اولین‌های تبریز در تاریخ ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از شهر اولین‌ها)
پرش به: ناوبری، جستجو

برای اولین بار کتب خارجی در تبریز ترجمه گردید که از آن جمله عبارتند از: پطر کبیر،شارل دوازدهم،اسکندر کبیر،... . اولین رمان ایران به نام((ستارگان فریب خورده- حکایت یوسف شاه سراج)) توسط میرزا فتحعلی آخوند زاده در تبریز به رشته تحریر در آمد. اولین دایرهّ المعارف توسط محمد رضا زنوزی تبریزی نوشته شد. اولین کتابخانه عمومی توسط میرزاحسن خان خازن لشگردر سال ۱۳۱۲ در تبریز تاسیس شد. اولین سینمای ایران پس از پنج سال از اختراع جهانی آن(توسط برادرن لومیر) ، در تبریزبا نام سولّی(آفتاب) تاسیس گردید. اولین نمایشنامه وتئاتر در تبریز به سال ۱۲۶۱ شکل گرفت. اولین عکاسخانه توسط قاسم میرزا در تبریز راه اندازی شد. اولین فوتبالیست شاغل در اروپا (بلژیک) به نام حسین صدقیانی از اهالی تبریز در سالهای ۱۳۰۹-۱۳۱۱ بهترین گل زن باشگاههای این کشور بود و در فینال جام باشگاههای بلژیک با به ثمر رساندن سه گل باعث قهرمانی تیم رویال شالروا اسپورتینگ کلوپ در مقابل تیم بروکسل گردید. در زمینه پزشکی نخستین طبیب محصل فرهنگ نخستین کتابهای پزشکی - نخستین آبله کوبی - نخستین دانشکده پرستاری مامائی - نخستین دندانهای مصنوعی - اولین عمل قلب باز - پیوند قلب برروی سگها و نخستین عمل پیوند کلیه توسط دکتر جواد هیات در سال ۱۳۴۷ در تبریز به انجام رسید. اولین هوانورد ایرانی به نام کلنل محمد تقی خان پسیان از اهالی تبریز بود. اولین کارخانه اسلحه و مهمات در شهر تبریز بنا نهاده شد . اولین کارخانه چینی سازی در شهر تبریز ساخته شد. اولین کارخانه تولید برق در این شهر و اولین خیابانی که در آن از چراغهای برقی استفاده شد خیابان چراغ گازی تبریز بود. اولین ضرابخانه ماشینی و انتشار اسکناس از فعالیت های این شهر اولین ها بود. اولین شهر ایران که صاحب تلفن شد تبریز بود . اولین انجمن زنان در تبریز توسط صاحب سلطان خانم تشکیل گردید . اولین بلدیه و نظمیه پلیس مردمی و شهرداری ایران متعلق به تبریز است. اولین مهمانخانه توسط میرزا اسحق خان معززالدوله در تبریز پذیرای مهمان گردید . اولین مدرسه کر و لال ها توسط جبارباغچه بان و اولین مدرسه نابینایان توسط یک میسیون آلمانی و اولین مدارس حرفه ای و بازرگانی توسط محمدعلی تربیت واولین کودکستان توسط ابوالقاسم فیوضات در تبریز بنا گذاشته شد. اولین پایگاه لرزه نگاری در تبریز (شهر زلزله خیز) بنا گذاشته شد. اولین و تنها ایرانی که در مسابقات جهانی محاسبات ذهنی در 8 سالگی به مقام قهرمان قهرمانان دست یافت به نام آتیلا کارآفرین اهل تبریز میباشد. اولین چاپخانه، اولین خیابانی که در ایران دارای برق شد، اولین پستخانه، اولین خط انتقال پست، کتابخانه عمومی، ایستگاه آتش نشانی، انجمن شهر، مرکز پلیس، حمل‌ونقل ریلی عمومی (با اسب) و... در تبریز بوده‌اند و به‌همین علت، تبریز شهر اولین‌ها نامیده می‌شود.[۱]

عناوین[ویرایش]

جهت توضیحات بیشتر در مورد هر مورد، به بخش مربوطه مراجعه کنید.

