سازوکار دفاعی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
از مجموعه مقاله‌های
روانکاوی
Unoffical psychoanalysis symbol

سازوکار دفاعی عبارت است از واکنش ناخودآگاه خود (من) به عنوان قسمتی از شخصیت به منظور کاهش اضطراب از طریق تغییر در ادراک واقعیت.[۱] مکانیسم‌های دفاعی شیوه‌هایی هستند که افراد به طور ناخودآگاه در برابر رخدادهای اضطراب‌آور به کار می‌برند، تا از خود در برابر آسیب‌های روانی محافظت کنند. اندیشه­ی به‌کار گرفتن این اعمال دفاعی در سال ۱۸۹۴ توسط زیگموند فروید مطرح شد. به نظر او، سازوکارهای دفاعی موجب کنار زدن افکار متعارض یا ناخوشایند از حیطه‌ی هوشیاری شده و به این ترتیب اضطراب را در فرد کاهش می‌دهند.[۲] ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان دریﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ کـﻪ ﺳـﻼﻣﺖ روانی ﺑـﺎ ﭼﮕـﻮنگی ﺑﻪکﺎرﮔیﺮی ﺳﺎزوﻛﺎرﻫﺎی دﻓﺎعی ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪﺷﺪه ارﺗﺒﺎط دارد. اﻓـﺮادی ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﺳﺎزوﻛﺎرﻫﺎ را ﺑﻪ ﻛﺎرمیﺑﺮﻧﺪ ﺑﺎ اضطراب ﺑﻪﺧﻮﺑی ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ میﻛﻨﻨـﺪ و ﭘﺎﺳﺦ ﺳﺎزﮔﺎراﻧﻪ ﺑﻪ ﻛﺸﻤﻜﺶﻫﺎ می‌دﻫﻨﺪ. اﻳـﻦ ﭘﮋوﻫـﺸﮕﺮان ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ درﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ آﺳـﻴﺐﺷﻨﺎسی روانی ﺑـﺎ ﺑـﻪکارﮔﻴﺮی سازوﻛﺎرﻫﺎی دفاعی ﻧﺎپسند ارتباط دارد. [۳]

تقسیم‌بندی سازوکارهای دفاعی[ویرایش]

سازوکارهای دفاعی را بر اساس کارآمدی آنها تقسیم‌بندی کرده‌اند:[۴]

سازوکارهای سطح نخست یا آسیب‌زا[ویرایش]

توانایی کنارآمدن با تهدیدات واقعی را از فرد سلب کرده و درک واقعیت را ناممکن می‌سازند. فرد در این حالت واقعیت را بازآفرینی و بازآرایی میکند. از نگاه ناظر، استفاده از این دفاع‌ها نابخردانه است. این دسته شامل انواع زیر است:

  • فرافکنی هذیانی: در این سازوکار دفاعی، فرد گمان می‌کند ویژگی منفی‌اش در دیگران به قدری اغراق‌آمیز است که حتی خود او را تهدید می کند. مثلاً کسی که خودش به شدت از دیگران نفرت دارد احساس می کند دیگران به قدری از او تنفر دارند که قصد دارند او را به قتل برساند.
  • تبدیل: عبارت است از تبدیل تعارضات روانی (تکانه های سرکوب شده) به نشانه های جسمی به منظور تسکین اضطراب. این علایم می‌تواند شامل نابینایی، فلج شدن، ناشنوایی، تشنج، سردرد، خستگی و تیکهای عصبی باشد.
  • انکار: در این سازوکار دفاعی، فرد جنبه‌ها و بخش‌هایی از واقعیت را که نمی‌تواند به دلیل نامقبول و اضطراب‌آور بودن آن‌ها بپذیرد به شکل ناخودآگاه رد می‌کند، به گونه‌ای که اصلاً وجود آن را انکار می‌کند.
  • پاره سازی: فرد اطرافیان خود را به دو گروه عمده خیلی خوب و خیلی بد تقسیم بندی میکند. و همه چیز را سیاه و سفید یا همه یا هیچ می‌بیند. اما این دو گروه مدام جای خود را به یکدیگر می‌دهند. یعنی فردی که در یک زمان بد بوده ناگهان در گروه خیلی خوب قرار می‌گیرد. علت آن عدم توانایی فرد در کنار آمدن با احساسات دوسوگرا می‌باشد.
  • تحریف: شکل دهی واقعیت به گونه‌ای که با نیازهای درونی فرد سازگار باشد.

