شهرستان دیر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از شهرستان دير)
پرش به: ناوبری، جستجو
شهرستان دیّر
موقعیت شهرستان دیر در استان بوشهر
اطلاعات کلی
کشور ایران Flag of Iran.svg
استان بوشهر
مرکز بندر دیر
مردم
جمعیت ۴۸۴۸۸نفر
مذهب اسلام (شیعه)
داده‌های دیگر
پیش‌شماره تلفنی ۰۷۷۲
وب‌گاه پرتال فرمانداری دیر
شهرها
آبدان - بردخون - بردستان - بندر دیر
تعداد بخش‌ها
بخش مرکزی - آبدان - بردخون
شهرستان دیر در نقشهٔ شهرستان‌های ایران

شهرستان دَیّر یکی از شهرستانهای استان بوشهر در جنوب ایران و در ساحل خلیج فارس قرار دارد. دارای سه بخش مرکزی، آبدان و بردخون است.

مرکز این شهرستان بندر دیر (به فتح اول و کسره یاء مشدد) است. براساس سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیت این شهرستان (۱۰۰۳۶ خانوار) ۴۸۴۸۸ نفر است.[۱]

جغرافیای سیاسی[ویرایش]

شهرستان دیر از شمال به شهرستان‌های دشتی و تنگستان و از طرف مشرق به شهرستان‌های گنگان و جم و از ناحیه جنوب به و غرب به آب‌های نیلگون خلیج فارس منتهی می‌گردد.

طول نوار مرزی شهرستان دیر ۹۵ کیلومتر است که از خور بردستان حد فاصل شهرستان دیر و کنگان شروع می‌شود و تا خور زیارت حد فاصل شهرستان دیر و شهرستان دشتی ادامه دارد. این شهرستان از سه بخش: مرکزی دیر، بخش آبدان و بخش بردخون تشکیل شده‌است. دارای ۵ شهر شامل بندر دیر، بردستان، آبدان، دوراهک و بردخون و همچنین تعداد ۵ دهستان است که دهستان حومه در بخش مرکزی، آبدان و سرمستان در بخش آبدان؛ و بردخون و آبکش در بخش بردخون قرار دارند. تعداد ۸ دهیاری نیز در روستاهای: اُلی شمالی، اُلی جنوبی، بردستان، لمبدان پایینی، لمبدان بالایی، لمبدان حاجی آباد، دوراهک و سرمستان در بخش مرکزی و آبکش و شهنیا، بردخون کهنه و مغدان در بخش بردخون دایر و فعالند.

تقسیمات کشوری[ویرایش]

شهرها: بندر دیر، بردستان و دوراهک.

شهرها: آبدان.

شهرها: بردخون

راههای ارتباطی[ویرایش]

  • جاده ارتباطی کشوری بوشهر - بندر عباس که در شمال شرق شهرستان از تنها شهر آبدان می‌گذرد.
  • جاده ارتباطی مرکز شهرستان دیّر به جاده ارتباطی بوشهر _ بندرعباس که آسفالته می‌باشد ۱۵ کیلومتر.
  • جاده ارتباطی مرزی ساحلی که از مرکز شهرستان تا بوشهر ادامه دارد و از شهر بردخون می‌گذرد به طول ۲۰۰ کیلومتر.
  • جاده ارتباطی بخش بردخون که از روستای شهنیاء جاده مرزی را به جاده اصلی بوشهر _ بندرعباس که آسفالته می‌باشد متصل می‌کند ۲۰ کیلومتر.
  • جاده ارتباطی روستاهای میانی که از شهر بردستان تا آبدان امتداد دارد و شوسه می‌باشد به طول ۳۶ کیلومتر.

جغرافیایی طبیعی[ویرایش]

نقشه ناهمواری‌های شهرستان دیر

گسلها، شکستگیهای دامنه کوه‌ها و وجود صدف‌های دریایی در شیارها حکایت از پایین رفتن سطح آب دریا، حرکات زمین و مدفون شدن مواد آلی با گل‌های آهکی در ته دریا می‌باشد.

