تصرف پهپاد آمریکا در خاک ایران

سرنگونی پهپاد آمریکا توسط ایران

تصاویر منتشرشده از پهپاد آمریکا در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران
خلاصه حادثه
تاریخ	۱۳ آذر ۱۳۹۰
نوع	رخنه کردن در سامانه هدایتگر پهپاد (روایت ایران) سقوط بر اثر نقص فنی یا خطای کاربر (روایت آمریکا)
محل حادثه	ایران، ۲۲۵ کیلومتری داخل مرز، نزدیک کاشمر
خدمه	فاقد خدمه
نوع  هواپیما	لاکهید مارتین آر کیو ۱۷۰ سنتینل
استفاده‌کننده	ایالات متحده آمریکا سیا

تصرف پهپاد آمریکا در خاک ایران اشاره به تصرف یک فروند هواپیمای پهپاد مدل آر-کیو ۱۷۰ متعلق به ایالات متحده آمریکا پس از تجاوز ۲۲۵ کیلومتری به حریم هوایی ایران دارد. مقامات نظامی ایران در تاریخ یکشنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۰ اعلام کردند که یک فروند هواپیمای جاسوسی از نوع لاکهید مارتین آر کیو ۱۷۰ سنتینل را در شرق ایران با کمترین خسارت ممکن سرنگون کرده و اکنون آن را در اختیار دارند. گزارش‌هایی مبتنی بر اینکه پهپاد آر کیو ۱۷۰ در حال جاسوسی علیه تأسیسات هسته‌ای ایران بوده از سوی مقامات ایرانی مطرح شد ولی از سوی مقامات آمریکایی تایید نشد. همچنین ادعا شده بود که در اختیار قرار گرفتن این هواپیما با استفاده از در اختیار گرفتن کنترل هواپیما صورت گرفته است. مقامات امریکا نقص در سیستم موقعیت یاب را علت سقوط اعلام کرده اند. علاءالدین بروجردی رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی با اعلام این که در جلسه فوق‌العاده صبح ۱۹ آذر دستیابی ایران به این نوع هواپیمای پیشرفته بررسی می‌گردد گفت: «اعضای این کمیسیون از وزارت امورخارجه درخواست کردند تا ابعاد حقوقی این مسئله را به صورت دقیق پیگیری کند.» دولت ایران فیلمی را در تاریخ ۸ دسامبر ۲۰۱۱ در تلویزیون رسمی کشور نشان داد که پهپاد سرنگون شده در آن به نمایش گذاشته شد. در این فیلم مشخص شد که پهپاد مورد نظر دچار صدمهٔ قابل ملاحظه‌ای نشده‌است.

پیشینه

مطابق برخی گمانه زنی‌ها، پهپادهای آمریکایی از مدت‌ها پیش از این رویداد عملیات‌های شناسایی را به شکل گسترده در مرز افغانستان و ایران اجرا می‌کرده‌اند. پیش از این نیز خبرهایی درباره سقوط هواپیماهای بدون سرنشین آمریکایی در خاک ایران منتشر شده بود، اما هیچ‌گاه هواپیماهای سقوط کرده به این حد سالم نبوده‌اند.

جزئیات حادثه

نوع هواپیما

نوشتار اصلی: لاکهید مارتین آر کیو ۱۷۰ سنتینل

این پهپاد به «جانور قندهار» مشهور است.

این هواپیما، یک هواپیمای بدون سرنشین از نوع لاکهید مارتین آر کیو ۱۷۰ سنتینل بود. از آنجا که آمریکا سعی کرده‌است مشخصات این هواپیما را محرمانه نگه دارد، اطلاعات بسیار کمی درباره آن در دست است. این پهپاد که تخمین زده شده قادر به پرواز تا ۱۵ الی ۱۸ کیلومتری سطح زمین است، یک موتور دارد، تا حد زیادی رادارگریز بوده و در حال پرواز به سختی با چشم انسان قابل رویت است. این پهپاد ساخت سال ۲۰۰۷ است و با توجه به تصاویر منتشرشده، به نظر می‌رسد که مطابق با آخرین تکنولوژی‌های سال ساختش نیست و سعی شده با کمترین هزینه، و با خودداری از استفاده از تمام تکنولوژی‌های حساس، فقط دارای قابلیت‌های «قابل قبول و در حد نیاز» باشد. دلایل این مدعا، آن است که در طراحی بخش‌هایی از آن، تمامی قواعد رادارگریز کردن رعایت نشده‌است. مثلاً ورودی‌های هوای موتور با سرپوشی مشبک پوشیده شده در حالی که این روش امروزه برای هواپیماهای جاسوسی رادارگریز منسوخ شده‌است، یا این که خروجی‌های هوای موتور به جای روی بدنه در انتهای آن قرار دارد، نوک بال‌ها نیز بیش از حد منحنی به نظر می‌رسند و دریچه‌های ارابه فرد، به جای منطبق بودن با خطوط لبه حمله چهارگوش است. به طور کلی از اطلاعات در دست می‌توان برداشت کرد که آر کیو ۱۷۰ یک هواپیمای «تاکتیکی عملیاتی» و نه یک هواپیمای «ویژه جاسوسی» است.