سازوکارهای سطح دوم، بلوغ نیافته یا ناپخته[ویرایش]

هم در کودکان و هم در بزرگسالان دیده می‌شود. اما در بزرگسالی، به دلیل این که استفاده از آنها منجر به رفتارهای ناپسند و غیر قابل پذیرش اجتماعی می‌گردد، کمتر استفاده می‌شوند. این دفاع ها بزرگسالان را در کنار آمدن بهینه با واقعیت ناتوان می‌سازند. از دید ناظر، افرادی که به این دفاع ها متوسل می‌شوند، معمولاً بلوغ نیافته و غیر قابل دسترس می‌نمایند. استفاده مداوم از آنها مشکلات جدی را در کنار آمدن با واقعیت پدید می‌آورد. این دسته شامل انواع زیر است:

  • برون ریزی یا کنش‌نمایی: فرد، تعارضات هیجانی خود را با انجام کارهایی که به نظرش سبب آرامش می شود حل و فصل می‌کند.
  • خیال پردازی: فرد به منظور گریز موقت از شرایط دردناک به خیالپردازی روی می‌آورد و آرزوهای دست نیافتنی و یا نامقبول خود را به قوه تخیل می‌سپارد.
  • آرمانی ساختن: در این ساز و کار فرد صفات و ویژگیهای مثبت را اغراق کرده، خصویات منفی را ناچیز شمرده و یا نادیده می‌گیرد.
  • پرخاشگری انفعالی: فرد خشم خود نسبت به سایر افراد و موقعیت‌ها را معطوف به خود میکند و با رفتارهایی نظیر شکست خوردنها، رفتارهای ابلهانه و تحریکآمیز به وضوح باعث آزار رساندن به خویش می‌شود.
  • فرافکنی: فرد احساسات، افکار، آرزوها و تکانه‌های نامقبول خود را به دیگران نسبت می‌دهد. در این ساز وکار، فرد دو عمل عمده انجام می‌دهد: نخست، دیگران را مسؤول اشتباهات و اعمال بد خود می‌داند و آن‌ها را سرزنش می‌کند. دوم، تکانه‌ها، افکار و تمایلات نامقبول خود را با نسبت دادن به دیگران از خود دور کرده و از اضطرابش کاسته می‌شود.
  • همانندسازی فرافکنانه: فرد جنبه‌ای از خود را به شخص دیگری فرافکنی میکند. سپس به گونه‌ای رفتار میکند که او با آن بخش همانندسازی کند و مطابق با بخش فرافکنده شده رفتار کند و در نهایت فرد فرافکن و شخص دریافت کننده فرافکنی احساس ایجاد یا یکی بودن میکنند.
  • جسمانی کردن: فرد در این سازوکار دفاعی، تعارضات روانی خود را به شکل نشانه های جسمی بروز می‌دهد. این افراد به صورت اغراق آمیزی نگران سلامتی خود هستند.

سازوکارهای دفاعی سطح سوم یا روان نژند[ویرایش]

در همه‌ی افراد شایع اند. این دفاع ها در کوتاه مدت مفید بوده اما در بلند مدت منجر به مشکلاتی در روابط، شغل و کامیابی از زندگی می‌گردند. این سازوکارها عبارت‌اند از:

  • جابجایی: انتقال احساسات، هیجانات و تکانه های اضطراب‌زا از یک شخص و یا شیء تهدید کننده و غیر قابل دسترس به فرد و یا شیء امن‌تر و قابل پذیرش‌تر. تخلیه احساسات فروخورده بر سر اهدافی با خطر کمتر.
  • گسستگی: تفکیک افکار و فعالیتهای آسیب زا از بخش اصلی خودآگاه و گریز روانی از شرایط ناخوشآیند از طریق جدا کردن خود از واقعیت. ممکن است تغییر عمده و موقتی در شخصیت ویا هویت به وجود آید. فرد روندهای رفتاری و هیجانی خود را از الگوی رفتاری و یا هویت معمول خود جدا می‌سازد.
  • خودبیمارانگاری: فرد با وجود برخورداری از سلامت بدنی همچنان خود را بیمار می‌داند و در حالی که معاینات و بررسی‌های پزشکی کامل و همه‌جانبه هیچ مشکلی را نشان نمی‌دهند، فرد قویاً به ابتلا به یک بیماری جدی یا مرگبار معتقد است.
  • توجیه عقلی: استفاده مفرط از تفکر و منطق انتزاعی برای پرهیز از احساسات آزار دهنده با تمرکز بر جنبه های عقلانی. نادیده گرفتن جنبه‌ی احساسی قضایا و پرداختن به تجزیه و تحلیل شناختی آنها.
  • جداسازی: فرد جنبه‌های هیجانی فکر یا موضوع را حذف می‌کند و یا یک خاطره را با تمام جزییاتش بدون توجه به حالت هیجانی اساسی همراه آن یادآوری می‌کند.
  • دلیل‌تراشی: فرد افکار و احساسات و انگیزه‌های خود را نسبت به یک موضوع تغییر می‌دهد و آن‌ها را به افکار و هیجانات و انگیزه‌هایی نسبت می‌دهد که موجه‌تر و مقبول‌ترند. به این ترتیب از اضطراب مربوط به انگیزه و فکر اصلی اجتناب می‌کند.
  • واکنش وارونه یا واکنش‌سازی: فرد احساس و نیت خود را به طور اغراق آمیزی عکس آن چیزی که بوده ابراز میکند.
  • بازگشت یا واپس‌روی :در این ساز و کار دفاعی، شخص به زمان گذشته بر می‌گردد و به مرحله ای از زندگی می‌رود که در آن اضطراب کمتری داشته و مسئولیت‌هایش کمتر و سبک تر بوده است.
  • واپس رانی: اصلی ترین سازوکار دفاعی است و بـه معنی جلوگیری از ورود افکار، خاطرات، آرزوها، امیال و تجـارب دردنـاک، نـاخـوشایـنـد، شرم آور و ناپسند به سطح خودآگاه و هشیار است.
  • باطل‌سازی: فرد برای رهایی از اضطراب و خنثی کردن عمل یا فکر نادرست خود کارهایی انجام می‌دهد از قبیل عذرخواهی یا اقرار به اشتباه، ابراز پشیمانی، ریاضت کشیدن و پذیرش تنبیه.
  • گوشه گیری: فرد به صورت ناخودآگاه و برای کاهش اضطراب از اطرافیان خود کناره گیری کرده و انزوا طلب میشود.

سازوکارهای سطح چهارم یا بلوغ یافته[ویرایش]

این سازوکارهای دفاعی مقبول بوده و از بزرگسالان سالم سر می‌زنند و نشانگر سلامت روان فرد هستند. این سازوکارها عبارت اند از:

  • نوع دوستی: خدمت‌رسانی و یاری رساندن به دیگران به طور سازنده که رضایت فردی را به دنبال دارد. فرد از واکنش مثبت دیگران خشنود شده واحساس خوبی پیدا میکند.
  • پیش‌بینی: فرد با پیش‌بینی رویدادهای احتمالی آینده و در نظر گرفتن واکنشها و راه حلهای واقع گرایانه و جایگزین از اضطراب خود می‌کاهد.
  • شوخی یا شوخ‌طبعی: فرد با تاکید بر جنبه های جالب و طنزگونه‌ی عامل اضطراب‌آمیز با آن کنار می‌آید.
  • همانندسازی: تمایلی ناخودآگاه به جذب و اقتباس ویژگی‌های شخصیتی فرد یا گروهی دیگر به ویژه خانواده یا افراد مهم.
  • درون‌فکنی: نوع شدید همانند سازی است که در آن فرد ارزشها و ویژگیهای فرد و یا گروه دیگر را جذب ساختار "خود" میکند.
  • والایش: فرایند ناخودآگاه حل آرزوهای ناکام از طریق فعالیت‌هایی که از نظر اجتماعی مقبول و مورد پذیرش است.
  • سرکوب: فرایندی خودآگاه و ارادی است که در آن فرد خواسته‌ها و امیال خود را مهار می‌کند، و یا به طور موقت خاطرات ناراحت کننده را کنار می‌گذارد و به آن‌ها نمی‌اندیشد.

منابع[ویرایش]

  1. مکانیسم دفاعی، دانشنامهٔ رشد: http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=مکانیسم%20دفاعی&SSOReturnPage=Check&Rand=0
  2. پایگاه داده‌های روان‌شناسان؛ آشنایی با مکانیسم‌های دفاعی: http://www.ravanshenasan.com/articles.php?article_id=57
  3. نظامزاده.ض، قمری گیوی.ح:سازوکارهای دفاعی و راههای مقابله در افراد مبتلا یه اختلال اضطراب منتشر و افسردگی اساسی: ﻣﺠله رواﻧﭙﺰﺷکی و رواﻧﺸﻨﺎسی ﺑﺎﻟﻴنی اﻳﺮان، ﺳﺎل ﭼﻬﺎردﻫﻢ، ﺷﻤﺎره 1، ﺑﻬﺎر 33 -38 ،1387
  4. بانک اطلاعات و داده‌های روان‌شناسی و سلامت؛ مکانیسم های دفاعی و انواع آن: http://www.migna.ir/ravanshenasii/balini/760-mecanismedefaei78.html

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Defence mechanisms»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۶ مارس ۲۰۱۳).