جنس خاک منطقه قلیایی است و به همین علت گیاهان نمی‌توانند مواد مورد نیاز خود را جذب نمایند. کمی رطوبت زمین، حرارت زیاد هوا و کمبود مواد آلی نیز مزید بر علت شده‌است. وجود توده‌های نمکی سبب شور شدن آبهای روان گردیده‌است. ناهمواریهای این منطقه جزء نواحی پست زاگرس جنوبی‌اند که ارتفاع آنها نسبت به زاگرس بلند، کمتر و قوس و چین‌ها نیز بسیار ملایم و به تدریج به طاقدیس و ناودیس‌ها ختم می‌شود.

قله درنگ با ارتفاع ۱۲۲۳ متر در میانه شهرستان واقع است. رود مند که از انار واقع در ۲۸ کیلومتری شمال شرقی کازرون سرچشمه می‌گیرد در منطقه «زیررود» بخش بردخون به دریا می‌ریزد. در منطقه آّبدان و لمبدان سفره‌های آّب‌های زیرزمینی وجود دارد که بارندگی فصل زمستان نیز بستگی دارد و با کم و زیاد آمدن باران نوسان پیدا می‌کند. چشمه آب گرم در کوه‌های «گنوی» و چشمه‌های دیگر نیز «لوحک»، «تنگ دوراهک»، «تنگ هیخ» و «گرگم» وجود دارد.

آب و هوا[ویرایش]

آب وهوای منطقه در بیشتر ایام سال گرم ومرطوب در کنار ساحل گرم وخشک در فواصل دور تر از ساحل می‌با شد. زمستان این شهرستان مشابه هوای بهاری استانهای سردسیر کشور می‌باشد.

در فصل تابستان بادی معروف به باد یکصد و بیست روزه که خشک و سوزان است در منطقه می‌وزدوبه اصطلاح محلی به ((تش باد)) یا((باد گرم)) معروف است. میزان بارندگی کم وبارندگی‌ها متو سط سالانه ۲۱۵ میلی متر در ماههای آذر تا اسفند می‌باشد.

تنها رود خانه دایمی که از شهرستان عبور می‌کند رودخانه مند است که در مرز شمالی شهرستان دیر با دشتی جریان دارد. دیگر رودخانه‌ها فصلی بوده ودرهنگام بارند گی جریان دارند.

درجه حرارت درشهرستان دیّر حداکثر میانگین دما ۴۷ درجه سانتی گراد و کمترین معدل حداقل دمای سالانه ۲۲ درجه‌است. در فصل تابستان ودر زمان وزش بادهای گرم ((تش باد)) دما به پنجاه درجه سانتی گراد نیز می‌رسد. سردترین هوا در اواخر دی و اوایل بهمن و گرمترین زمان در تیر و مرداد ماه است.

رطوبت: در این منطقه به لحاظ نزدیکی به دریا رطوبت زیاد که حداکثر مطلق ۱۰۰٪ و متو سط میزان رطوبت به ۵۶ نیز می‌ر سد.

جزایر واقع در شهرستان[ویرایش]

بیشتر جزایر شهرستان در حوزه بخش بردخون قرار دارند.

  • جزیره جزیره‌ام سیله با خان به طول ۳ کیلو متر وعرض ۵۰۰ در بخش بردخون واقع شده‌است. ودر هنگام مد دریا به زیر آب می‌رود و قابل استفاده نمی‌باشد.
  • جزیره تهمادون به طول ۱۲ کیلو متر و عرض ۱۰۰۰ متر در بخش بر دخو ن واقع شده و دارای یک سری تپه‌های شنی می‌باشد که برای اسکان موقت و امور نظامی مناسب می‌باشد.
  • جزیره نخیلو دارای پوشش گیاهی است. قسمت جنو ب شرقی آن بصورت اسکله طبیعی است که متور لنج‌های صیادی وباری وهمچنین قایقهای صیادی می‌توانند پهلو بگیرندوبرای حمل ونقل مناست است. این محل نزدیک‌ترین محل به راس التنوره عربستان و امیر نشینان قطر و بحرین می‌باشد.
  • جزیره گرم: در نزدیکی جزیره نخیلو واقع شده و پناهگاه خوبی برای شناورهای کو چک بو یژه قایق‌های صیادی است.
  • راس المطاف یا جزیره زیر آب: حساسترین منطقه در مسیر شناورهای بزرگ و کوچک است که در ۲۰ مایلی شهر دیّر و با فاصله ۲۰۰ متری روستای چاه پهن واقع شده‌است. طول این منطقه ۴ کیلو متر وعرض آن ۲۰ متر است. در این محدوده آب دریا حالت گردشی و بصورت گرد آب بوده و سالانه تعداد زیادی از شناورها به جهت نا آ گاهی با آ ن بر خورد کرده و به گل می‌نشینند و غرق می‌شوند. در همین راستا تعداد زیادی از انسانها و ملوانهای شناورها تلف شده و از بین می‌روند.