عنوان اولین بار در تبریز ملاحظات
چاپ و چاپخانه نخستین چاپخانهٔ سربی با حروف فارسی و عربی[۲] اولین چاپخانه در سال ۱۲۲۷ توسط شاهزاده عباس میرزا در تبریز تاسیس شد و ۱۲ سال بعد دومین چاپخانه ایران در تهران تاسیس شد.[۳] در مورد اینکه چه کسی ابتدا چاپخانه را در ایران دایر کرد و همچنین محل چاپ اولین قرآن اختلاف نظر وجود دارد.[۴]
کتابخانه نخستین کتابخانهٔ دولتی ایران در سال ۱۳۰۰[۵] کتابخانه تربیت، نخستین کتابخانه عمومی دولتی ایران است که توسط محمدعلی تربیت پایه‌گذاری شد. وقف‌نامه ربع رشیدی که اولین اثر ثبت‌شدهٔ ایران در حافظهٔ جهانی است، در کتابخانه مرکزی تبریز نگهداری می‌شود.[۶]
سینما نخستین سینمای عمومی ایران[۷][۸] نخستین سالن سینمای ایران در سال ۱۲۷۹ (۵ سال پس از اختراع جهانی آن توسط برادران لومیر) با نام «سینما سولی» که توسط کاتولیک‌ها در شهر تبریز تاسیس شده بود، آغاز به کار کرد.[۹][۳]
مدرسه نخستین مدرسهٔ تحصیلات ابتدایی به‌شیوهٔ نوین در ایران[۱۰] نخستین مدرسه تحصیلات ابتدایی به شیوه نوین در ایران به نام مدرسه رشدیه، توسط میرزا حسن رشدیه در تبریز بنیاد نهاده شد.[۱۰] مدرسه مموریال نیز از مدارس قدیمی شهر تبریز است که توسط آمریکایی‌ها اداره می‌شد.
کودکستان و مدرسهٔ کر و لال‌ها نخستین کودکستان و نخستین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران[۱۱] مؤسس نخستین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران، جبار باغچه‌بان، اولین مؤلف و ناشر کتاب کودک در ایران نیز است. یکی از کتاب‌های وی با عنوان «بابابرفی» توسط «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» به‌چاپ رسیده‌است و شورای جهانی کتاب کودک، آن‌را به‌عنوان بهترین کتاب کودک انتخاب کرد.[۱۲]
ادبیات نوین بنیان‌گذار انشای جدید؛ نمایشنامه‌نویسی به‌زبان ترکی[۱۳] و فارسی[۱۴][۱۵] میرزا عبدالرحیم نجارزاده تبریزی معروف به «طالبوف» بنیانگذار انشای جدید نامیده شده‌است. میرزا فتحعلی آخوندزاده نیز بنیانگذار نمایشنامه‌نویسی ایران محسوب می‌شود. همچنین میرزا آقا تبریزی اولین نمایش‌نامه‌نویس ایرانی است که نمایش‌نامه‌های فارسی نگاشته‌است.[۳]
پول کاغذی نخستین پول کاغذی در دورهٔ «گیخاتوخان» مغول، نام پول «چاو» بود.[۱۶] اما مردم آن را نپذیرفتند و پس از مدتی چاپ آن متوقف شد.[۱۷]
