شمشی-اداد پنجم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از شمشی آداد پنجم)
پرش به: ناوبری، جستجو
شمشی-آداد پنجم
پادشاه آشوریه
Shamshi-Adad V-1.jpg
تندیس سنگی شمشی-آداد پنجم در موزهٔ بریتانیا
دوران ۸۲۴ ق.م-۸۱۱ ق.م.
پیش از آداد-نراری سوم
پس از شلمنسر سوم
دودمان آشوریان
پدر شلمنسر سوم
فرزندان آداد-نراری سوم

شَمشی-اَداد پنجم (Shamshi-Adad V) یا شَمشی-آداد پنجم، از سال ۸۲۴ تا ۸۱۱ پیش از میلاد پادشاه آشور بود.[۱][۲]

در سال ۸۲۷ پ. م. در آشور جنگ خانگی جدّی آغاز شد و فقط در سال ۸۲۳ پ. م. شمشی آداد پنجم پادشاه جدید آشور موفق شد مجددأ قدرت حکومتی واحد را در سراسر خاک پادشاهی مستقر سازد. در لوح نبشتهٔ وی گفته شده‌است که مرز شرقی آشور در عهد او از شوردیرا و آریدو می‌گذشته‌است، یعنی ظاهرأ از دامنه‌های شرقی جبالی که از سمت مغرب ماننا و پارسوا را محدود می‌کرده، ممتد بوده‌است.

حملات اورارتوئیان[ویرایش]

ایشپوعینی پادشاه اورارتو به هنگام جنگ‌های خانگی آشور به کرانه‌های دریاچهٔ اورمیه آمد و پادشاهی گیلزان را به اورارتو منضم ساخت[۳] و ظاهراً شکست سختی به پادشاه ماننا وارد کرد، زیرا که در دههٔ دوم قرن نهم - ۸۵۰ - پ. م. به جای پادشاه ماننا، شارسینا پسر مکتیارا [۴] فرمانروای اراضی پیرامون دریاچه اورمیه بوده است.

حملات شمشی-آداد پنجم[ویرایش]

شمشی آداد پنجم به محض تثبیت وضع آشور لشکر کشی به سوی زاگروس شمالی را تجدید کرد و یکی از علل این اقدام مقابله با اوارتوییان بود. لشکر کشی سال ۸۲۱ پ. م. که طبق فهرست اسامی مردان سال آشوری [۵] علیه سیگریس بوده، به سر کردگی سپهسالار موتارّیس-آشور صورت گرفت.

این بار حریفان عمدهٔ آشوریان شارسینا و ایشپوعینی پادشاهان ماننا و اورارتو بودند. در لوح شمشی آداد پنجم مذکور است که موتارّیس-آشور به دریای برآمدن خورشید رسید، معلوم نیست که منظور دریاچه اورمیه است یا دریای خزر (کاسپیان). ولی احتمال اخیر به صواب نزدیکتر است. آشوریان پنداشتند که وضع ایشان در پیرامون دریاچهٔ اورمیه به قدر کفاف استوار است و در سال ۸۲۰ پ.م. لشکر کشی پردامنه‌ای علیه ماد به عمل آوردند. شمشی-آداد پنجم از کوه کولار[۶] شاه آشور گذشته، هدایای تقدیمی پادشاه خوبوشکیه در جنوب دریاچه وان و شارسینا شاه ماننا و قبایل دیگر ماننایی و سونبی‌یان[۷] و تئورلی‌یان[۸] و ساکنان پارسوآ را اخذ و از سرزمین مسیّیان عبور کرده به بخش علیای جغتو رفت. وی در این نقاط تعداد کثیری دام متعلق به مسّی‌یان را تصرف کرد. جزو این دام‌ها گذشته از دام‌های شاخ‌دار خرد و کلان و خران و اسبان، تعداد زیادی شتر دو کوهان باختر که به تازگی در خاک ماد پدید آمده بودند، وجود داشت [۹] دهکده‌ها و نقاط مسکون بسیار را آتش زدند. مسییان تلفات زیاد دادند آنگاه آشوریان به کوهستان گیزیل بوندا که ناحیهٔ مجاور دریاچه اورمیه را از سرزمین ویژهٔ ماد جدا می‌کرد روی آوردند.

