فضل‌الله زاهدی

برای دیگر کاربردها، زاهدی (ابهام‌زدایی) را ببینید.

فضل‌الله زاهدی

ژنرال فضل‌الله زاهدی
شناسنامه
نام کامل	فضل‌الله زاهدی
سرشناس به	بصیردیوان
زادروز	۱۲۷۱ ش.
زادگاه	همدان، ایران
تاریخ مرگ	شهریور ۱۳۴۲
جایگاه مرگ	ژنو، سوییس
همسر	دختر حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک)
فرزندان	اردشیر و هما
دانش‌آموخته	مدرسه افسری قزاق
اطلاعات سیاسی
سمت	نخست وزیر ایران
پست‌های پیشین	وزارت کشور فرماندهی قشون فارس فرماندار خوزستان
کارها	مأمور حل غایله شیخ خزعل
پادشاه	محمدرضا پهلوی
پس از	محمد مصدق
پیش از	حسین علاء

تیمسار سپهبد فضل‌الله زاهدی ملقب به بصیردیوان (۱۲۷۱ همدان - ۱۳۴۲ ژنو) نظامی پرسابقه و نخست‌وزیر ایران در سال‌های ۱۳۳۲ و ۱۳۳۳ هجری شمسی بوده‌است. او برای دو حادثه سرشناستر است. نخست سرکوب و دستگیری شیخ خزعل، (عامل انگلیس در خوزستان که در صدد تجزیه بخشهای عرب نشین آن از ایران بود) در آغاز دوران رضاشاه و دوم کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که در جریان آن، او جای دکتر محمد مصدق را به عنوان نخست وزیر گرفت.

جوانی

او فرزند ابوالحسن‌خان بصیردیوان از مالکان همدان بود و پس از کسب اجازه از میرزا مهدی زاهدی این فامیل را برای خود می‌گزیند.[۱] در جوانی به بریگاد قزاق پیوست. در دوره رضاشاه فرماندار نظامی خوزستان شد. در این زمان با نقشه ای فریبکارانه، شیخ خزعل، که سودای تجزیه خوزستان از ایران را داشت، را دستگیر کرده و به تهران آورد. او سپس به ریاست شهربانی منصوب شد. در شهریور ۱۳۲۰ که با اشغال ایران به دست انگلیس و شوروی، رضاشاه سرنگون شد هنگام او در اصفهان فرمانده لشکر بود. او بر خلاف رزم آرا که توانست با اشغالگران به توافق برسد، به مبارزه با آنها پرداخته و به‌ اتهام ضدیت با انگلیس و همکاری با عوامل آلمان نازی به‌دست اشغالگران دستگیر و به فلسطین تعید شد. پس از پایان اشغال ایران، به کشور بازگشت.

دوران ملی شدن نفت و مصدق

زاهدی در جریان نهضت ملی شدن نفت، به جهت روحیات ضد انگلیسی اش، هوادار نهضت به شمار میرفت و در سال ۱۳۲۸ در انتخابات جنجالی مجلس شانزدهم که ارتش، در صدد دخالت بود، تا آنجا که توانست از پست خود در شهربانی تهران، برای دفاع از آرای جبهه ملی و مبارزه با رقیب سرسخت قدیمی اش، سپهبد رزم آرا (رئیس ستاد ارتش) تلاش کرد. که نتیجه اش پیروزی جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق در انتخابات تهران و راه یافتن آن به مجلس شد. در سال بعد و با تشکیل مجلس که اکثریت آنرا هواداران رزم آرا تشکیل میدادند، رزم آرا به نخست وزیری رسید و سرلشکر زاهدی از ریاست شهربانی کنار گذاشته شده و از ارتش بازنشسته شد. ولی شاه که قدرت روز افزون رزم آرا هراس داشت، او را به عنوان سناتور انتصابی به مجلس سنا فرستاد. زاهدی پس از آن در سنا به همراه دیگر هواداران نهضت ملی شدن نفت همچون سرتیپ متین دفتری، به مبارزه با رزم آرا پرداخت. به همین دلیل پس از کشته شدن رزم آرا و ملی شدن نفت که دکتر مصدق، مامور تشکیل دولت گردید، کسی بهتر از او را برای پست وزارت کشور نیافت.