سکهٔ ماشینی تهیه حدود ۲۰۰ قطعه سکهٔ سیمین به‌سال ۱۲۲۲ هجری قمری در زمان ولی‌عهدی عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، ضرابخانه تأسیس شد، ولی به‌دلیل گرانی هزینه تعطیل شد.
اتاق تجارت نخستین «اتاق بازرگانی ایران» به‌سال ۱۲۸۵ خورشیدی[۱۸][۱۹]
شهربانی نخستین نظمیه یا شهربانی به‌مفهوم امروزی در سال ۱۳۲۵ هجری قمری
شهرداری نخستین شهرداری یا به‌اصطلاح آن روز، «بلدیه» در سال ۱۲۸۷ خورشیدی[۲۰]
تلفن نخستین مرکز تلفن ایران در سال ۱۲۸۰ خورشیدی
برق امتیاز نخستین کارخانهٔ برق ایران در سال ۱۲۸۱ خورشیدی[۲۱]
کارت اعتباری اتوبوس شهری استفادهٔ اتوبوس‌های شهری از «کارت‌های هوشمند بدون تماس» به‌جای بلیت‌های کاغذی[۲۲][۲۳][۲۴]
آتش‌نشانی اولین آتش‌نشانی ایران در سال ۱۲۲۱ خورشیدی احداث در زمان استقرار نیروهای روسی در تبریز[۲۵]
مؤسسهٔ خیریهٔ غیردولتی نخستین مؤسسهٔ خیریهٔ غیردولتی در سال ۱۳۳۱[۲۶][۲۷]
نخستین سینمای خودرویی کشور نخستین سینمای خودرویی کشور در تبریز[۲۸][۲۹] تکنولوژی ساخت این سینمای خورویی متعلق به کشور انگلستان است.
رکورد دار رسم‌الخط اسلامی این رکورد برای اولین بار در تبریز توسط هنرمند تبریزی سبحان مهرداد محمدپور انجام پذیرفته است. این هنرمند با ابداع بیش از چهارده خط خوشنویسی معاصر رکورد دار ابداع رسم‌الخط اسلامی می‌باشد.
سامانه بلیط الکترونیکی این سامانه برای اولین بار در ورزشگاه سهند تبریز اجراشد.[۳۰] این سامانه با صعود تیم تراکتورسازی تبریز به لیگ برتر در استادیوم تبریز به اجرا درآمد.
تاکسی هوایی نخستین پرواز تاکسی هوایی ایران از تبریز به منطقه آزاد ارس انجام گرفت.[۳۱] این امکان برای تردد سرمایه‌گذاران و گردشگران به این منطقه در زمان ۴۰ دقیقه به وجود آمده که بر این اساس در باند تازه تأسیس منطقه آزد ارس در جوار دشت گلفرج، دو فروند هلیکوپتر فراهم شده‌است.
شخصیت‌ها اولین‌ها.[۳۲] حسین صدقیانی اولین فوتبالیست شاغل در اروپا - کلنل محمد تقی خان پسیان اولین خلبان ایرانی -قاسم میرزا اولین عکاس ایرانی -.
قهرمان قهرمانان مسابقات جهانی ریاضی ذهنی آتیلا کارآفرین نابغه 8 ساله تبریزی .[۳۳] آتیلا کارآفرین نابغه 8 ساله تبریزی تنها ایرانی که برای اولین بار به مقام قهرمان قهرمانان مسابقات جهانی ریاضی ذهنی دست یافت -.
پارک مینیاتوری اولین پارک مینیاتوری کشور در تبریز[۳۴][۳۵] اولین پارک مینیاتوری کشور در تبریز از تیرماه سال ۹۲ در دو فاز مورد بهره‌برداری قرار گرفته[۳۴]