کوهستان گیزیل بوندا[ویرایش]

آشوریان نخستین دژ کوهستانی ناحیهٔ مزبور را به تصرف در آورند[۱۰] دو تن از پیشوایان گیزیل بوندا[۱۱] به منظور جلب عطوفت مهاجمان تعدادی اسب بارکش و عرابه به رسم هدیه تقدیم کردند. ولی پیشوای سومی ایشان به نام پیرشاتی - که الواح آشوری وی را به لقب پادشاه گیزیل بوندا می‌خوانند - تصمیم گرفت پایداری کند. همهٔ ساکنان گیزیل بوندا در دژ وی که اوراش [۱۲] نام داشت، گرد آمدند، ولی آن قلعه بسیار کهنه بود و قادر به مقاومت در برابر محاصرهٔ آشوریان که به لوازم فنی عالی مجهز بودند، نبود. اوراش و دیگر قلاع کوچک پیرامون به تصرف آشوریان در آمد و به گفتهٔ ایشان ۶۰۰۰ مرد جنگی در پیکار کشته شدند و ۱۲۰۰ نفر به اتفاق خود پیرشاتی به اسارت در آمدند[۱۳].

یکی از سران گیزیل بوندا به نام اِنگور اظهار انقیاد کرد و شمشی آداد پنجم در قلعهٔ وی که به سیبار موسوم بود[۱۴] لوحی به پا داشت و تصویر خویش و نبشته‌هایی بر آن منقور ساخت. ظاهرأ آشوریان در مشرق قزل اوزن بودند و راه به سوی سرزمین ماد گشوده شده بود.

اختلاف و سیاست سود جویانه[ویرایش]

در محیط همسایگان غربی مادی‌ها [۱۵] اختلاف و سیاست سودجویانه و کوته نظرانهٔ برخی شاهکان حکمفرما بود و حال آنکه تودهٔ مردم در لزوم کوشش برای دفع دشمن متحد بودند. بر عکس، خود مادی‌ها، ظاهراً تحت رهبری پیشوای واحد اتحادیه قبایل ماد قرار داشتند. این شخص هاناسیروکا[۱۶] نام داشت و مقّر وی دژ ساگ بیتو [۱۷] بود. وی خواست در کوه‌های پر برف البرز پنهان شود، ولی شمشی آداد پنجم مادی‌ها را مجبور به پیکار کرد. به روایت لوح آشوری، متجاوزان تلفات فراوان به مادی‌ها وارد آوردند. ۲۳۰۰ کشته و ۱۲۰۰ نقطهّ مسکونی و از آن جمله دژ ساگ بیتو را ویران ساختند و ۱۴۰ سوار به اسیری گرفتند. ولی پایداری مادی‌ها درهم شکسته نشد و مون سو آرتا [۱۸] فرمانفرمای آرازیاش [۱۹] راه را بر ایشان سد کرد [۲۰]. ولی به این دسته از مادی‌ها ضربهٔ سختی وارد آمد [۲۱] عدّهٔ کثیری را آشوریان به بردگی بردند و تعدادی دام به رسم هدیه اخذ کردند.

قبایل ماد هرگز دچار چنین شکستی نشده بودند. این نتیجهٔ نفاق و پراکندگی و جنگ‌های داخلی بود. یأس و سرشکستگی، مدتی میان حکمفرمایان از اورمیه گرفته تا بیابان نمک حکمفرما بود. ۲۷ یا ۲۸ تن از فرمانفرمایان نواحی مختلف ماد و پارسوآ، پیش از آنکه پادشاه آشور از گردنهٔ کولار به سرزمین خویش بازگردد، هدایای فراوان به او دادند. لوح مزبور نام یکایک ایشان و سرزمین‌شان را ذکر می‌کند. نام‌های مزبور قدیمی و محلی است و این نکته دربارهٔ اسامی اکثر فرمانفرمایان نیز صادق می‌باشد. ولی شاید نام برخی از ایشان نیز ایرانی باشد. بیشتر اینان فرمانفرمایان شرقی‌ترین نواحی ایران می‌باشند.

