سازوکار دفاعی

سازوکار دفاعی عبارت است از واکنش ناخودآگاه خود (من) به عنوان قسمتی از شخصیت به منظور کاهش اضطراب از طریق تغییر در ادراک واقعیت. مکانیسم‌های دفاعی شیوه‌هایی هستند که افراد به طور ناخودآگاه در برابر رخدادهای اضطراب‌آور به کار می‌برند، تا از خود در برابر آسیب‌های روانی محافظت کنند. اندیشه­ی به‌کار گرفتن این اعمال دفاعی در سال ۱۸۹۴ توسط زیگموند فروید مطرح شد. به نظر او، سازوکارهای دفاعی موجب کنار زدن افکار متعارض یا ناخوشایند از حیطه‌ی هوشیاری شده و به این ترتیب اضطراب را در فرد کاهش می‌دهند. ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان درﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛـﻪ ﺳـﻼﻣﺖ روانی ﺑـﺎ ﭼﮕـﻮنگی ﺑﻪﻛﺎرﮔﻴﺮی ﺳﺎزوﻛﺎرﻫﺎی دﻓﺎعی ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪﺷﺪه ارﺗﺒﺎط دارد. اﻓـﺮادی ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﺳﺎزوﻛﺎرﻫﺎ را ﺑﻪ ﻛﺎرمیﺑﺮﻧﺪ ﺑﺎ اضطراب ﺑﻪﺧﻮﺑی ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ میﻛﻨﻨـﺪ و ﭘﺎﺳﺦ ﺳﺎزﮔﺎراﻧﻪ ﺑﻪ ﻛﺸﻤﻜﺶﻫﺎ می‌دﻫﻨﺪ. اﻳـﻦ ﭘﮋوﻫـﺸﮕﺮان ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ درﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ آﺳـﻴﺐﺷﻨﺎسی روانی ﺑـﺎ ﺑـﻪکارﮔﻴﺮی سازوﻛﺎرﻫﺎی دفاعی ﻧﺎپسند ارتباط دارد.

تقسیم‌بندی سازوکارهای دفاعی

سازوکارهای دفاعی را بر اساس کارآمدی آنها تقسیم‌بندی کرده‌اند:

سازوکارهای سطح نخست یا آسيب‌زا

توانايی كنارآمدن با تهديدات واقعی را از فرد سلب كرده و درك واقعيت را ناممكن مي‌سازند. فرد در اين حالت واقعيت را بازآفريني و بازآرايي می‌كند. از نگاه ناظر، استفاده از اين دفاع‌ها نابخردانه است. این دسته شامل انواع زیر است:

• فرافکنی هذیانی: در این سازوکار دفاعی، فرد گمان می‌کند ویژگی منفی‌اش در دیگران به قدری اغراق‌آمیز است که حتی خود او را تهدید می کند. مثلا کسی که خودش به شدت از دیگران نفرت دارد احساس می کند دیگران به قدری از او تنفر دارند که قصد دارند او را به قتل برساند.
• تبديل: عبارت است از تبدیل تعارضات روانی (تكانه های سركوب شده) به نشانه های جسمی به منظور تسكين اضطراب. اين علایم می‌تواند شامل نابينايی، فلج شدن، ناشنوايی، تشنج، سردرد، خستگی و تيك‌های عصبی باشد.
• انکار: در این سازوکار دفاعی، فرد جنبه‌ها و بخش‌هایی از واقعیت را که نمی‌تواند به دلیل نامقبول و اضطراب‌آور بودن آن‌ها بپذیرد به شکل ناخودآگاه رد می‌کند، به گونه‌ای که اصلاً وجود آن را انکار می‌کند.
• پاره سازي: فرد اطرافيان خود را به دو گروه عمده خيلی خوب و خيلی بد تقسيم بندی می‌كند. و همه چيز را سياه و سفيد یا همه يا هيچ می‌بیند. اما اين دو گروه مدام جای خود را به يكديگر می‌دهند. يعنی فردی كه در یک زمان بد بوده ناگهان در گروه خيلی خوب قرار می‌گيرد. علت آن عدم توانايی فرد در كنار آمدن با احساسات دوسوگرا مي‌باشد.
• تحریف: شكل دهي واقعيت به گونه‌اي كه با نيازهاي دروني فرد سازگار باشد.