اهداف احتمالی ماموریت

به نوشته اسکای نیوز پرواز این پهپاد بر فضای ایران «احتمالاً بخشی از برنامهٔ جاسوسی وسیع آمریکا برای شناسایی محل سایت‌های هسته‌ای و پایگاه‌های موشکی ایران بوده‌است.»

به گزارش تابناک، نشریه فارین پالیسی چهار ماموریت را برای این پهپاد برشمرده:

1. شناسایی موقعیت و فعالیت‌های همه سایت‌های هسته‌ای شناخته شده و یا مشکوک هسته‌ای ایران
2. شناسایی موقعیت و فعالیت‌های مجتمع‌های ساخت موشک‌های بالستیک ایران و بررسی میزان برد و کارایی آنان
3. شناسایی اردوگاه‌ها و مکان‌هایی گروه‌ها و افراد سازمان‌های مقاومت
4. شناسایی ویژگی‌های سیستم‌های دفاع هوایی ایران شامل انتقال و پوشش هوایی سیستم‌های راداری و موشک‌های زمین به هوا

برخی رسانه‌ها مدعی شدند که ماموریت هواپیما نه در غرب افغانستان، بلکه صرفاً به قصد ایران بوده‌است. حتی برخی نیز گمانه زنی کردند که این هواپیما از سوی ناتو در ماموریت بوده‌است.

چگونگی سرنگونی

ایران می‌گوید که با رخنه کردن نیروهای جنگ الکترونیکش در سامانه هدایتگر پهپاد، آن را تحت کنترل خود درآورده و نشانده است در حالی که آمریکا می‌گوید هواپیما بر اثر نقص فنی سقوط کرده‌است. هدایت پهپاد با بهره‌گیری از خط ارتباط پایدار ۲۵۶ بیتی با ماهواره انجام می‌پذیرد که توسط کدی ۱۰ یا ۱۱ رقمی محافظت می‌شود. این ارتباط رمزشده از نظر امنیت در سطحی خوب و قابل توجه‌است. اما خود ارتباط می‌تواند بسیار آسیب پذیر باشد، چرا که اولاً ممکن است کاربر هدایت‌کننده پهپاد اشتباه کند و همچنین قطع ارتباط ماهواره‌ای هرچند برای مدتی کوتاه بارها دیده شده‌است. همچنین می‌توان با ارسال پارازیت در منطقه سامانه موقعیت‌یاب جهانی را مختل کرد. همین مدت کوتاه برای از دست رفتن کنترل پهپاد و سقوط آن کافی است. کد آر کیو در ابتدای نام پرنده به هواپیمایی بدون سرنشین و غیرمسلح اشاره دارد اما کد عددی آن یعنی ۱۷۰ خارج از عرف و ترتیب مرسوم نامگذاری است. این امر می تواند بیانگر تلاش برای جلوگیری از حدس زدن در مورد وجود برنامه باشد.

از روی خسارات وارده در تصاویر، می‌توان فرض کرد که نحوه سرنگونی هواپیما یک «سقوط نرم با ارابه‌های بسته» بوده‌است.

گفته می‌شود که در این هواپیما قابلیتی پیش بینی شده‌است تا در صورت افتادن به دست دشمن، خودش را منفجر کند، و نیفتادن این اتفاق می‌تواند نشان کنترل ایران بر آن باشد.

جان پایک، کارشناس مسئل نظامی در گفتگو سی‌ان‌ان گفته به نظرش نمی‌آید که تصاویر یک هواپیما پس از سقوط این شکلی باشد. بیل سوئیتمن، کارشناس مسائل نظامی نیز معتقد است که تصاویر نمایش‌داده‌شده توسط ایران واقعی است، و ایران با شلیک هواپیما را سرنگون نکرده چون هیچ آثاری در تصاویر از این امر به چشم نمی‌خورد. اما به این که ایران در سامانه هواپیما رخنه کرده معتقد نیست. او دلیل سقوط را نقص سامانه آن می‌داند و دلیل تقریباً سالم بودن هواپیما را پایین آمدن آن مانند یک برگ می‌داند.