منطقهٔ حفاظت شدهٔ مند[ویرایش]

نوشتار اصلی: منطقه حفاظت شده مند

منطقه مند با مساحت ۴۶۴۰۰ هکتار، منطقه‌ای جلگه‌ای و کویری است که در بخش بردخون از توابع شهرستان دیر در ۱۳۰ کیلومتری جنوب بوشهر واقع گردیده و یکی از زیستگاه‌های مهم آهو در استان بوشهر به شمار می‌رود. این منطقه درسال ۱۳۵۵ به عنوان منطقه حفاظت شده تحت پوشش اداره کل حفاظت محیط زیست بوشهر قرارگرفت. رودخانه مند که ازکوههای استان فارس سرچشمه گرفته و در خور زیارت به خلیج فارس می‌ریزد، مرز شمالی منطقهٔ مند را تشکیل می‌دهد. آب این رودخانه به دلیل عبورازکوه نمک واقع در جنوب خور موج شور و تلخ‌مزه گردیده، درفصل تابستان و پاییز به دلیل پایین آمدن سطح آب و تبخیر شورتر، و درفصل زمستان و بهار اندکی شیرین می‌شود و روی هم رفته مهمترین آبشخور منطقه راتشکیل می‌دهد. در مرز غربی منطقه و درحاشیه سواحل خلیج فارس جزایر کوچک ام سلیه (خان)، جزیره تهمادو، نخیلو و گرم واقع گردیده‌اند. این جزایر و آبهای اطرف آن‌ها که بخش قابل توجهی از منطقه حفاظت شده مندرا شامل می‌گردد، زیستگاه مهمی جهت زمستان گذرانی پرندگان مهاجرآبزی و تخم‌گذاری پرندگان و لاک پشتان دریایی محسوب می‌شوند. مرزجنوبی منطقه از پوزه گرم (پوزه ماشه) در ساحل خلیج فارس تا روستای مل گنزه واقع درحاشیه جاده ساحلی و مرز شرقی منطقه را جاده ساحلی تشکیل می‌دهد که پس از عبور از روستای مل گنزه، درواحمد(درومل.Dorvamal)، نرکوه، گزخون، شیبرم، بردخون کهنه، بردخون نو و مخدان به رودخانه مند می‌پیوندد.

پوشش گیاهی منطقه مند[ویرایش]

منطقه منداز نظر پوشش گیاهی به سه قسمت متمایز تقسیم می‌گردد:

  • بخش شمالی آن شامل گزدان‌های حاشیه رودخانه مند و نوار باریکی به طول تقریبی۱۴ کیلومتر وعرض۵ کیلومتر با وسعتی در حدود ۷۰ کیلومتر مربع در حاشیه جنوبی رودخانه مند دارای پوشش گیاهی مناسب از انواع گرامینه و درختان گز و اشک و کهور بوده و به دلیل وجود مراتع خوب و پناهگاه و آبشخور مناسب مهمترین زیستگاه آهوان در منطقه محسوب می‌گردد.
  • ناحیه غربی و جنوب غربی که بر روی هم بیش ازکل مساحت منطقه را شامل می‌گردد، به دلیل مجاورت با دریا به صورت لجن زار و پوشیده از گل‌ولای می‌باشد. اجتماعاتی از درختچه‌های گز و بوته‌های شور به صورت پراکنده دراین ناحیه دیده می‌شوند که پناهگاه وحوش منطقه می‌باشند. درحاشیه شرقی جزیره‌ام الگرم و حاشیه غربی پوزه ماشه (درمنتهی الیه جنوب غربی منطقه) اجتماعات کوچکی از درختان ماندابی (حرا) گونه Avicennia Marina دیده می‌شود.

