سلسله مراتب سلطه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

سلسله مراتب سلطه (در میان انسان‌ها: سلسله مراتب اجتماعی) عبارت است از نوعی سازمان‌دهی اعضای یک گروه که وقتی اتفاق می‌افتد که رقابت برای دست‌یابی به منابع، به جنگ بینجامد. اشجل‌دراپ-ابی (به انگلیسی: chjelderup-Ebbe)، که نمونه‌ی غالباً مورد استنادی از سلسله مراتب را در بین جوجه مرغ‌ها مورد مطالعه قرار داده، دریافته است که چنین ساختارهای اجتماعی‌ای، به‌واسطه‌ی کاهش‌دادن ستیز میان گروه‌های پرندگان، موجب باثبات‌تر شدن گروه‌های جمعیتی آنان شده است.

سلسله مراتب سلطه می‌تواند یک‌نفره یا چندمرحله‌ای باشد. در یک سلسله مراتب یک‌نفره، تنها یک نفر حکمران (سلطه‌گر) وجود دارد و بقیه به شکلی برابر، مطیع (تحت سلطه) او هستند. در یک سلسله مراتب چندمرحله‌ای، به طور مثال، سلسله‌مراتب موجود در میان جوجه مرغ‌ها که در بالا به آن اشاره شد، هر فردی بر تمام افرادی که در جایگاه پایین‌تر از خودش قرار دارند، تسلط دارد اما بر آنهایی که در جایگاه بالاتر هستند خیر.

سلسله مراتب سلطه در بین اکثر گونه‌های حیوانات اجتماعی که به شکل گروهی زندگی می‌کنند وجود دارد، از جمله نخستی‌ها. سلسله مراتب سلطه در میان ماهی‌ها، پرندگان، و پستانداران وسیعاً مورد مطالعه قرار گرفته است. سلسله مراتب سلطه می‌تواند به شکل ساختارهای مرحله‌ای ساده نیز باشد؛ عامل پیدایش این نوع ساختارها غالباً تفاوت‌های جسمانی‌ای است که در میان اعضای یک گروه وجود دارد، که برای دست‌یابی به منابع به یکدیگر وابسته هستند. به علاوه، سلسله مراتب سلطه، تحت تاثیر برهم‌کنش‌های اجتماعی پیچیده‌ای قرار دارد که در میان اعضای یک گروه رخ میدهند.

مکانیسم هایی که شکل گیری سلسله مراتب را در جانوران تنظیم می کند[ویرایش]

اساسی ترین فعل و انفعالی که منجر به ایجاد سلسله مراتب سلطه میشود، فعل و انفعال بین جفت هاست. برای مطالعه نحوه ی شکل گیری سلسله مراتب سلطه، دانشمندان اغلب از روش جفتی(دوتایی) استفاده می کنند. که در این روش یک جفت مجبور به زندگی مجزا از سایر افراد جامعه هستند. تمام افراد گروه به همراه جفت خود و جدا از سایر جفت های گروه خواهند ماند (مثل یک round-robin )تا زمانیکه بتوان شکی گیری سلسله مراتب مورد نظر را در گروه مشاهده کرد. فرایندی که منتج به شکل گیری سلسله مراتب می شود شامل بوجود آمدن یک شبکه سلطه است که در آن برتری یا تساوی در ارتباط با تک تک افراد گروه تعریف می شود. اخیراً روشن شده است که اثرات متقابل یک جفت تنها(که از سایر افراد گروه ایزوله شده اند.)، نمی‌تواند به طور حتم منجر به شکل گیری سلسله مراتب سلطه شود. به این خاطر که در طبیعت چنین جفت هایی به ندرت در محیط ایزوله و مجزا از دیگران شکل می گیرند. بنابراین مفهوم نسبتاً تازه ای در مطالعه رفتار جانوران پدید آمده است : مطالعه ی جفت ها درون جامعه . پدیده هایی نظیراثر حاضرین، تاثیر وابسته به موقعیت حاضرین( دراجتماع ماهی های بتا )، تاثیر مشاهده گرو اثر برنده - بازنده، می توانند نقش مهمی در شکل گیری سلسله مراتب سلطه در گروه های اجتماعی ایفا کنند. علاوه بر این گفته می شود که گروه های اجتماعی یک شبکه علامت دهی(مخابراتی) پیچیده به وجود می آورند. فعل و انفعالاتی که بین دو فرد در اجتماع شکل می گیرد تحت تاثیرعلائمی ست که از طرف سایر افراد گروه که در ارتباط مستقیم با آنها هستند، صادر میشوند. در بسیاری از جانوران، این علائم مفروض می تواند شامل تغییرات کیفی و نیز تغییر حالت(مانند تغییرات در رنگ) باشد.