.

چاپ و چاپخانه[ویرایش]

نوشتار اصلی: تاریخچه چاپ در ایران

در مورد اینکه چه کسی ابتدا چاپخانه را در ایران دایر کرد اختلاف است[۳۶] اما اولین چاپخانه سربی با حروف فارسی و عربی توسط میرزا زین العابدین تبریزی در تبریز دایر شد.[۲] اولین کتاب منتشرشده توسط این چاپخانه رساله جهادیه میرزاعیسی خان قائم مقام بود. این چاپخانه در سال ۱۲۴۵ تعطیل شد. در آن زمان هنوز واژه چاپ متداول نشده بود و به این دلیل آن را باسمه‌خانه، بصمه‌خانه، مطبعه، دارالطباعه و دارالطبع می‌نامیدند.[۳۷]

بعد از دایر شدن چاپخانه سربی در تبریز، اولین روزنامه شهرستان‌های ایران به نام «روزنامه ملتی» نیز در تبریز منتشر شد که خبری از آن در شماره‌های سال ۱۲۷۵ هجری قمری وقایع اتفاقیه دیده می‌شود.[۳۸]

راجع‌به محل چاپ اولین قرآن در ایران اختلاف نظر وجود دارد. به‌عقیده برخی از مورخین در اواسط سال‌های ۱۱۹۹ هجری شمسی قرآنی توسط میرزاحسین خطاطی شده و توسط میرزا اسدالّله لیتوگرافی (چاپ سنگی) شد، در حالی که کمی قبل از آن میرزا عبدالوهاب به سال ۱۱۹۵/۱۱۹۶ هجری شمسی قرآنی را چاپ کرده بود. گزارش تاریخی دیگر حاکی از آن است که از بین چاپ‌های قرآن که با استفاده از روش لیتوگرافی انجام شده‌اند، اولین در سال ۱۲۱۲ هجری شمسی در تبریز انجام شد.[۳۹]

رکورد دار رسم الخط اسلامی[ویرایش]

نوشتار اصلی: خط سبحان

این رکورد برای اولین بار در تبریز توسط هنرمند تبریزی سبحان مهرداد محمدپور انجام پذیرفته است. این هنرمند با ابداع بیش از چهارده خط خوشنویسی معاصر رکورد دار ابداع رسم الخط اسلامی می باشد.

کتابخانه[ویرایش]

کتابخانه تربیت تبریز؛ نخستین کتابخانه عمومی ایران.
نوشتارهای اصلی: کتابخانه تربیت، کتابخانه ملی تبریز، و تاریخ کتابخانه در ایران

کتابخانهٔ عمومی تربیت، نخستین کتابخانهٔ دولتی ایران است که در سال ۱۳۰۰ به همت محمدعلی تربیت در شهر تبریز ایجاد شد. این کتابخانه در ابتدا «کتابخانه و قرائتخانهٔ عمومی معارف» نامیده می‌شد که بعدها به احترام بنیانگذار آن، تربیت نامیده‌شد.[۴۰]

در سال ۱۳۳۵ به علت کمبود فضای مطالعه، کتابخانهٔ ملی تبریز تأسیس شد که نسخه‌های خطی کتابخانهٔ تربیت پس از انقلاب به آن منتقل شده‌است.[۴۱] وقف‌نامه ربع رشیدی که اولین اثر ثبت‌شدهٔ ایران در حافظهٔ جهانی است، در این کتابخانه نگهداری می‌شود.[۴۲]

سینما[ویرایش]

نوشتار اصلی: سینمای ایران

اولین سینمای عمومی ایران، به نام سینما سولی (خورشید) در سال ۱۲۷۹ (۵ سال پس از اختراع جهانی سینما توسط برادران لومیر) در سالن نسبتاً بزرگی در طبقه دوم آموزشگاه کاتولیک فرانسوی در جنب کلیسای کاتولیک‌ها توسط آنان در تبریز تأسیس شد.[۷][۴۳] تاسیس نخستین سالن سینمای عمومی تهران توسط میرزا ابراهیم خان صحاف باشی در سال ۱۲۸۴ به چهار سال بعد مربوط است.[۴۴]

دیپلم ولیقلی دیلفانیان از مدرسه مموریال تبریز

مدرسه[ویرایش]

نوشتار اصلی: مدرسه رشدیه

نخستین مدرسه تحصیلات ابتدایی به شیوه نوین در ایران توسط میرزا حسن رشدیه در ششگلان تبریز بنیاد نهاده شد.[۱۰]

میرزا حسن رشدیه در جوانی به بیروت رفت و در آنجا روش آموزش در دبستان‌ها را بررسی کرد پس از آن عازم استانبول شد آنگاه به مصر سفر کرد و پس از بازگشت به تبریز دبستانی به شیوهٔ آنها تاسیس کرد.[۴۵]

مدرسه مموریال نیز از مدارس قدیم شهر تبریز است که توسط آمریکایی‌ها اداره می‌شد.

