دیوید جی اوریلی"، به این سمت منصوب شد.

دفاتر شرکت[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. [investor.chevron.com/phoenix.zhtml?c=130102&p=irol-reportsOther "4Q11 Earnings Release"]. Chevron Corporation. 2011-02-24. 
  2. http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/index.html
  3. http://www.forbes.com/global2000
  4. http://www.forbes.com/companies/chevron
  5. http://www.chevron.com/about/leadership/history/1876
  6. "Company Profile". Chevron.com. Retrieved August 9, 2011. 
  7. Baker, David R. (2005-04-05). "Chevron plans to buy Unocal for $18.4 billion / Deal would bolster East Bay oil giant's strategically located sources of gas, crude". San Francisco Chronicle. Retrieved 2 May 2011. 
  8. Blum, Justin (2005-08-11). "Shareholders Vote in Favor Of Unocal Acquisition". The Washington Post. Retrieved 2 May 2011. 
  9. "Chevron claims energy debate". BBC News. 2006-02-19. Retrieved 2009-12-31 
  10. "Oil giant Chevron buys rival Texaco". BBC News. 2000-10-16. Retrieved 2 May 2011. 
  11. "Chevron to Acquire Texaco". The Street.com. Retrieved 2 May 2011. 
  12. Raine, George (2001-10-10). "The Chevron - Texaco Merger / An oil giant emergers / Shareholders approval of Chevron-Texaco deal creates industy's lates behemoth.". San Francisco Chronicle. Retrieved 2 May 2011. 
  13. Baker, David R. (2005-05-10). "Chevron drops the Texaco from its name". San Francisco Chronicle. Retrieved 2 May 2011. 
  14. &fp=1&cad=b "Standard Oil Company of California history". Google. Retrieved 2 May 2011. 
  15. "The King of Giant Fields". GEO ExPro. Retrieved 2 May 2011. 

منابع[ویرایش]

  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Chevron Corporation»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۲).