حیات وحش منطقه مند[ویرایش]

  • پستانداران: مهمترین پستاندار منطقه آهو است. منطقه مند از زمان‌های گذشته یکی از زیستگاه‌های مهم آهو در استان بوشهر بوده‌است. در سال ۱۳۶۵ طغیان رودخانه مند و نفوذ آب به داخل منطقه امن باعث از بین رفتن بخش اعظم جمعیت آهوی این منطقه گردید به طوری که پس از فرو نشستن آب رودخانه لاشه ۲۰۰ راس آهو توسط محیط بانان درسواحل دریا و جزایر منطقه شمارش شده‌است. براساس سرشماری به عمل آمده درسال ۱۳۷۷ جمعیت آهوی منطقه مند ۳۰۵ راس است. از سایر پستانداران منطقه می‌توان به گرگ، روباه، سیاه گوش و کفتار اشاره کرد.
  • پرندگان بومی منطقه شامل اگرت ساحلی، حواصیل خاکستری، باکلان، انواع کاکایی، چکاوک، کاکلی، قمری، فلامینگو، درنا، هوبره و انواع بازهای شکاری می‌باشد.

جزایر منطقه مند[ویرایش]

درآب‌های ساحلی غرب منطقه مند چهار جزیره بانام‌های ام سلمه (خان)، تهمادو، نخیلو و ام الگرم وجود دارد که به علت نداشتن سکنه، محیط امنی جهت لانه‌سازی وتخمگذاری پرستوها و لاک پشت‌های دریایی و دیگر پرندگان ازجمله اگرت‌های ساحلی و سلیم خرچنگ خوار می‌باشند. این جزایر به فاصله متفاوتی از ساحل و در امتداد یکدیگر قرار دارند، بزرگترین آنها ام سلمه با مساحت ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ هکتار و کوچکترین آن‌ها جزیره نخیلو با مساحت تقریبی ۷۵ هکتار است.

جزیره‌ام سیله (خان)

جزیره ام سیله درنزدیکی مصب رودخانه مند در امتداد شمال غرب به جنوب شرق کشیده شده و وسعت آن حدود ۱۰۰ هکتار است. این جزیره کاملاً مسطح است به طوری که تحت تاثیر جزر ومد نیمه ماه بخش اعظم آن را آب دریا فرا می‌گیرد. سواحل ماسه‌ای این جزیره محل تخم گذاری لاک‌پشتان دریایی است و قسمت‌های مرکزی آن که پوشیده از گیاهان شور دوست با حداکثر ارتفاع ۸۰ سانتیمتر است پناهگاه مناسبی جهت لانه‌سازی و زادآوری تعدادی از انواع پرستوها است. این جزیره غیرمسکونی است وفاقد هرگونه درخت و درختچه می‌باشد. پرندگانی که در جزیره خان تخم گذاری وجوجه آوری می‌نمایند عبارتند از: پرستوهای دریایی، گلرابی، کاکلی کوچک، پرستوی دریایی پشت دودی، و سلیم.

جزیره نخیلو

جزیره نخیلو با مساحت تقریبی ۷۵ هکتار به فاصله ۱۰ کیلومتری ساحل گزخون واقع شده‌است. شکل جزیره بیضوی است و دامنه‌های غربی و شمال غرب و جنوب غربی آن صخره‌ای می‌باشد. مناطق مرکزی این جزیره دارای پوشش بوته‌ای انبوه و مناطق مجاور ساحل آن درقسمتهای شمال و شرق، شنی توام با انبوه بقایای صدفهای دریایی و در سایر قسمت‌ها ماسه‌ای است و محیط مناسبی را جهت زادآوری لاک پشتان و انواع پرندگان دریایی فراهم آورده‌است. دراین جزیره سه گونه پرستوی دریایی پشت دودی وکاکلی و پرستوی دریایی پشت دودی مناطق مرکزی با پوشش بوته‌ای و دوگونه دیگر مناطق باز و بدون پوشش گیاهی را جهت تخم گذاری انتخاب می‌نمایند.