با این حال طولی نکشید که میان این دو اختلاف نظر بروز کرده و زاهدی از وزارت کناره گرفته و به مجلس سنا بازگشت. پس از انتخابات مجلس هفدهم، زاهدی خود را به عنوان نامزد پست نخست وزیری مطرح کرد ولی شاه به او عنایتی نداشت و ترجیح میداد فاطمی یا کس دیگری از جبهه ملی جایگزین مصدق شود. با اینحال با بالا گرفتن اختلافات در جبهه ملی و جدا شدن یاران دکتر مصدق از او، عملا زاهدی به عنوان تنها جانشین احتمالی مصدق پس از سرنگونی اش مطرح بود. مجلس سنا به رهبری زاهدی، بیشترین مخالفت را با مصدق میکرد و از همین رو مصدق آنرا منحل کرد. پس از آن زاهدی به جرم تلاش برای طراحی یک کودتا، در اسفند ۱۳۳۱ بازداشت شده و دو ماه در زندان بود.

او پس از آزادی نیز به مخالفتهای خود ادامه داد. ولی پس از قتل سرتیپ افشارطوس، رئیس شهربانی دولت مصدق، او و مظفر بقایی، نماینده مجلس، تخت تعقیب قرار گرفتند. بقایی از مصونیت پارلمانی خود بهره برد و زاهدی با حمایت آیت الله کاشانی، رئیس مجلس، در مجلس پناه گرفت.

کاشانی:

«

شما مهمان مجلس می‌باشید و به‌علاوه مورد احترام همه آقایان بوده و هستید و از مزاحمت‌هایی که تا کنون برای شما ایجاد شده متاسفم چون من خدمات شما را به نهضت ملی ایران فراموش نکرده‌ام و امیدوارم بتوانید به خمات بیشتری نائل شوید. اینجا هم خانه ملت است و شما می‌توانید تا هر وقت که بخواهید باشید

»

با بالا گرفتن دعواهای سیاسی، مخالفان داخلی و خارجی مصدق از شاه میخواستند که مصدق را عزل و زاهدی را به جای او منصوب کند. ولی شاه ترجیح میداد این کار از سوی مجلس انجام گیرد. پس از مطرح شدن طرح استیضاح مصدق و ارائه طرح تحقیق و تفحص از صندوق اندوخته اسکناس دولت در مجلس، مصدق تصمیم به انحلال مجلس که واپسین پایگاه مخالفان او چون زاهدی هم بود، گرفت. با بسته شدن مجلس، بقایی دستگیر شد ولی زاهدی گریخته و پنهان شد.

نخست وزیری

نهایتا در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ شاه فرمان انتصاب زاهدی به نخست‌وزیری را امضا کرد. او همزمان فرمان عزل مصدق را نیز به توسط واحدی از گارد شاهنشاهی به مصدق ابلاغ کرد. مصدق آنرا نپذیرفته و آورنده پیام، سرهنگ نصیری، را بازداشت کرد. شاه نیز که در رامسر بود، با هواپیمای شخصی اش به بغداد گریخت.

در روزهای ۲۵ تا ۲۸ مرداد، زاهدی پنهان بود و تنها توانسته بود ارتباطاتی با برخی از دوستان قدیمی خود در نیروهای شهرستانی ارتش پیدا کند. به گفته اردشیر زاهدی، پسرش، قرار بود چند واحد ارتشی از شهرستان به سمت تهران حرکت کرده و مصدق را وادار به پذیرش فرمان شاه کنند. ولی با سرنگونی دولت در کودتای ۲۸ مرداد، عملیات نظامی مورد نظر زاهدی انجام نگرفت. در این روزها مهمترین کار زاهدی و فرزندش، تکثیر و پخش فرمان شاه مبنی بر نصب زاهدی و مذاکره موفقیت آمیز با نیروهای مذهبی و روحانیون بود. در نتیجه آنان با صدور تلگرافهایی به شاه، به او که از بغداد به رم رفته بود، اطمینان دادند که با این انتصاب موافقند.

در روز ۲۸ مرداد، یگانهای شورشی ارتش در خیابانهای اصلی تهران حضور یافته و جماعتی از مردمان عمدتا از پایین شهر به تظاهرات به نفع شاه پرداختند. که به کنترل شهر و مرکز رادیو انجامید. پس از آن زاهدی از مخفی گاه خود خارج شده و به مرکز رادیو رفت و خود را نخست وزیر کشور خواند.

