سد سیوند

سد سیوند سدی است که در شهرستان پاسارگاد، ۵۰ کیلومتری شهر باستانی پارسه(تخت جمشید) و حدود ۱۰ کیلومتری پاسارگاد بر روی رودخانهٔ سیوند ساخته شده‌است.

رودخانهٔ پلوار بین این دو محوطهٔ باستانی ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو (تخت جمشید و پاسارگاد) در کنار آرامگاه کوروش و در دل تنگه بلاغی جریان داد. طرح ساخت سد سیوند در سال ۱۳۶۷ تهیه شد، هر چند که گفته می‌شود این طرح متعلق به رژیم پیشین ایران است. مطالعات اولیه احداث این سد برای نخستین بار در سال ۱۳۴۹ توسط شرکت مهندسین جاستین و کورتنی انجام شد. پس از آن و با گذشت ۱۸ سال شرکت مهندسین مشاور سکو بازنگری و تکمیل این مطالعات را به انجام رسانید. عملیات اجرایی تونل‌های انحراف توسط شرکت سابیر در سال ۱۳۷۱ آغاز گردید و پس از سه سال به اتمام رسید. با پایان عملیات اجرایی تونلهای انحراف، عملیات اجرائی بدنه سد توسط شرکت پارس گرماآغاز شد. سدی خاکی با هستهٔ رسی و ۵۷ متر ارتفاع با تاجی به طول ۶۰۰ متر که برآورد می‌شود دریاچهٔ پشت آن ۲۵۵ میلیون متر مکعب گنجایش و ۱۱ کیلومتر مربع مساحت(در شرایط معمولی) داشته باشد. با آبگیری سد سیوند، تنگه بلاغی و محوطهٔ باستانی اش به زیر آب خواهد رفت. مسوؤلان هدف از ساخت این سد را کنترل سیلاب‌های رودخانهٔ پلوار و آب رسانی به ۹ هزار هکتار از زمین‌های فرودست سد در دست توابع ارسنجان ذکر کرده‌اند. بخش عمدهٔ این سد در یک سال اخیر(هم‌زمان با اوج گیری اعتراض‌های مردمی به ساخت آن) و بنا به گفتهٔ مسوؤلان وزارت نیرو با صرف ۶۰ تا ۸۰ میلیارد تومان از سرمایه‌های ملی ساخته شده‌است. اکنون ۱۴ سال از آغاز ساخت سد سیوند(که باید ۳ ساله ساخته می‌شد) می‌گذرد، که با افتتاح آن در فروردین سال جاری(۱۳۸۶) توسط شخص رییس جمهوری(محمود احمدی نژاد) رسماً آب گیری شد. لازم به ذکر است هزینهٔ ساخت سد سیوند(که بیشتر آن در یک سال اخیر از سرمایه‌های ملی برداشت شده) به چند برابر مبلغ پیش بینی شده در زمان ساخت آن رسید.

مخالفان آب گیری سد سیوند

زمزمهٔ اعتراض‌ها به آب گیری سد سیوند حدوداً از ۳ سال و نیم پیش و پیش از آبگیری به‌وسیلهٔ انتشار پیام‌های کوتاه و مطالب مختلفی در اینترنت آغاز شد. معترضان به آب گیری سد سیوند معتقد بودند آب گیری این سد پیامدهای ناگواری را برای میراث فرهنگی و طبیعی منطقهٔ دشت پاسارگاد و تنگه بلاغی به همراه خواهد داشت، به همین دلیل خواستار آن شدند که پیش از آب گیری این سد، عواقب آن توسط کارشناسان برجسته و مستقل مورد ارزیابی قرار گیرد و چنانچه لازم است در این عمل تجدید نظر به عمل آید.

از جمله مواردی که مخالفان آبگیری سد سیوند معتقد بودند پس از آب گیری این سد به وقوع خواهد پیوست می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آثار باستانی منطقهٔ تنگه بلاغی(تنها بخش سالم از راه شاهی، روستاهای باستانی، کاخ داریوش هخامنشی، کارگاه‌های ذوب فلزات و تولید نوشیدنی، گورستان اشکانی و نقاطی که هنوز کاوش نشده‌اند) به زیر آب خواهند رفت.
• به دلیل سست و آبرفتی بودن خاک منطقه پس از بالا آمدن آب‌های زیر زمینی بر اثر آبگیری سد، آثار باستانی دشت پاسارگاد(از جمله کاخ بار عام، کاخ دروازه، کاخ اختصاصی، گور کمبوجیه، تل تخت و بویژه آرامگاه کوروش که نزدیک‌ترین اثر به سد است) تخریب خواهند شد.
• آثار باستانی پاسارگاد از جنس آهک و جذب کنندهٔ رطوبت هستند. پس تغییر آب و هوای منطقه و بالا رفتن میزان رطوبت هوا که به دلیل آب گیری سد رخ خواهد داد، سبب نابودی بناهای سنگی فرسودهٔ پاسارگاد و بویژه آرامگاه کوروش خواهد شد.
• گذرگاه تاریخی عشایر(دست کم در حال حاضر ۴ ایل هنوز از آن استفاده می‌کنند) و مراتع و محل اطراق آن‌ها در تنگه بلاغی به طور کامل به زیر آب خواهد رفتو به روند زندگی مردم این منطقه آسیب شدیدی وارد خواهد شد.
• بنابر نظریهٔ کارشناسی مژگان میرمحمدی(متخصص زمین ریخت شناسی) پس از آبگیری سد، احتمال وقوع زلزله در این منطقه بوجود می‌آید که موجب نابودی آثار باستانی خواهد شد.
• آسیب‌ها زیست محیطی ناشی از سد باعث می‌شود پوشش بکر و نادر تنگه بلاغی از بین برود. همچنین بر اساس نظریه کارشناسی دکتر پیمان یوسفی آذری(مدیر کل دفتر جنگل‌های خارج از شمال سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور) پس از آبگیری سد، حداقل ۸۰۰۰ اصله درخت ۵۰۰ ساله و هزاران هکتار زمین مرغوب کشاورزی در پشت سد نابود خواهد شد. این درختان به دلیل خشک بودن خاک منطقه پس از آبگیری دیگر قابل احیا نیستند.
• همچنین بدلیل آبرفتی بودن خاک تنگه بلاغی و دیواره‌های حوزهٔ آبریز سد، مجریان ساخت سد نمی‌توانند بیش از ۱۰ تا ۱۵ متر از آن را آبگیری کنند. این مقدار، اصطلاحاً آب مرده محسوب شده و قابل بهره برداری نیست.