کودکستان و مدرسه کر و لال‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: جبار باغچه‌بان
جبار باغچه‌بان

نخستین کودکستان و نخستین مدرسه کر و لال‌های ایران نیز در تبریز بنیاد گذاشته شد. جبار باغچه‌بان ابتدا در تبریز کودکستانی را تحت عنوان «باغچه اطفال» دایر کرد و به این دلیل خود را باغچه‌بان نامید. صمد سرداری‌نیا در کتاب «مشاهیر آذربایجان» در شرح زندگانی جبار باغچه‌بان می‌نویسد:[۱۱]

مدرسه کر و لال‌ها را جبار باغچه‌بان در سال ۱۳۰۳ با وجود مخالفت‌های زیاد از جمله رییس فرهنگ وقت دکتر محسنی در تبریز دایر کرد. این کلاس جنب باغچه اطفال باغچه‌بان در کوچه انجمن در ساختمان معروف به عمارت انجمن تأسیس شد.

جبار باغچه‌بان اولین مؤلف و ناشر کتاب کودک در ایران است. او از سال ۱۳۰۷ خورشیدی علی‌رغم دشواری‌های وسیع چاپ و کلیشه، چاپ کتاب‌های ویژه کودکان را با نقاشی‌هایی که خود می‌کشید آغاز کرد. یکی از کتاب‌های وی با عنوان «بابا برفی» توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به چاپ رسیده و شورای جهانی کتاب کودک آن را به عنوان بهترین کتاب کودک انتخاب کرد.[۴۶]

ادبیات نوین[ویرایش]

میرزا عبدالرحیم نجارزاده تبریزی معروف به «طالبوف» بنیانگذار انشای جدید نامیده شده‌است. وی با کنار گذاشتن نوشتار ثقیل آن زمان، مطالب خود را با زبانی ساده و بی تکلف نشر داد و بدین ترتیب تأثیر زیادی بر متون فارسی گذاشت. وی به همراه میرزا زین‌العابدین مراغه‌ای در نثر و داستان نویسی و میرزا جعفر خامنه‌ای در شعر نخستین کسان بودند که تحول شگرفی را موجب شدند.

میرزا فتحعلی آخوندزاده بنیانگذار نمایشنامه‌نویسی ایران محسوب می‌شود. آخوندزاده نخستین ایرانی‌الاصلی بود که نمایشنامه‌نویسی را آغاز کرد. وی به دلیل اقامت در تفلیس از طریق سنت تئاتری آنجا با جهان تئاتر آشنا شده و آن را بهترین وسیله برای ترویج افکار نو یافته بود. آخوندزاده با شیوه‌ای متاثر از مولیر، پنج نمایشنامه به زبان ترکی نوشت.[۱۳] همچنین وی با نوشتن نخستین رمان ایرانی با عنوان ستارگان فریب خورده - حکایت یوسف شاه سراج در سال ۱۸۵۷ میلادی پیشکسوت نویسندگان این رشته ادبی نیز به شمار می‌آید.[۴۷]

همچنین میرزا آقا تبریزی اولین نمایش‌نامه‌نویس ایرانی است که نمایش‌نامه‌های فارسی نگاشته‌است.[۴۸][۱۵]

پول کاغذی[ویرایش]

نوشتار اصلی: چاو

در سال ۶۹۳ هجری قمری در دوره گیخاتوخان مغول اولین پول کاغذی به نام چاو در تبریز چاپ شد.[۱۶] اما مردم آن را نپذیرفتند و پس از مدتی چاپ آن متوقف شد.[۱۷]

سکه ماشینی[ویرایش]

از سال ۱۲۹۸ هجری قمری ضرابخانه ماشینی به طور رسمی در ایران برقرار و تمام ضرابخانه‌های شهرهای معتبر برچیده شد. فکر ایجاد چنین ضرابخانه، سال‌ها قبل از این تاریخ، یعنی به سال ۱۲۲۲ هجری قمری در زمان ولیعهدی عباس‌میرزا نایب‌السلطنه در تبریز مورد توجه بوده و اقدام به تهیه مسکوک رسمی یا چرخی گردیده ولی به علت گرانی هزینه در حدود ۲۰۰ قطعه سکه سیمین تهیه و ضرابخانه تعطیل شد.