افرادی که در مرتبه ی بالاتری قرار دارند، رده های پایین تر جامعه را از دستیابی به جا و مکان، غذا و فرصت های جفت گیری محروم می کنند. بنابراین افراد رده های بالاتر جامعه، با توجه به برتری در فرصت های جفت گیری و نیز دارا بودن منابع ذخیره ی غذایی بیشتر برای بقای فرزندانشان، موفقیت بیشتری در تولید مثل دارند. از این رو این برتری همچون یک عامل طبیعی برای کنترل جمعیت، تضمین منابع غذایی کافی برای افراد برتر و متعاقباً جلوگیری از شیوع قحطی و گرسنگی در بین آنها، بکار می رود. ایجاد قلمرو فرماندهی ٬ تاثیر این عامل را تشدید می کند. [۱][۲] این رده بندی ها ثابت نیستد و به متغیرهای زیادی بستگی دارند که از آن میان می توان سن، جنسیت، هوش، قدرت جسمانی وپرخاشگری را نام برد. به عنوان مثال، در سلسله مراتب مرحله‌ای ٬افراد رده بالا(آلفا) اغلب جایشان را به افراد تحت سلطه ی خود (بتا)می دهند که این جایگاه شامل همان نقش فرماندهی ونیز مزایای مربوط به آن می شود. در رده های بالای اجتماعی٬کاهش توان باروری٬از دلایل عمده ی جابجایی در رده بندی جامعه است.

مراتب سلطه در رده های بالای اجتماع حشرات در جوامع حشرات٬تنها یک یا چند فرد از اعضای جامعه می توانند تولید مثل کنند٬در حالیکه سایر افراد تمایل و توانایی تولید مثل خود را سرکوب می کنند. این اختلاف در تولید مثل٬در بعضی موارد منجر به بوجود آمدن سلسله مراتب سلطه می شود. فرد سلطه گر در جامعه ی حشرات ٬ملکه است که از مزایای مشخصی بهره می برد که از آن جمله است٬ تولید مثل و فواید حاصل از وظایفی که فرمانبرداران (طبقه کارگر) به انجام می رسانند (جستجو برای فراهم آوردن آذوقه٬محافظت و دفاع از لانه٬نگهداری از نوزادان٬تنظیم دما). طبق قانون همیلتون٬برای جبران محرومیت طبقه کارگر از زاد و ولد٬آنها می توانند ژن های خود را برای تولید مثل موفقیت آمیز ملکه با او به اشتراک بگذارند. این مسئله نه تنها در جامعه ی حشرات شناخته شده(مورچه٬موریانه٬بعضی انواع زنبور عسل٬زنبور) بلکه در اجتماع گونه ای از موش کورها که در شرق آفریقا یافت می شوند نیز صدق می کند. در یک پژوهش آزمایشگاهی٬کلارک و فولکز(1997) [۳] ثابت کردند که شانس تولید مثل در یک کلونی ازاین موش کورها٬متناسب است بامرتبه ی هر فرد در سلسله مراتب سلطه٬ اما بعد از حذف ملکه از سلسله مراتب٬بین افرادی که توان تولید مثل دارند جدال شکل می گیرد.