جزیره ام‌الگرم و تهمادو

جزیره‌های ام‌الگرم و تهمادو به مساحت تقریبی ۵۰۰ هکتار و ۱۰۰ هکتار،روبروی روستای درواحمد،از دیگر جزایر منطقه هستند، جزیره‌ام الگرم دارای بافت ماسه‌ای صدفی شبیه به جزیره نخیلو است، اما جزیره تهمادو از نظر بافت رسوبات با دو جزیره ذکر شده متفاوت است. پرستوهای دریایی پشت دودی، کاکلی و کاکلی کوچک و هم چنین سلیم خرچنگ خوار و لاک پشت‌های دریایی عقابی از جمله گونه‌هایی هستند که در این جزایر تخم گذاری می‌نمایند.

مناطق مهم اقتصادی و نظامی[ویرایش]

  • از مهمترین فعالیتهای شهرستان فعالیت شرکت بازرگانی زرین بام دنیا به عنوان شرکتی پیشرو در عرصه اقتصادی و بازرگانی می‌باشد.
  • پل‌ها: پل موجود بر روی رود خانه بردستان بطول ۱۰۵ – پل موجود بر روی رودخانه مند بطول ۱۳۰۰ متر
  • ارتفاعات مهم: کوه در نگ بارتفاع ۱۲۰۰ متر، قله برد افتاده در منطقه برد خون به ارتفاع ۸۰۰ متر - کوه احمد سلیمان مشرف به روستای دوراهک به ارتفاع ۱۰۰۰ متر
  • مراکز نظامی و انتظامی: ناحیه مقاومت بسیج سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که در مرکز شهر دیّر واقع شده‌است.
  • پادگانها: پادگان آموزشی انصار المجاهدین که در نزدیکی سه راهی دیّر واقع شده‌است.
  • تاسیسات پتروشیمی: متانول در چند کیلومتری شمال بندر دیر.

بررسی‌های تاریخی[ویرایش]

پیشینه و وجه تسمیه[ویرایش]

رضا طاهری محقق تاریخ جغرافیایی خلیج فارس در کتاب از مروارید تا نفت (تاریخ خلیج فارس) با بررسی زندگی در هزاره تاریکی تاریخ قوم ایرانی در کنار جلگه‌های خلیج فارس و نخچیرگاه (جغرافیای طبیعی شکار حیوانات) این شهرستان را از قدیمی‌ترین آبادی جغرافیای تاریخی اقوام ایرانی می‌داند و بخش بیشتر جغرافیایی اجتماعی - سیاسی دیر را در قرن‌های ساسانی و اسلامی زیر مجموعه سیراف (تابع ایالت فارس) می‌داند و بعدها در ماندستان و سپس دشتی بررسی می‌کند. بنای بندر دیر جدید را بر خرابه‌های بنادر کهن دوران سلوکی و اشکانی تصویر می‌کند و وجه تسمیه بندر دیر را در مهاجرات بحرینی‌های از محله دیر در بحرین (در دو قرن پیش) می‌داند.[۲]

رضا طاهری با استناد به گفته حمدالله مستوفی در کتاب نزهه‌القلوب (هشتم هجری): ماندستان بیابانی است سی‌فرسنگ بر ساحل دریا و در آن‌جا دیرهاست و هیچ آب روان و کاریز ندارد و حاصلش جز غله و پنبه دیمی ندارد. همچنین با استناد به نوشته‌های گریشمن و آرتورکریسنسن و ایجاد شهرک‌های سلوکی نشین در خلیج فارس و گمانه‌های احمد اقتداری درباره نام بتانه در کتاب شهرهای باستانی خلیج فارس، در ذکر بلوک ماندستان، کلمه ماندستان را در کلمه «مند» را اسم قسمت سفلای رود سکان (ثکان) و ماندستان قدیم و سیف مظفر را در بلوک دشتی بررسی می‌کند. و می‌گوید: اما آن‌چه از پیشینه این منطقه و آثار باستانی موجود در منطقه برمی آید از آبادی‌های کهن‌تر از سیراف اسلامی یا دوران پس از سیراف هخامنشی است.[۳]