اریک اشمیت، مدیرعامل وقت گوگل در مصاحبه‌با شبکهٔ سی‌ان‌ان به اظهار نظر در این باره پرداخت:

همواره این نگرانی وجود داشته که ایرانیان به نحوی نرم‌افزارهای رمزنگاری شده برای کنترل را بشکنند، ایرانیان به نحو عجیبی در زمینهٔ علوم سایبری بااستعداد هستند، که دلایلی دارد که ما از آن‌ها اطلاعی نداریم... ایرانیان به وضوح تهدیدی برای امنیت سایبری درآینده هستند... با وجودی که اطلاعات در این زمینه محرمانه‌است اما همیشه این امکان وجود دارد که که ارتباطات از راه‌دور که رمزنگارش نشده‌اند، از راهی مورد دسترسی قرار گرفته گیرند و ما هرگز نفهمیم

میزان خسارت

مقامات آمریکا چندی پس از انتشار خبر سرنگونی و تصاحب پهپاد توسط ایران، اعلام کردند که اگر این هواپیمای کنترل از راه دور در اختیار ایران قرار گرفته باشد بر اثر سقوط از ارتفاع منهدم شده و مقدار ناچیزی از تکه‌های آن در اختیار ایران است، اما در ۱۷ آذر ایران تصاویری را از پهپاد در شبکه ۱ سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش کرد. در این تصاویر، پهپاد کاملاً سالم به نظر می‌رسد و تنها یک شکستگی کوچک در بال چپ، و چند وصله در لبه حمله بال راست دیده می‌شود.

واکنش مقامات آمریکا

در پی انتشار تصاویر این هواپیما وزارت دفاع آمریکا بیانیه‌ای را منتشر ساخت که در آن گفته شده بود که کنترل این پهپاد از هفته گذشته به علت نقص فنی در طی «عملیاتی پروازی در غرب افعانستان» از دست رفته‌است. این بیانیه نوع هواپیما را مشخص نمی‌کرد و نیز بیان می‌داشت که درباره این موضوع تحقیقات بیشتری صورت خواهد گرفت.

در ۵ دسامبر ۲۰۱۱، منابعی در ارتش آمریکا تایید نمودند که هواپیمای بدون سرنشین از نوع آرکیو ۱۷۰ بوده و اکنون در اختیار نیروهای ایرانی است. منابع رسمی تا زمان نمایش این هواپیما از سوی ایران از تایید این خبر امتناع کردند. در ۸ دسامبر ۲۰۱۱، منبعی رسمی در آمریکا که نمی‌خواست نامش فاش شود به واشنگتن پست گفت: «آمریکا به دلیل آنکه به پهپاد دسترسی ندارد نمی‌تواند اصالت آن را تایید نماید.» و اما در ادامه نیز خاطر نشان ساخت «ما هیچ نشانه‌ایی از سرنگونی آن با استفاده از پدافند هوایی نیافتیم». متخصصی دیگر نیز بیان داشت که «سوال اصلی در این مورد سالم ماندن پهپاد است»، چرا که با آنکه در ارتفاعی بسیار بلند پرواز می‌کرده باید در هنگام فرود دچار صدمه می‌شده‌است. سرهنگ نیروی دریایی ارتش آمریکا، جان کربی، که یکی از سخن‌گویان پنتاگون نیز هست در کنفرانسی مطبوعاتی در ۸ دسامبر، از بررسی اصالت ویدیو توسط متخصصان صحبت نمود. کربی و سخن‌گوی دیگر پنتاگون، جورج لیتل، از اعلام نظر دیگری مبنی بر اصالت یا تقلبی بودن پهپاد نمایش داده‌شده طفره رفتند. در ۶ دسامبر، ایالات متحده اعلام نمود که پهپاد سقوط کرده در نزدیکی فضای ایران، برخلاف مطالب اعلام شده متعلق به سازمان سیا بوده و نه آیساف. ایالات متحده از بیان اصالت پهپاد نمایش داده‌شده در تلویزیون ملی ایران خودداری نمود. اگرچه یک مقام رسمی سابق آمریکا از اصالت پهپاد آرکیو ۱۷۰ خبر داد که از آن برای بررسی تجهیرات هسته‌ایی ایران استفاده می‌شده‌است.

گزینه عملیات برای بازگرداندن پهپاد

به نوشته وال استریت ژورنال مقامات آمریکا گزینه‌های مختلفی از جمله اعزام تیم‌های کماندویی بداخل ایران از افغانستان برای تصاحب یا انهدام پهپاد، بمباران محل نگهداری پهپاد در ایران و یا استفاده از عناصر خرابکار برای نابود کردن آن را بررسی کردند اما از ترس عواقب غیرقابل‌پیش‌بینی، از انجام چنین عملیات‌هایی منصرف شدند.