اتاق تجارت[ویرایش]

نخستین اتاق بازرگانی ایران نیز در تبریز بنیاد نهاده شده‌است. تاریخ تأسیس اتاق تجارت در تبریز به سال ۱۲۸۵ هجری خورشیدی بر می‌گردد و اولین اتاق تجارت در سطح کشور بوده‌است. اتاق تجارت تهران بعد از اتاق تجارت تبریز بنیاد یافته‌است.[۴۹][۵۰]

شهربانی[ویرایش]

اولین نظمیه یا شهربانی به مفهوم امروزی توسط انجمن ایالتی آذربایجان در سال ۱۳۲۵ هجری قمری در تبریز به وجود آمد. اجلال‌الملک که نماینده انجمن ایالتی آذربایجان بود به سمت نخستین رییس شهربانی انتخاب شد. از جمله کارهای این سازمان انتشار نشریه‌ای بود که به نام «نظمیه تبریز» منتشر شد.

شهرداری[ویرایش]

شهرداری تبریز نخستین شهرداری - یا به اصطلاح آن روز، بلدیه - ایران بود که در سال ۱۲۸۷ بنیاد یافت[۵۱] و قاسم خان والی تحصیل کرده دانشگاه سن سیر (saint cyr) فرانسه به عنوان اولین شهردار تبریز انتخاب شد.[۵۲]

تلفن[ویرایش]

اولین مرکز تلفن ایران در سال ۱۲۸۰ به همت قاسم خان والی در تبریز ساخته شد که وی چند سال بعد به عنوان اولین شهردار تبریز انتخاب شد.[۵۳][۵۴]

برق[ویرایش]

قاسم خان والی در سال ۱۲۸۱، امتیاز اولین کارخانه برق ایران را برای احداث در تبریز به‌دست آورد.[۲۱] وی در ابتدا توانست اطراف خیابان مجیدی (مجدالملک) را روشن نماید.

کارت اعتباری اتوبوس شهری[ویرایش]

اولین شهری در ایران است که اتوبوس‌های شهری آن از کارت‌های هوشمند بدون تماس به جای بلیت‌های کاغذی استفاده می‌کنند.[۵۵][۵۶][۵۷]

کارت هوشمند مسابقات فوتبال[ویرایش]

اولین شهری در ایران است که برای تماشای مسابقات فوتبال، به جای بلیط کاغذی، از کارت هوشمند غیر تماسی استفاده می شود.[۵۸]

آتش‌نشانی[ویرایش]

تبریز نخستین شهر ایران است که دارای آتش‌نشانی است. اولین آتش‌نشانی در تبریز در سال ۱۲۲۱ هجری شمسی هنگامی که نیروهای روسی در تبریز مستقر بودند، ساخته شد.[۵۹] این شهر در حال حاضر دارای ۱۵ ایستگاه آتش‌نشانی است که بر اساس استاندارد جهانی (یک ایستگاه برای هر ۵۰٬۰۰۰ نفر)، شهر تبریز باید ۳۰ ایستگاه داشته باشد

مؤسسه خیریه غیردولتی[ویرایش]

اولین و قدیمی‌ترین مؤسسه خیریه غیردولتی در ایران، جمعیت خیریه نوبر تبریز است. این تشکل در سال ۱۳۲۶ توسط عده‌ای از خیرین محله نوبر تبریز با هدف مبارزه با فقر و کمک به مستمندان تأسیس شد و در سال ۱۳۳۱ رسماً به ثبت رسید.[۶۰][۶۱]

منابع[ویرایش]