بعضی از مورخین معتقدند که بندر دیر در اصل یهودی نشین بوده‌است که احتمالا به علت تفوق آنها بر دیگر نحله‌های مذهبی و نیز احداث کنیسه‌هایی به نام دیر، این منطقه را دیر نامیده‌اند که با گذشت زمان در تلفظ کتابت به دیر مبدل گردیده‌است.

از آثار و ابنیه بر جای مانده مثل قلعه‌ها، سدها و قناتهایی که از قدمت تاریخی برخوردارند، نشان از گذشته‌ای پر رونق و عصری طلایی و نیز ارتباطات بازرگانی و تجارتی با سرزمین‌های دوردستی همچون هند و چین و بین‌النهرین و حتی بخش‌هایی از آفریقا را دارد.

تاریخچه و آثار باستانی[ویرایش]

بندر دیر، بتانه و بی خاتی (بی‌بی خاتون) و بردستان از بنادر قدیمی سواحل خلیج فارس محسوب می‌شوند. بنابر عقیده بسیاری از مورخین، قدمت آن به دوران ساسانیان می‌رسد. دیر آباد زمان ساسانیان در دامنه تپه‌ها و پیرامون تلی به نام «تل‌سوز» بوده که اکنون آثار و بقایای آن برجاست. «... در عصر ساسانیان محمود آباد بوده‌است و آثار برجای مانده در دیر آباد زمان ساسانیان در منطقه، تپه‌ها و اطراف تلی به نام تل سوز (تل سبز) اکنون به عنوان یکی از آثار تاریخی منطقه محسوب می‌گردد.» همچنین «... آثار و بقایای شهرها و آبادی‌های کهن بسیاری وجود دارد که بردستان، دیر، بتانه (بتخانه) و بی خاتی (بی‌بی خاتون) از آن جمله هستند.»

مولف فارسنامه ناصری، قصبه این ناحیه را بردستان می‌نامد و سپس از دیر به عنوان قصبه منطقه نام می‌برد. مولف فارسنامه ابن بلخی نامهای قدیمی بندر دیر را «نجیرم» و «نجیرام» ذکر می‌کند. در نقشه‌های قدیمی بویژه در نقشه‌ای که در کتاب جغرافیای تاریخی سیراف درج گردیده، محل کنونی بندر دیر بنام نجیرم ثبت شده‌است. نامهای «دیّر» و «دایر» در السنه سالخوردگان بگوش می‌خورد.

وجود ناحیه بردستان و بندر بتانه در اطراف دیر و آثار تاریخی باقی مانده حکایت از سوابق تاریخی این شهر دارد. در عصر عیلامی‌ها نیز بتانه را بتنه می‌خوانده‌اند که هر سال در این شهر بازار بزرگی بر پا می‌شده‌است. همچنین کاربرد واژه بتخانه واینکه بقول مستوفی، دیرهای فراوانی در این منطقه قرار داشته، این نقطه را تایید می‌نماید که معابد و پرستشگاه‌های ادیان مختلف در بطانه فراوان بوده‌است. بنادر دیّر، بتونه و بردستان در عصر ساسانیان معمور و آباد بوده‌اند. در کتاب تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس تالیف محمد ابراهیم کازرونی آمده‌است که: «دیر» چهار برجیست در کنار دریا و بقدر پنجاه، شصت خانه چوب نخل و آن قلعه منجمله بلوک بردستان است. رضا طاهری مولف از مروارید تا نفت/ تاریخ خلیج فارس پیشینهٔ دوران قرن‌های اولیه اسلامی دیر را در بندر نجیرم جستجو می‌کند و نجیرم را با بردستان کنونی یکی می‌داند.

