نعمت‌الله نصیری

نعمت‌الله نصیری

ارتشبد نعمت‌الله نصیری
شناسنامه
زادروز	مرداد ۱۲۸۹ ۱۹۱۱
زادگاه	سمنان،
تاریخ مرگ	پنجشنبه ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ ۱۶ فوریه ۱۹۷۹
محل مرگ	پشت بام مدرسه رفاه تهران،
همسر	پروین نصیری زلیخا خلوتی
فرزندان	محمدرضا زرین ناز
اطلاعات سیاسی
سمت	سفیر ایران در پاکستان
سمت‌های پیشین	سومین رئیس ساواک

تیمسار ارتشبد نعمت‌الله نصیری (مرداد ۱۲۸۹ سمنان، ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ تهران) سومین رئیس سازمان امنیت و اطلاعات کشور (ساواک) در زمان پادشاهی محمدرضا پهلوی بود.

ارتشبد نعمت الله نصیری، فارغ‌التحصیل ممتاز دانشکده افسری بود. پدرش محمد نصیری (عمیدالممالک) و مادرش زرین تاج خانم نام داشت. نصیری فرماندهی هنگ یک از لشکر گارد شاهنشاهی و فرماندهی گارد سلطنتی را بر عهده داشت.

وی در خلال کودتای ۲۸ مرداد، محاصره خانه محمد مصدق و ابلاغ فرمان محمدرضا پهلوی مبنی بر عزل محمد مصدق از نخست وزیری را برعهده داشت.

به تاریخ ۱۳ مهر ۱۳۵۰، همزمان با جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، به درجهٔ ارتشبدی ارتقاء پیدا کرد و در شهریور ۱۳۵۷، پس از برقراری حکومت نظامی در تهران و تغییر کابینهٔ دولت، هنگامی که سفیر ایران در پاکستان بود به تهران احضار و به زندان اوین روانه شد. وی پس از انقلاب ۱۳۵۷، علیرغم مخالفت^{[نیازمند منبع]} دولت موقت انقلابی مهدی بازرگان، مخفیانه و به حکم سید روح‌الله خمینی بر پشت‌بام مدرسه رفاه اعدام گردید.

مسئولیت‌ها و فعالیت‌ها

مشاغل وی به ترتیب عبارت بودند از: فرمانده دسته مسلسل سنگین، فرمانده دسته و گروهان دانشکده افسری، معاون دانشکده تکمیلی، فرمانده گردان ۲ هنگ ۱۸ کرمان، فرمانده گردان مستقل سیرجان، فرمانده گردان پیاده دانشکده افسری، فرمانده دوره تکمیلی و معاون رسته پیاده دانشکده افسری، رئیس ستاد دژبان مرکز، فرمانده دانشکده پیاده، در سال ۱۳۲۹ ابتدا به فرماندهی هنگ پیاده پهلوی و سپس با درجه سرهنگی به فرماندهی گارد شاهنشاهی منصوب شد.

وی مدتی رییس شهربانی بود، و پس از آن به ریاست سازمان ساواک منسوب شد.

ماجرای عزل مصدق

فرمان انتصاب سـرلشکر زاهدی به نخست وزیری، که نصیری مسئولیت ابلاغ آن را داشت.

هنگامی که محمدرضا به همراه ثریا، همسرش در رامسر بود حکم برکناری مصدق را امضاء کرد.

در ۲۲ مرداد ۱۳۳۲، نصیری با سمت فرمانده گارد شاهنشاهی، مأموریت یافت که فرامین شاه را مبنی بر انفصال دکتر محمد مصدق از نخست وزیری و انتصاب سرلشکر زاهدی به آنها برساند. بنابراین نصیری از رامسر وارد تهران شد و نخست فرمان انتصاب سرلشکر زاهدی را به وی داد و آنگاه فرمان عزل مصدق را به وی ابلاغ نمود ولی به هنگام بازگشت از منزل دکتر مصدق، سرتیپ ریاحی که در آن زمان رئیس ستاد ارتش بود وی را توقیف و روانه زندان کرد.

زندان رفتن نصیری، پلکان پیشرفت او شد تا بعدها به سمت رئیس ساواک رسید. وی ابتدا سرهنگ بود اما بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و بازگشت شاه سپهبد فضل‌الله زاهدی به وی درجه سرتیپی داد که این کار موجب ناراحتی شاه شد زیرا دادن درجه را شاه مختص به خود می‌دانست .