معترضان به آبگیری سد سیوند در طول این مدت بسیار تلاش کرده‌اند تا صدای خود را به گوش مسوؤلان و مردم برسانند، از جمله کارهایی در طول این مدت در راستای رسیدن به این هدف انجام شده‌است می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برگزاری تجمعات مختلف در مقابل ساختمان‌های میراث فرهنگی، مجلس، وزارت نیرو، استانداری هاو...(مانند تجمع‌های ۱۸ بهمن در مقبل وزارت نیرو و میراث فرهنگی، ۲۵ بهمن در مقابل مجلس، ۲۲ فروردین و ۱ اردیبهشت در برابر سازمان میراث فرهنگی تهران)
• جمع آوری امضا برای تومارهای اعتراضی و پخش بروشورها و تراکت‌هایی در راستای آگاه سازی مردم
• ایجاد سایت‌ها و وبلاگ‌های مختلف، آگاه سازی و اطلاع رسانی از طریق رسانه‌ها
• ارسال نامه به مراجع و مسوؤلان ذیربط بطور گسترده
• طرح شکایت علیه آقایان پرویز فتاح(وزیر نیرو) و اسفندیار رحیم‌مشایی (رییس وقت سازمان میراث فرهنگی) به دلیل ساخت و صدور مجوز آب گیری سد سیوند.
• مخالفان در ادامهٔ روند پیشگیری از آب گیری سد سیوند شکایتی را طرح و تسلیم مراجع قضایی نموده‌اند.

پس از طی مراحل قضایی، اکنون پرونده در شعبهٔ ۹ بازپرسی ویژهٔ کارکنان دولت در حال سپری کردن روند قانونی خود می‌باشد. وکیل سرشناس محمد علی دادخواه پس از پیروزی در پروندهٔ جهان نما، چهارباغ و... ، وکالت شاکیان در این پرونده را پذیرفت. وکلای دیگر پرونده، شیرین عبادی برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل، هاجر صباغیان و محمد رضا عظیمی می‌باشند. هم اکنون وکلا و شاکیان در تلاش برای صدور دستور موقت توقف آبگیری تا صدور نهایی می‌باشند. تا کنون نزیک به ۴۰۰۰ شهروند ایرانی به وکلای این پرونده جهت پی گیری شکایت، وکالت داده‌اند.

موافقان آبگیری سیوند

با این همه، مسوؤلان میراث فرهنگی و وزارت نیرو معتقدند(می گویند) خطری پاسارگاد را تهدید نمی‌کند و کاوش‌های آثار باستانی تنگهٔ بلاغی(نجات آثار باستانی تنگهٔ بلاغی) به پایان رسیده‌است. همچنین بعضی کشاورزان منطقهٔ ارسنجان نیز در تقابل با مخالفان تجمعی برای حمایت از آبگیری سد سیوند برگزار نموده‌اند.

پی آمدهای آبگیری و احتمال تعطیلی سد

پس از آبگیری سد تمامی پیش بینی‌های زیست محیطی رنگ واقعیت گرفت، دریاچه بختگان خشک شد و تمامی گونه‌هایی که در آن زندگی می‌کردند از بین رفتند. همچنین تبدیل شدن آن به نمکزار وضعیت کشاورزی در منطقه را بسیار مشکل نمود.

در همین حال پیش بینی خطر در مورد آثار باستانی و همچنین فواید سد برای منطقه همگی غلط از آب در آمد. به دلیل وجود راه‌هایی که آب را از زیر سد عبور می‌دهند، پس از گذشت سه بهار آب بسیار اندکی در دریاچه پشت سد جمع شده‌است. به دلیل بی بهره بودن این سد هم اکنون زمزمه‌های جدی تعطیل آن به گوش می‌رسد.

منابع

• [ http://www.hamshahri.net/News/?id=5508 روزنامهٔ همشهری در تاریخ ‏‏۱۳۸۵/۰۷/۰۸ ]
• ماه نو(نشریهٔ انجمن اسلامی دانشجویان ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ۸ اسفند ۱۳۸۵)
• BBC Persian1
• BBC Persian2

پیوند به بیرون

• پایگاه اطلاع رسانی یادمان‌های باستانی