درخواست اوباما و واکنش ایران

رئیس جمهور آمریکا باراک اوباما در تاریخ ۱۲ دسامبر ۲۰۱۱ در یک کنفرانس خبری گفت: «از ایران می‌خواهیم که هواپیمای بدون سرنشین را به آمریکا بازگرداند». هیلاری کلینتون وزیر امور خارجه آمریکا نیز گفت با توجه به رفتار ایران، آمریکا امیدی به قبول درخواستش ندارد.

رامین مهمانپرست سخنگوی وزارت خارجه ایران در واکنش به اظهارات باراک اوباما گفت:

آمریکا به عنوان یک فرار به جلو به جای عذرخواهی رسمی و پذیرش این تخلف و جرمی که مرتکب شده‌اند، درخواست تحویل هواپیمای جاسوسی را کرده‌است. به نظر می‌آید اوباما فراموش کرده که به حریم هوایی کشور ما تجاوز شده‌است.

صحبت‌های اوباما با انتقاد تند دیک چینی مواجه شد. از دید او اوباما به جای درخواست کاری که ایران انجام نخواهد داد، بهتر بود برای نابودکردن پهپاد اقدام می‌کرد. جان تابین از سایت نشریه محافظه‌کار امریکن اسپکتیتور نیز ضمن مسخره خواندن اقدام اوباما، نوشت که او بساط خنده خوبی برای سپاه فراهم کرده‌است.

لئون پانه‌تا

در عین حال لئون پانه‌تا در مصاحبه با فاکس نیوز اعلام کرد که ایالات متحده آمریکا عملیات پرواز پهبادهای جاسوسی در مرز ایران و افغانستان را ادامه خواهد داد وی همچنین به این نکته اشاره کرده‌است که پهباد آر کیو ۱۷۰ مورد نظر بر اثر نقص فنی سقوط کرده اما این نکته را نیز متذکر شد که در حال حاضر هیچ حدسی را نمی‌توان انکار کرد.

واکنش دیگر کشورها

روسیه و چین

کارشناسانی از روسیه و چین از ایران خواسته‌اند تا لاشه هواپیمای جاسوسی آمریکا را از نزدیک ببینند. از دید تحلیلگران، ارائه پهپاد به روسیه یکی از ساده ترین روش‌های رمزگشایی آن دانسته شد. علاءالدین بروجردی، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی در پاسخ به این مطلب گفت «نیازمند بهره‌گیری از متخصصین روسیه و چین نیستیم». وی همچنین در پاسخ به احتمال تبادل این پهپاد با روسیه و دریافت موشک اس-۳۰۰ گفت: «در مورد اس-۳۰۰، روس‌ها بدهکار ما هستند، آنها به یک قرارداد رسمی عمل نکرده‌اند. حال یا باید طبق مفاد آن عمل کنند یا خسارات مترتب بر آن را پرداخت کنند.»

اسرائیل

دو روز پس از سرنگونی پهپاد آمریکا توسط نیروهای مسلح ایران، بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسراییل، آویگدور لیبرمن وزیر امور خارجه خود را به منظور مذاکره با مقامات روسیه به مسکو فرستاد. محور این گفتگو جلوگیری از هر گونه معامله با ایران به ویژه فروش موشک‌های اس ۳۰۰ در قبال دستیابی به اطلاعاتی درباره هواپیمای لاکهید مارتین آر کیو ۱۷۰ سنتینل بود.

بازتاب در رسانه‌های جهان

خبرگزاری تابناک در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۹۰ به بازتاب این رویداد در چند رسانه اشاره کرد:

• ریانوستی: این هواپیمای بدون سرنشین آمریکایی، به سختی دیده می‌شود و آمریکا از این هواپیمای بدون سرنشین برای حمایت از فرماندهانی که در جنگ به اطلاعات نیاز دارند، بهره می‌گیرد. این در حالی است که ایران، این هواپیمای بدون سرنشین را با کمترین آسیب سرنگون کرده‌است. با وجود این، نیروهای هوایی آمریکا تا کنون در این باره موضع‌گیری نکرده‌اند و حتی در سایت وزارت دفاع و نیروهای هوایی این کشور، اشاره‌ای به این خبر نشده‌است.
• آر. ای. تی ایرلند: هم درباره سرنگونی این هواپیمای جاسوسی آمریکا گفته‌است که تا سال ۲۰۰۹ کسی از وجود چنین هواپیمای شناسایی بدون سرنشینی در نیروهای هوایی آمریکا آگاه نبود، تا اینکه در این سال متخصصان وجود این پرنده جاسوسی را در نیروی هوایی آمریکا لو دادند و آمریکا هم در سال ۲۰۱۰ وجود و استفاده از آن را تأیید کرد، اینک ایران یکی از همین هواپیماها را سرنگون کرده‌است.
• نیویورک دیلی: هم گزارش داده که ایران هواپیمایی بدون سرنشینی را سرنگون کرده‌است که در عملیات کشتن اسامه بن لادن مورد استفاده قرار گرفته بود و اطلاعات محل اقامت بن لادن توسط این مدل هواپیمای بدون سرنشین جمع‌آوری شده بود.
• العربیه: گزارش داده‌است که هواپیمای سرنگون شده توسط ایرانی‌ها برای جمع‌آوری اطلاعات در سطح منطقه توسط سیا مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است. افزون بر این، العربیه همچنین افزوده که این هواپیمای بدون سرنشین برای شلیک موشک در مناطقی از پاکستان، یمن و افغانستان هم مورد استفاده قرار گرفته‌است.
• الجزیره: با پوشش خبر سرنگونی این هواپیمای بدون سرنشین به موارد پیشین موفقیت ایران در سرنگونی هواپیماهای بدون سرنشین ایران اشاره کرده و به نقل از حاجی زاده، رئیس واحد هوافضای سپاه پاسداران نوشته که هواپیماهای بدون سرنشین ساقط شده پیشین به رویت کارشناسان روسی هم رسیده‌است. ایران هم توانسته با مهندسی معکوس، هواپیماهایی شبیه آنان را طراحی کند.
• گلوبال‌پست: هم در این باره به شرکت سازنده این هواپیما یعنی شرکت «لاکد مارتین» ساخته شده و نیروی هوایی آمریکا در افغانستان از آن استفاده می‌کرده‌است. این نشریه همچنین افزوده‌است، سرنگونی این هواپیمای بدون سرنشین، واکنش‌هایی را در خارج از ایران بر خواهد انگیخت.
• اسکای نیوز: نیز نوشته‌است، هواپیمایی که ایران سرنگون کرده‌است، عمدتا برای شناسایی به کار می‌رود و از آن برای حمل تسلیحات نظامی استفاده نمی‌شود.
• دیلی استار لبنان: هم ضمن پوشش خبر سرنگونی هواپیمای بدون سرنشین آمریکایی نوشته‌است که سرنگونی این هواپیما، می‌تواند بحث‌های مربوط به روابط ایران و انگلستان را پوشش دهد.

وبگاه همشهری آنلاین نیز واکنش و دیدگاه برخی رسانه‌ها را منتشر کرد:

• هاآرتص: هواپیمای بدون سرنشین پیشرفته RQ-۱۷۰ چندین سال است که در جنگ افغانستان مورد استفاده قرار می‌گیرد و مقامات آمریکایی تایید کردند که کنترل این هواپیما را زمانی که در مرزهای غربی افغانستان در حال پرواز بوده‌است را از دست داده‌اند. پیشتر برخی کارشناسان آمریکایی اعلام کرده بودند که حتی اگر ایران به این هواپیمای سرنگون شده دست یابد، بهره برداری کمی از آن خواهد کرد چون احتمالا این هواپیما از ارتفاع بالایی سرنگون شده‌است و لاشه آن قطعه قطعه شده‌است.
• بی بی سی: تلویزیون ایران برای نخستین بار تصاویر هواپیمای پیشرفته آمریکایی که ایران اعلام کرده این هواپیما را در نزدیکی مرزهای افغانستان ساقط کرده را نشان داد. بی بی سی ادامه داد: تصاویر نشان می‌داد که هواپیمای جاسوسی پیشرفته RQ۱۷۰ آمریکا آسیبی ندیده‌است. مقامات آمریکایی پیشتر از دست دادن یک هواپیمای بدون سرنشین را تایید کرده بودند. از سوی دیگر مقامات پنتاگون (وزارت دفاع آمریکا) به شدت از دست‌یابی ایران به اطلاعاتی درباره فناوری این هواپیمای پیشرفته ابراز نگرانی کرده بود. این برای نخستین بار است که آمریکا این نوع هواپیمای جاسوسی را که با نام «سنتینل» شناخته می‌شود از دست می‌دهد.

پیوند به بیرون

• نمای نزدیک هواپیمای بدون سرنشین
• تصویر هواپیما که خسارت وارده در قسمت راست هواپیما قابل مشاهده‌است