  1. ۲٫۰ ۲٫۱ یحیی آرین پور. از صبا تا نیما. تهران: انتشارات زوار، ۱۳۷۴. 
  2. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ «تبریز شهر اولین‌هاست». خبرگزاری فارس، ۸ فروردین ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۹ فروردین ۱۳۹۲. 
  3. Printing of the Qurʾān, Encyclopaedia of the Qurʾān
  4. فریدون آزاده. «کتابخانهٔ عمومی تربیت تبریز». دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۵ دسامبر ۲۰۰۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  5. [www.webcitation.org/687VozjXZ «وقف‌نامه «ربع رشیدی» در حافظه جهانی ثبت شد»]. خبرگزاری فارس، ۳۰ خرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  6. ۷٫۰ ۷٫۱ «گاهشمار سینمای ایران - اولین‌ها». موزهٔ سینمای ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸. 
  7. یحیی ذکاء(۱۳۷۶)، ص. ۱۱۱
  8. «گاهشمار سینمای ایران». وبگاه موزه سینمای ایران. بازبینی‌شده در ۹ فروردین ۱۳۹۲. 
  9. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ «یاد بعضی نفرات روشن‌ام می‌دارد». روزنامهٔ ایران، ۱۴ تیر ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸. 
  10. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ صمد سرداری‌نیا. «جبار باغچه‌بان». در مشاهیر آذربایجان. چاپ دوم. تبریز: انتشارات شایسته، ۱۳۷۹. 
  11. «کودک و فرهنگ کتابخوانی». Deutsche Welle. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  12. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ محسن صانعی دره‌بیدی. تاریخ طراحی صحنه تئاتر در ایران. تهران: انتشارات نمایش، ۱۳۸۱. 
  13. Martin (1995), p.734
  14. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ «میرزا آقا تبریزی». روزنامه ایران، ۱۸ اسفند ۱۳۸۰. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸. 
  15. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ فرزانه فرجامی. «چاپ و چاپخانه». دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۸. 
  16. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ محسن جعفری‌مذهب. «چاو». دائرةالمعارف اسلامی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۸. 
  17. «تاریخچه اتاق بازرگانی و صنایع ومعادن تبریز». اتاق بازرگانی و صنایع ومعادن تبریز. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  18. «پس از گذشت ۱۰۰ سال زنان تاجر در اتاق بازرگانی تبریز گردهم آمدند». اتاق بازرگانی و صنایع ومعادن تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  19. «بلدیه تبریز صدساله شد». روزنامهٔ اعتماد. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  20. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ «سرگذشتی از ورود صنعت برق به ایران». روزنامهٔ همشهری، ۵ اردیبهشت ۱۳۸۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۰۸. 
  21. «بلیط کارت برای اولین بار در تبریز». خبرگزاری شهریار. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  22. «۷۰هزار کارت هوشمند پایا توسط بانک سامان در شهر تبریز عرضه شد». مرکز خبری امید. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  23. «بلیط الکترونیکی اتوبوس در تبریز». IRIB News Network. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  24. «کاهش ۵۸ ثانیه‌ای حضور ماموران آتش‌نشانی تبریز در محل حادثه». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  25. مهرداد خوشکار مقدم. «تبریز، شهر بنیادهای خیریه مردمی». روزنامهٔ ایران، ۲۱ فروردین ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۰۸. 
  26. غلامرضا درکتانیان. جمعیت خیریه محله نوبر. . فصلنامه گنجینه اسناد، ش. ۶۴ (زمستان ۱۳۸۵): ۱۱۴. 
  27. «نخستین سینمای خودرویی کشور». bilgipolis، مه۲۰۱۱. بازبینی‌شده در ۲۰۱۱. 
  28. «سینمای خودرویی». نصر نیوز، ۲۰۱۱. بازبینی‌شده در مه۲۰۱۱. 
  29. . الکاپرداز، ۲۰۱۱. http://elkapardaz.ir/Products/STS.aspx. بازبینی‌شده در مه۲۰۱۱. 
  30. «پرواز نخستین تاکسی هوایی کشور/ نخستین تاکسی هوایی کشور مسافران خود را پیاده کرد». خبرگزاری فارس، ۶ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۸ آبان ۱۳۹۱. 