علت لشکر کشی[ویرایش]

این لشکر کشی برای آشور از سه جهت اهمیت داشت: اول، جلوگیری از امکان اتحاد میان مردم ماننا و ماد از یک طرف، و اورارتو که نیرو گرفته بود، از طرف دیگر. ثانیأ غارت مردم و گرفتن بردگان و سوم تدارک یک لشکر کشی علیه بابل که در آن زمان نامار[۲۲] را تحت فرمان و انقیاد خویش در آورده بود. عملیات جنگی بعدی - سال ۸۱۹ پ. م. - متوجه بابل بود و بیشتر در خاک نامار جریان یافت. آشوریان در سال‌های بعد به امور داخلی میانرودان سرگرم بودند، ولی ماد را هم از یاد نبردند. شمشی آداد پنجم در سال - ۸۱۰ پ. م. - در گذشت و آداد-نراری سوم که کودکی خردسال بود، جانشین او شد. در واقع ملکه سمیرامیس بیوهٔ شمشی آداد پنجم امور مُلک را اداره می‌کرد[۲۳]. حکومت یک زن، در میان اقوام پیرامون که به نظامات دوران پدرشاهی خو گرفته بودند، تأثیر عمیقی نمود و افسانه‌های فراوان دربارهٔ سمیرامیس، دیر بازی زبانزد عموم بود و حتی در عهد ما نیز در بعضی نقاط شایع است[۲۴].

پانویس[ویرایش]

  1. Reilly, Jim (2000) "Contestants for Syrian Domination" in "Chapter 3: Assyrian & Hittite Synchronisms" The Genealogy of Ashakhet;
  2. Empires and Exploitation: The Neo-Assyrian Empire, P Bedford, WA Perth, 2001
  3. این سرزمین در کتیبهٔ ایشپوئینی یاد نشده، ولی از این عصر به بعد گیلزان در منابع آشوری دیده نمی‌شود. انضمام این ناحیه به اورارتو از آنجا نیز پیداست که اورارتوییان در همان زمان موساسیر را که با گیلزان مجاور بود، متصرف بودند.
  4. نیک دیارا
  5. چون مبدأ تاریخی نداشتند، سال‌ها را به نام وقایع مهمه و اشخاص بزرگ و نامی می‌نامیدند
  6. کوه کولار ( کوللار ) ظاهراً رشتهٔ اصلی جبال زاگروس بوده و این نوشتهٔ شلمنسر سوم بر میل‌سیاه است. این کوه پارسوآ را از ماننا جدا می‌کرده است. درّهٔ علیای خوبوشکیه با این رشته کوه مجاور بوده، در سالنامه خورخور آرگیشتای یکم چنین خوانده می‌شود. عنصر «لَر» بزبان محلی ظاهراً بمعنی کوه بوده و کوللار ظاهراً به اسم یکی از قلل زاگروس یعنی کولارداغ محفوظ مانده است. Kullar
  7. Sunbi
  8. که بعدها به ماننا ملحق شدند
  9. محتملا این شتران همراه قبایلی بودند که از آسیای میانه به آنجا آمده بودند
  10. این دژ قبل از گردنه‌ای که بر کوه سنگ بیش بیزیدا - محتملا کوه تخت بلقیس - قرار داشته، واقع بود
  11. تیتا ماشکا از قلعهٔ ساسیاشو و کی‌آرا از قلعهٔ کار- سیبوتو
  12. uraš
  13. این حادثه با قصهٔ نوذر در شاهنامه اشتراکاتی دارد!
  14. این قلعه را باید در حوالی کرانهٔ شرقی قزل اوزن و یا نزدیک زنجان جستجو کرد
  15. در میان آنان که هنوز جزو اتحادیه قبایل ماد نشده بودند
  16. Hanasiruka. این رهبر باید همان دیاکو یا اسلاف وی باشد
  17. ممکن است همان بیت ساگبات باشد که در درّهٔ ابهر چای یا جنوبی‌تر در ناحیهٔ کوهستانی خرقان در جنوب و جنوب غربی قزوین قرار داشته.
  18. Munsuarta یکی از اعضای اتحادیه قبایل ماد
  19. ناحیه‌ای که ظاهراً نزدیک همدان قرارداشته یا به ظن قوی ری باستان و تهران فعلی
  20. همهٔ وقایع و تلفات مزبور با اندکی اختلاف در داستان نوذر ذکر شده، مثلاً همین سد کردن راه به وسیلهٔ قارن رزم‌زن در شاهنامه ذکر شده است.
  21. به موجب نبشتهٔ لوح ۱۰۷۰ تن کشته دادند
  22. بخش شمالی کشور ایلام
  23. سمیرامیس، سمیرامید، شامورامات، شامیرام
  24. بنگرید به افسانه‌های قدیمی دربارهٔ شمیرام (شامیرام)

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]