با بازگشت شاه، زاهدی درجه سپهبدی گرفت. او روابط با دولت انگلیس که در زمان مصدق قطع شده بود را از سر گرفت و مذکرات نفت را از ۲۲ فروردین ۱۳۳۳ با سرپرستی وزیر اقتصاد و دارایی، دکتر علی امینی آغاز کرد که منجر به قرارداد کنسرسیوم یا قرارداد امینی - پیج گردید. دکتر علی امینی چهره ای موجه و وزیر پیشین دولت مصدق بود. بر اساس قرارداد جدید که پس از ماهها مذاکره در ۲۸ شهریور، به امضای طرفین و در ۲۹ مهر به تایید مجلس شورای ملی و در ۶ آبان به تصویب مجلس سنا رسید، اگرچه ملی شدن نفت و صنایع نفت ایران مورد پذیرش طرفهای خارجی قرار گرفت ولی دولت ایران تضمین میکرد که تا ۲۵ سال نفت تولیدی را به شرکت های عضو کنسرسیوم (آمریکایی، انگلیسی، هلندی و فرانسوی) بفروشد. بدین ترتیب فروش نفت ایران پس از نزدیک به چهار سال وقفه در بهمن سال ۱۳۳۱ از سر گرفته شد.

فضل‌الله زاهدی در روزهای کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

سپهبد زاهدي نخست‌وزير هنگامي كه لايحه كنسرسيوم را به مجلس مي‌داد، در توجيه آن گفت: «ما با اين قرارداد توانستيم كلاه بزرگي سر انگليس و آمريكا بگذاريم.» شاه این قرارداد را شرافتمندانه و منصفانه دانست و اميني در نطق خود در مجلس تصريح كرد «بهتر از اين قرارداد نمي‌‌توانستيم بدست آوريم.» با اینحال بخش بزرگی از روشنفکران و دانشگاهیان و روحانیون با این قرارداد مخالفت کرده و آنرا خلاف قانون ملی شدن نفت میدانستند.

با بالاگرفتن اختلافات میان زاهدی و شاه، در ۱۶ فروردین ۱۳۳۴ او از مقام خود کناره گرفته و به عنوان نماینده دائمی ایران در دفتر اروپائی سازمان ملل متحد به سوئیس فرستاده شد که عملا نوعی تبعید به شمار میرفت. محمد رضا پهلوی آنگونه که در "پاسخ به تاریخ" مینویسد، از آغاز تمایلی به نخست وزیری زاهدی نداشته است. با اینحال شاه با فرزند او، اردشیر زاهدی، که دامادش نیز به شمار میرفت، روابط بهتری داشت.

فضل الله زاهدی در شهریور ۱۳۴۲ در ژنو درگذشت. پیکر او را تهران آورده و در مقبره رضاشاه در شهر ری به خاک سپردند. این آرامگاه پس از انقلاب به دست خلخالی تخریب گردید.

فضل‌الله زاهدی در کنار دخترش هما و پسرش اردشیر

جستارهای وابسته

• فهرست فرماندهان ارتش ایران
• فهرست نخست‌وزیران ایران پس از مشروطه

پیوند به بیرون

• تار نمای اردشیر زاهدی به زبان فارسی
• فضل‌الله زاهدی
• سپهبد فضل‌الله زاهدی
• فضل‌الله زاهدی

وزیران کابینهٔ سرلشکر فضل‌الله زاهدی

ر.	وزیر	وزارت‌خانه	ر.	وزیر	وزارت‌خانه
۱	جمال‌الدین اخوی، فخرالدین شادمان	دادگستری	۷	غلامعلی میکده،سرلشکر عباس گرزن	راه
۲	معرفی نشد، عبدالله انتظام	خارجه	۸	جهانشاه صالح	بهداری
۳	معرفی نشد، سرلشکر فضل‌الله زاهدی	کشور	۹	سرتیپ عباس فرزانگان	کفیل ‬وزارت پست و تلگراف و تلفن
۴	سرلشکر عبدالله هدایت	جنگ	۱۰	علی‌اصغر پورهمایون، فخرالدین شادمان	اقتصاد ملی
۵	علی امینی	دارایی	۱۱	حسین عدل	کشاورزی
۶	رضا جعفری، محمد مهران	کفیل وزارت فرهنگ	۱۲	ابوالقاسم پناهی، مسعود ملکی	کار
وزیران مشاور: علی‌اصغر حکمت، امیرحسین ایخان‌ظفر بختیاری، محمد سجادی، محمدحسین جهانبان، محمد نمازی، جمال امامی، جمال‌الدین اخوی