شهربانو

آرامگاه منسوب به بی‌بی شهربانو

شهربانو دختر یزدگرد سوم است که به اعتقاد بسیاری از شیعیان وی همسر حسین پسر علی و مادر علی پسر حسین امامان سوم و چهارم شیعه است.

دیدگاه تاریخی

احمد مهدوی دامغانی استاد دانشگاههای تهران و هاروارد اعتقاد به ازدواج امام سوم شیعیان و شهربانو دختر یزدگرد سوم را تایید و سیر اشاره به آنرا در منابع مختلف از قرن دوم هجری به بعد ارائه می‌کند.

بنوشته امیر معزی در دانشنامهٔ ایرانیکا، هیچ یک از تاریخ‌نگاران باستان که به موضوع حمله اعراب به ایران و سرنوشت خانواده ساسانیان پرداخته‌اند، به ارتباط میان یکی از دختران یزدگرد سوم و حسین بن علی اشاره نکرده‌اند. ضمن اینکه ابن سعد و ابن قتیبه مورخ ایرانی قرن سوم هجری مادر علی بن حسین را برده‌ای از اهالی ناحیه سند معرفی کرده‌اند.

برخی محقیقن شیعه همچون علی شریعتی، مرتضی مطهری، محمدحسین طباطبایی^{[نیازمند منبع]} و سید جعفر شهیدی نیز در صحت داستان ازدواج حسین پسر علی با شهربانو تردید کرده‌اند

نام شهربانو در بحارالانوار محمد باقر مجلسی آمده‌است. نام وی در میان اسیران کربلا به چشم نمی‌خورد. در این میان برخی معتقدند که وی بعد از واقعه کربلا خود را به رود دجله انداخت و برخی دیگر می‌گویند که وی بلافاصله به سمت ایران تاخت و در نزدیکی ری در دل کوه ناپدید گشت.

کوه بی‌بی شهربانو در جنوب تهران منتسب به شهربانو است و می‌گویند مقبره وی در آن مکان مخفی است. آرامگاه بی‌بی‌شهربانو در دامنه جنوبی کوه ری، با این عقیده که شهربانو، همسر امام حسین و مادر امام سجاد است توسط شیعیان زیارت می‌شود.

مری بویس نیز به دلیل قرار گرفتن زیارتگاه بر فراز کوه، مجاورت آن با چشمه، ویژگی‌های معماری سنگی، اختصاص زیارت آن به زنان در برخی دوره‌ها، کاربرد واژه بانو و شهربانو برای الهه آناهید و تشابه افسانه بی‌بی شهربانو با داستان زیارتگاه زرتشتی (بانوی پارس) در یزد بر این عقیده است این بنا در اصل از نیایش‌گاه‌های آناهید، الهه آب‌ها و باروری و از پرستش‌گاه‌های زرتشتیان پیش از اسلام بوده‌است. محدث شیخ عباس قمی در کتاب منتهی الامال به تفصیل واقعه ازدواج ایشان با حسین بن علی را نوشته و در آنجا متذکر شده است که وی پس از بدنیا آمدن امام سجاد از دنیا رفت و در بقیع دفن شد. از آن پس نگهداری امام سجاد به یک کنیز سپرده شد که تا آخر عمر علی بن حسین یا همان امام سجاد وی را مادر خطاب می‌کرد.

باورهای عامه

در تعزیه مجلس شهربانو چنین است: چون سیدالشهدا شهید می‌شود، ذوالجناح به خیمه آمده و شهربانو را به شهرری می‌برد. شهربانو به اشتباه به‌جای «یا هو»، «یا کوه» گفته و کوه از هم شکافته می‌شود.

در باورهای مردم تهران آمده‌است که زنان حامله‌ای که خود یا همسرشان سید نیستند، به آرامگاه شهربانو نمی‌روند، چون ممکن است جنین پسر باشد و به شهربانو نامحرم بوده و کور شود.

جستارهای وابسته

• آرامگاه بی‌بی‌شهربانو
• شهر ری
• نقاط دیدنی شهر ری

منابع

• بحارالانوار، محمّد باقر مجلسی، طبع تهران، ۱۳۰۱- ج ۱۱ ص ۴
• قابوس نامه، عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر وشمگیر، به کوشش غلامحسین یوسفی، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۸
• تشیع علوی و تشیع صفوی، علی شریعتی، تهران: چاپخش، ۱۳۷۷
• خدمات متقابل اسلام و ایران، مرتضی مطهری، تهران: نشر صدرا، ۱۳۸۰
• ایران در قرآن و روایات، نورالدین ابطحی، تهران: نشر آفتاب:۱۳۷۸