مسجد بردستان[ویرایش]

مسجد بردستان بر روی تپه‌ای در کنار روستای بردستان از توابع شهرستان دیر واقع شده‌است. این مسجد از یک عمارت مربع مستطیل با یک مدخل کوچک و شبستان وسیع تشکیل شده‌است. شبستان برای روشنایی و هواگیری، فضاهای درگاه مانندی دارد که از داخل و خارج با گچ بری‌های زیبایی تزیین شده‌اند.

بر فراز شبستان، بادگیری به سبک معمول جنوب ایران ساخته شده‌است که خنکی و مطلوبیت هوای درون شبستان را تامین می‌کند. این مسجد در سال ۱۲۷۳ ه. ق. توسط حیدرخان دشتی تعمیر شده‌است. کتیبه‌ای در درون یکی از اتاق‌های مسجد وجود دارد که تاریخ تعمیر آن را در سال ۸۵۲ هجری نشان می‌دهد و گمان می‌رود از بناهای قرون اولیه اسلامی باشد.

در گورستان پیرامون مسجد بر روی قبور اسلامی سنگهای آهکی که با خط کوفی و عربی قدیم و جدید می‌باشد که دارای ارزش تار یخی است. با تو جه به بقایای خورده شده و تکه سنگهای باقی مانده قدمت این قبر ستان رامی تو ان حدود سده چهارم و پنجم هجری، قمری دانست.

ویرانه‌های بطانه[ویرایش]

در قسمتی از پهنه به طول ۱۰ الی ۱۲ کیلو متر و به عرض ۶ تا ۸ کیلو متر به نام بی خاتی قلعه‌ای بنام بتو ن و پهنه بنام بتانه وجود دارد. در این محل آثار ویرانه‌های شهری عظیم و حومه آن که در کنار در یا قرار داشته و جود داشته. بین بتانه و بی خاتی بر دامنه ارتفاعات سنگی آثار دیوار، آب انبار، پلکانی سنگی که به طرفین یک صخره وسیع از سنگ تراشیده‌اند نمایان است. و ارتفاع این تپه تا سطح زمین حدود ۳۰ تا ۴۰ متر است. در پایین تپه و به فاصله ۵۰۰ متری آن سنگ مدور بزرگی بصورت میدان وسیعی وجود دارد. احتمال می‌رود این محل یک استادیو م بوده که سبک معماری آن مربو ط به دوران سلوکی یا آمد و رفت فینیقیان باشد.

از دیگر آثار تاریخی دیر می‌توان به آثار زیر اشاره کرد:

  • ویرانه‌های بندر باستانی نجیرم
  • ویرانه‌های شهر باستانی خورشید
  • قلعه گنوی
  • آثار تل سوز
  • ویرانه‌های بی‌خاتی و بتانه
  • تل ملاها
  • تل غرابی
  • تل ورزشی
  • کیچه بازار
  • پیاله پاتیل
  • قصر دختر
  • ویرانه‌های روستای بردستان
  • قبرستان قدیمی دیر و سنگ نبشته‌های آن
  • آثار آسیاب بادی در شرق روستای لوحک و سرمستان
  • آثار تاریخی موجود در روستاهای خرگونه و تل سنگ
  • خرفخانه در روستای بی بی خاتون رنجبرا
  • آثار باقیمانده در غرب بردستان

بررسی‌های فرهنگی[ویرایش]

نژاد و زبان[ویرایش]

مردم شهرستان دیر از نژادهای مختلفی از قبیل آریایی، عرب، سیاهپوست، سومری و لر ممزوج شده و به تدریج دارای نوعی نژاد خاص گردیده‌است که اصطلاحا به بوشهری مشهور شده‌اند. زبان مردم دیر، فارسی با گویش‌های محلی بردستانی، عمرونی(جمرکی)دشتی (دشتیاتی) و آبدانی است که از گویش‌های اصیل فارسی دری می‌باشد و اغلب جملات و اصطلاحات آن جنبه استعاره داشته که در سایر گویش‌های محلی فارسی بی سابقه‌است. مهاجرت گروهی از اعراب به این منطقه و نیز ارتباطات تجاری و بازرگانی با شیخ نشین‌های جنوبی خلیج فارس باعث شده که تعدادی از مردم به زبان عربی تکلم کنند. همچنین لغات هندی، زنگباری، حبشی و حتی آفریقایی و انگلیسی نیز در لهجه‌های مردم شهرستان شنیده می‌شود.