ریاست بر ساواک

لیموزین نصیری در موزه عبرت

نصیری بیش از ۱۳ سال ریاست سازمان ساواک را (تا آخرین ماه‌های حکومت پهلوی) بر عهده داشت. وی مستقیما با شخص شاه در ارتباط بود. عملکرد وی از جمله ایجاد فضای رعب آور امنیتی در کشور، دستگیری و شکنجه شدید هزاران نفر در سراسر ایران و برخورد آهنین ساواک را یکی از دلایل انقلاب ۵۷ دانسته‌اند.

در دوران مدیریت وی بر ساواک ، «کمیته مشترک ضد خرابکاری» برای هماهنگ کردن اقدامات امنیتی ساواک، ارتش، شهربانی و ژاندامری وقت در محل زندان ویژه، واقع در خیابان فردوسی، کوچه شاهچراغی که بعد از انقلاب به زندان توحید تغییر نام یافته و مورد استفاده قرار گرفت و نهایتا در سال ۸۱ تعطیل گردید، تشکیل شد.

اتهام فساد مالی و دستگیری

وی جزو اولین مقاماتی بود که برای فرو نشاندن خشم مردم در انقلاب ۵۷ ابتدا از ریاست سازمان ساواک برکنار و بعنوان سفیر به پاکستان فرستاده شد و سپس در شرایطی که محمد رضا پهلوی هنوز ایران را ترک نکرده بود، در شهریور ۱۳۵۷ توسط دولت ازهاری با اعزام یک هواپیمای اختصاصی به ایران بازگردانده و بازداشت شد.

روزنامه‌های تهران به نقل از مقامات، اتهام فساد مالی از جمله دریافت وامی به ارزش ۷۴۳ میلیون دلار ( با بهره ۳ درصد ) را از دیگر اتهامات و دلایل بازداشت وی بر شمردند.

انقلاب و حکم اعدام

نصیری در زمان دستگیری

مدفن نصیری در بهشت زهرا

با اوج گیری انقلاب ۱۳۵۷، شاه دستور انحلال ساواک را داد و نصیری که در آن زمان سفیر ایران در پاکستان بود به ایران فراخوانده شد و به زندان افتاد. با پیروزی انقلاب، دادگاهی انقلابی برای محاکمه وی تشکیل شد.

نعمت‌الله نصیری که در زندان دژبان جمشیدیه به سر می‌برد، سرانجام در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ بدست انقلابیون دستگیر و پس از ضرب و شتم در دادگاه انقلاب به ریاست صادق خلخالی گیوی به اعدام محکوم شد. وی در ساعت ۲۳:۴۵ روز پنجشنبه ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ در پشت بام مدرسه رفاه در تهران تیرباران شد و در بهشت زهرا (قطعه: ۸۲، ردیف: ۲۹، شماره: ۳۶) به خاک سپرده شد.

روحیات و ویژگی‌ها

تاج الملوک، همسر رضاشاه و مادر محمدرضا در خاطراتش دربارهٔ رفتار او می‌گوید:

شوهر مرحومم می‌گفت: نظامی باید فاقد روح واحساس وعاطفه باشد! این نصیری نمونه کامل از یک انسان فاقد روح بود و هیچ احساس انسانی نداشت ... همین روحیه و طبع خشن و عاری از عطوفت باعث شد بعد از پاکروان، رئیس ساواک شود.

^{[نیازمند منبع]}

زندگی شخصی

نصیری پس از طی تحصیلات مقدماتی و عادی در اول مهر ۱۳۱۳ با درجه نایب دومی از مدرسه صاحب‌منصبی فارغ‌التحصیل و از بین چهل و دو نفر، شاگرد هشتم شد. نصیری در طول اشتغال ۶۰ نشان داخلی و خارجی دریافت کرد. وی دو بار ازدواج کرد که همسر نخست او پروین خواجوی مازندرانی و همسر دوم زلیخا خلوتی نام داشت. از نصیری دو فرزند به نامهای محمدرضا و زرین ناز بر جای مانده است.

سلف: حسن پاکروان

سازمان اطلاعات و امنیت کشور خورشیدی

جانشین: ناصر مقدم

جستارهای وابسته

• فهرست ارتشبدهای ایرانی
• سازمان امنیت و اطلاعات کشور
• فهرست اعدامیان به حکم صادق خلخالی

پیوند به بیرون

• نقدی بر روایت خاطرات اردشیر زاهدی
• مصاحبه با نصیری پس از دستگیری در یوتیوب

منابع

• موسسهٔ مطالعات تاریخ معاصر ایران
• کتاب «خاطرات تاج الملوک»، همسر رضاشاه
• همه مردان شاه - استفن کینزر
• لحظه به لحظه با کودتای ۲۸ مرداد
• بنیاد برومند