جوامع حشراتی که در بالا به آنها اشاره شد٬به استثنای موریانه ها٬هاپلو دیپلوییدی هستند. ملکه و کارگرها .دی‍پلویید هستند اما نرها از ژنوتیپ هاپلوییدی بوجود آمدند. در بعضی گونه ها٬رشد تخمدان ها کاملاً متوقف نمی‌شود و از اینرو طبقه کارگر توان تولید مثل دارند. پروازهای تلقیحی٬فصلی هستند و حشرات کارگر بال ندارند تا بتوانند برای لقاح پرواز کنند٬لذا کارگرها معمولاً باکره هستند و یا اینکه تخم های بارور نشده می گذارند. این تخم ها عموماً زیست پذیر هستند و به تولد حشره ی نر می انجامند. کارگری که تولید مثل میکند٬در جامعه یک متقلب محسوب می شود زیرا به طور نا متناسبی موفقیت بیشتری در بقای نسل در مقایسه با مادر و خواهرانش خواهد داشت . مزایای نازا باقی‌ماندن٬تنها در صورتی تداوم خواهد داشت که تمام کارگران این توافق را پذیرفته باشند. وقتی یک یا چند کارگر تولید مثل می کنند ٬قرارداد اجتماعی از بین می رود و توافق بین افراد کلونی منحل می شود. رفتار های خشونت آمیزی که از این تخلف ناشی می شود ٬ ممکن است منجر به شکل گیری سلسله مراتب شده و تلاش های کارگر ها برای تولید مثل٬قویا سرکوب شوند. در بعضی گونه ها٬بخصوص مورچه ها٬ممکن است بیش از یک ملکه در کلونی وجود داشته باشند که به این وضعیت پلی ژینی(چند ملکه ای) می گویند. در این مورد٬یکی دیگر از مزایای حفظ سلسله مراتب٬افزایش و تداوم عمر کلونی ست. افراد رده بالا ممکن است بمیرند و یا توانایی باروری خود را از دست دهند٬که در این صورت سایرملکه ها می توانند در همان لانه یا محل٬ کلونی جدیدی را تشکیل دهند. این مزیت٬در بعضی زمینه های بوم شناختی می تواند خطرناک باشد٬از جمله وقتی که لانه فضای کافی نداشته باشد و یا پراکندگی افراد به علت احتمال زیاد شکار ٬خطرناک باشد.

سرکوب توان تولید مثل بوسیله افراد سلطه گر٬رایج ترین سازو کار در حفظ سلسله مراتب سلطه است. این قدرت در اجتماعات رده بالای پستانداران٬ به طور عمده در نتیجه ی درگیری های خشونت آمیز بین ماده هایی که توان بالقوه ی تولید مثل دارند٬بدست می آید. در جوامع رده بالای حشرات٬درگیری های خشونت آمیز بین افراد٬از عوامل تعیین کننده ی موقعیت تناسلی فرد است. که به عنوان مثال می توان به جوامع زنبورهای عسل بومبوس بیفاریوس(bumblebee Bombus bifarius) ٬ زنبورهای چتری پولیستس آنولاریس٬ (paper wasp Polistes annularis) و در مورچه های دینوپونرا آسترالیس (ants Dinopnera australis) و دی. کادریسپس( D. quadriceps) اشاره کرد. به طور کلی٬درگیری های مذکور٬جزییات مشخص و ثابتی دارند که شامل ارسال علائم بیوشیمیایی از شاخک ها٬ ضربات شکمی٬ گاهی کشمکش آرواره ها و نیش زدن می باشد. برنده این کشمکش بر بدن بازنده راه می رود که این به نوبه خود نوعی ژست به زیر کشیدن بازنده (پیروزی) محسوب می شود.این رفتار کلیشه ای در جمعیت حشرات بسیار رایج است. بخصوص در اجتماع مورچه های پونرین (ponerine ants) (گونه ای از مورچه های گوشتخوار مناطق گرمسیری که نوزاد آنها در پیله شکل می گیرد.) و هم چنین موش کورهای صحرایی(Heterocephalus glaber)

منابع[ویرایش]

  1. "Behavior: The Animal Watchers". Time. 1973-10-22. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,908050,00.html. Retrieved 2010-05-01.
  2. Lorenz:On Aggression:BOOK SUMMARY
  3. Clarke FM, Faulkes CG. (1997). "Dominance and queen succession in captive colonies of the eusocial naked mole-rat, Heterocephalus glaber". Proc Biol Sci. 264 (1384): 993–1000. doi:10.1098/rspb.1997.0137. PMC 1688532. PMID 9263466