جاذبه‌های توریستی[ویرایش]

  • قلعه بردستان
  • مسجد بردستان
  • تل سوز
  • قلعه گنوی
  • شاهزاده ابوالقاسم
  • شاهزاده محمد
  • امیر دیوان
  • سواحل دریا و جزایر پارک ساحلی

فهرست آثار تاریخی ملی شهرستان دیّر[ویرایش]

نام اثر تاریخی شماره ثبت ملی تاریخ ثبت مکان اثر
آب‌انبار سرمستان ۲۲۱۸۳ ۱۳۸۶ بخش مرکزی
آثار سنگی شاهزاده ابوالقاسم ۸۴۰۴ ۱۳۸۲ " "
آرامگاه بی بی دولت ۲۳۳۲۹ ۱۳۸۷ " "
آسیاب‌آبی گنوی ۲۲۱۷۹ ۱۳۸۶ " "
تل سوزو دیر ۲۲۱۷۴ ۱۳۸۶ " "
چاه رمیله ۸۴۰۵ ۱۳۸۲ " "
چاه سنگی جبرانی ۱ ۸۴۰۲ ۱۳۸۲ " "
چاه سنگی جبرانی ۲ ۸۴۰۳ ۱۳۸۲ " "
چاه‌های آب بردستان ۲۲۱۷۱ ۱۳۸۶ " "
قلعه بردستان ۴۰۴۹ ۱۳۸۰ " "
قلعه زندان ۸۳۹۸ ۱۳۸۲ بخش بردخون
قلعه گنوی ۲۲۱۷۰ ۱۳۸۶ بخش مرکزی
محوطه بردو ۲۲۱۸۱ ۱۳۸۶ " "
مسجد بردستان ۲۰۶۰ ۱۳۷۷ " "

روستاها به تفکیک بخش و دهستان[ویرایش]

بخش مرکزی

دهستان حومه: احشام احمد • الی جنوبی • الی شمالی • باغ عالی • بنای راشد • بی‌بی‌خاتون • پشت‌آسمان • تل‌رئیس • جبرانی • جمرک جنوبی • جمرک شمالی • دوراهک • لمبدان بالایی • لمبدان پایینی • لمبدان حاجی‌آباد • لمبدان شیخ‌احمد • مخدان • مل‌خرک شمالی

بخش آبدان

دهستان آبدان: تنگ‌خوش • تنگ نخل • جاشک • خرگونه • خمه‌دان • سورو • کنار ترشان • گشی • گله‌زنی • گچوی مظفرآباد • گنوی • لوحک • ملاسالمی • مل‌گاه • نوکن

دهستان سرمستان: سرمستان (همراه با 6 روستای دیگر از بخش مرکزی سابق (دهستان آبدان فعلی و حومه))

بخش بردخون

دهستان بردخون: احشام کهنه • بردخون کهنه • دمی‌گز جنوبی • دمی‌گز شمالی • زیدون • شیبرم • کالو • کمال‌احمدی • گزخون • نرکو • مل‌سوخته • (حاج‌محمدی • کورک • مل‌گنزه)
دهستان آبکش: آبکش • احشام محمداحمدی • شهنیاء • کناری • مغدان • وحدت‌آباد

نگارخانه[ویرایش]

پانویس و منابع[ویرایش]

  1. درگاه ملی آمار
  2. از مروارید تا نفت (تاریخ خلیج فارس)، رضا طاهری، انتشارات داستانسرا، صفحه ۸۹ و ۶۶، ۱۰۷
  3. از مروارید تا نفت (تاریخ خلیج فارس)، رضا طاهری، انتشارات داستانسرا، صفحه ۱۰۶
  • از مروارید تا نفت: تاریخ خلیج فارس (از بندر سیراف تا کنگان و عسلویه)، رضا طاهری ، شیراز: داستان‌سرا (۱۳۸۸).

پیوند به بیرون[ویرایش]