  31. «پرواز نخستین تاکسی هوایی کشور/ نخستین تاکسی هوایی کشور مسافران خود را پیاده کرد». خبرگزاری فارس، ۶ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۸ آبان ۱۳۹۱. 
  32. «بی توجهی مسولان به نابغه کوچک تبریزی / در خواست کانادا برای جذب اتیلای 8 ساله». خبرگزاری مهر، 8 بهمن1392. بازبینی‌شده در ۸ بهمن 1392. 
  33. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ «اولین پارک مینیاتوری کشور در تبریز». سایت خبری آناج، : 1392/12/15 - 20:0. بازبینی‌شده در 1392/12/16. 
  34. «اولين پارك مينياتوري كشور در تبريز». خبر گذاری ایسنا، دوشنبه ۱۵ فروردین ۱۳۹۰ - ۱۱:۵۹. بازبینی‌شده در جمعه ۱۶ اسفند ۱۳۹۲. 
  35. آشنایی با شهر تبریز، آداب و سنن و مشاهیر آذربایجان شرقی، وبگاه دانشگاه تبریز، بازدید در تاریخ ۲۰ ژانویه ۲۰۰۹
  36. فرحناز علی‌نژاد. «تاریخ چاپ و چاپخانه». روزنامهٔ همشهری، ۱۱ شهریور ۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۸. 
  37. یحیی آرین پور. از صبا تا نیما. تهران: انتشارات زوار، ۱۳۷۴. 
  38. *
    Albin, Michael W. «Printing of the Qurʾān». در Encyclopaedia of the Qurʾān. Brill Academic Publishers. 
  39. فریدون آزاده. «کتابخانهٔ عمومی تربیت تبریز». دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۵ دسامبر ۲۰۰۷. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  40. «تاریخچه کتابخانه مرکزی تبریز». مدیریت امور کتابخانه‌های عمومی استان آذربایجان شرقی. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  41. «وقف‌نامه «ربع رشیدی» در حافظه جهانی ثبت شد». خبرگزاری فارس، ۳۰ خرداد ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  42. یحیی ذکاء. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. چاپ اول. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۶. ۱۱۱. ISBN 964-445-504-5. 
  43. «پیشینهٔ سالن‌های سینما». موزهٔ سینمای ایران. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸. 
  44. احمد کسروی. تاریخ مشروطه ایران. چاپ دوازدهم. امیرکبیر، ۱۳۵۵. 
  45. «کودک و فرهنگ کتابخوانی». Deutsche Welle. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  46. صمد سرداری‌نیا. «تبریز شهر اولین‌ها». روزنامهٔ ایران. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  47. *Martin Banham. «Middle East». در The Cambridge Guide to Theatre. Cambridge University Press، 1995. 734. ISBN 978-0-521-43437-9. 
  48. «تاریخچه اتاق بازرگانی و صنایع ومعادن تبریز». اتاق بازرگانی و صنایع ومعادن تبریز. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  49. «پس از گذشت ۱۰۰ سال زنان تاجر در اتاق بازرگانی تبریز گردهم آمدند». اتاق بازرگانی و صنایع ومعادن تهران. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  50. «بلدیه تبریز صدساله شد». روزنامهٔ اعتماد. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  51. صمد سرداری‌نیا. «تبریز شهر اولین‌ها». روزنامهٔ ایران. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  52. «پایتخت زنگ خورد». روزنامهٔ همشهری، ۳۱ فروردین ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۰۸. 
  53. «اولین شهری که صاحب تلفن شد- تبریز بود». شرکت سهامی مخابرات آذربایجان شرقی. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۰۸. 
  54. «بلیط کارت برای اولین بار در تبریز». خبرگزاری شهریار. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  55. «۷۰هزار کارت هوشمند پایا توسط بانک سامان در شهر تبریز عرضه شد». مرکز خبری امید. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  56. «بلیط الکترونیکی اتوبوس در تبریز». IRIB News Network. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  57. «سامانه هوشمند بلیط الکترونیکی استادیوم». الکا پرداز. بازبینی‌شده در ۱ آوریل ۲۰۱۰. 
  58. «کاهش ۵۸ ثانیه‌ای حضور ماموران آتش‌نشانی تبریز در محل حادثه». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  59. مهرداد خوشکار مقدم. «تبریز، شهر بنیادهای خیریه مردمی». روزنامهٔ ایران، ۲۱ فروردین ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۰۸. 
  60. غلامرضا درکتانیان. جمعیت خیریه محله نوبر. . فصلنامه گنجینه اسناد، ش. ۶۴ (زمستان ۱۳۸۵): ۱۱۴. 

پیوند به بیرون[ویرایش]