سازوکارهای سطح دوم، بلوغ نيافته یا ناپخته

هم در كودكان و هم در بزرگسالان دیده می‌شود. اما در بزرگسالی، به دلیل این که استفاده از آنها منجر به رفتارهای ناپسند و غير قابل پذيرش اجتماعی می‌گردد، کمتر استفاده می‌شوند. اين دفاع ها بزرگسالان را در كنار آمدن بهينه با واقعيت ناتوان می‌سازند. از ديد ناظر، افرادی كه به اين دفاع ها متوسل می‌شوند، معمولا بلوغ نيافته و غير قابل دسترس می‌نمايند. استفاده مداوم از آنها مشكلات جدی را در كنار آمدن با واقعيت پديد می‌آورد. این دسته شامل انواع زیر است:

• برون ريزی یا کنش‌نمایی: فرد، تعارضات هیجانی خود را با انجام کارهایی که به نظرش سبب آرامش می شود حل و فصل می‌کند.
• خيالپردازی: فرد به منظور گريز موقت از شرايط دردناك به خيالپردازی روی می‌آورد و آرزوهای دست نيافتنی و يا نامقبول خود را به قوه تخيل می‌سپارد.
• آرمانی ساختن: در این ساز و کار فرد صفات و ويژگيهای مثبت را اغراق کرده، خصويات منفی را ناچیز شمرده و يا ناديده می‌گیرد.
• پرخاشگری انفعالی: فرد خشم خود نسبت به ساير افراد و موقعيت‌ها را معطوف به خود می‌كند و با رفتارهايي نظير شكست خوردنها، رفتارهای ابلهانه و تحريك‌آميز به وضوح باعث آزار رساندن به خويش می‌شود.
• فرافکنی: فرد احساسات، افکار، آرزوها و تکانه‌های نامقبول خود را به دیگران نسبت می‌دهد. در این ساز وکار، فرد دو عمل عمده انجام می‌دهد: نخست، دیگران را مسؤول اشتباهات و اعمال بد خود می‌داند و آن‌ها را سرزنش می‌کند. دوم، تکانه‌ها، افکار و تمایلات نامقبول خود را با نسبت دادن به دیگران از خود دور کرده و از اضطرابش کاسته می‌شود.
• همانندسازی فرافكنانه: فرد جنبه‌ای از خود را به شخص ديگری فرافكنی می‌كند. سپس به گونه‌ای رفتار می‌كند كه او با آن بخش همانندسازی كند و مطابق با بخش فرافكنده شده رفتار كند و در نهايت فرد فرافكن و شخص دريافت كننده فرافكنی احساس ايجاد يا يكی بودن می‌كنند.
• جسمانی كردن: فرد در این سازوکار دفاعی، تعارضات روانی خود را به شكل نشانه های جسمی بروز می‌دهد. این افراد به صورت اغراق آميزی نگران سلامتی خود هستند.

سازوکارهای دفاعی سطح سوم یا روان نژند

در همه‌ی افراد شايع اند. اين دفاع ها در كوتاه مدت مفيد بوده اما در بلند مدت منجر به مشكلاتی در روابط، شغل و كاميابی از زندگی می‌گردند. این سازوکارها عبارت‌اند از:

• جابجایی: انتقال احساسات، هيجانات و تكانه های اضطراب‌زا از يك شخص و يا شیء تهديد كننده و غير قابل دسترس به فرد و يا شیء امن‌تر و قابل پذيرش‌تر. تخليه احساسات فروخورده بر سر اهدافی با خطر کمتر.
• گسستگی: تفكيك افكار و فعاليتهای آسيب زا از بخش اصلی خودآگاه و گريز روانی از شرايط ناخوشآیند از طریق جدا كردن خود از واقعيت. ممکن است تغيير عمده و موقتی در شخصيت ويا هويت به وجود آید. فرد روندهای رفتاری و هيجانی خود را از الگوی رفتاری و يا هويت معمول خود جدا می‌سازد.
• خودبیمارانگاری: فرد با وجود برخورداری از سلامت بدنی همچنان خود را بیمار می‌داند و در حالی که معاینات و بررسی‌های پزشکی کامل و همه‌جانبه هیچ مشکلی را نشان نمی‌دهند، فرد قویاً به ابتلا به یک بیماری جدی یا مرگبار معتقد است.
• توجيه عقلی: استفاده مفرط از تفكر و منطق انتزاعی برای پرهيز از احساسات آزار دهنده با تمركز بر جنبه های عقلانی. ناديده گرفتن جنبه‌ی احساسی قضايا و پرداختن به تجزيه و تحليل شناختی آنها.
• جداسازی: فرد جنبه‌های هیجانی فکر یا موضوع را حذف می‌کند و یا یک خاطره را با تمام جزییاتش بدون توجه به حالت هیجانی اساسی همراه آن یادآوری می‌کند.
• دلیل‌تراشی:‌ فرد افکار و احساسات و انگیزه‌های خود را نسبت به یک موضوع تغییر می‌دهد و آن‌ها را به افکار و هیجانات و انگیزه‌هایی نسبت می‌دهد که موجه‌تر و مقبول‌ترند. به این ترتیب از اضطراب مربوط به انگیزه و فکر اصلی اجتناب می‌کند.
• واکنش وارونه یا واکنش‌سازی: فرد احساس و نيت خود را به طور اغراق آميزی عكس آن چيزی كه بوده ابراز می‌كند.
• بازگشت یا واپس‌روی :در این ساز و کار دفاعی، شخص به زمان گذشته بر می‌گردد و به مرحله ای از زندگی می‌رود که در آن اضطراب کمتری داشته و مسئولیت‌هایش کمتر و سبک تر بوده است.
• واپس رانی: اصلی ترين سازوکار دفاعی است و بـه معنی جلوگيری از ورود افكار، خاطرات، آرزوها، اميال و تجـارب دردنـاك، نـاخـوشايـنـد، شرم آور و ناپسند به سطح خودآگاه و هشيار است.
• باطل‌سازی: فرد برای رهایی از اضطراب و خنثی کردن عمل یا فکر نادرست خود کارهایی انجام می‌دهد از قبیل عذرخواهی یا اقرار به اشتباه، ابراز پشیمانی، ‌ریاضت کشیدن و پذیرش تنبیه.
• گوشه گيری: فرد به صورت ناخودآگاه و برای كاهش اضطراب از اطرافيان خود كناره گيری كرده و انزوا طلب ميشود.

سازوکارهای سطح چهارم یا بلوغ يافته

این سازوکارهای دفاعی مقبول بوده و از بزرگسالان سالم سر می‌زنند و نشانگر سلامت روان فرد هستند. این سازوکارها عبارت اند از:

• نوع دوستی: خدمت‌رسانی و ياری رساندن به ديگران به طور سازنده كه رضايت فردی را به دنبال دارد. فرد از واكنش مثبت ديگران خشنود شده واحساس خوبی پيدا می‌كند.
• پيش‌بينی: فرد با پيش‌بينی رويدادهای احتمالی آينده و در نظر گرفتن واكنشها و راه حلهای واقع گرايانه و جايگزین از اضطراب خود می‌کاهد.
• شوخی یا شوخ‌طبعی: فرد با تاكيد بر جنبه های جالب و طنز‌گونه‌ی عامل اضطراب‌آمیز با آن کنار می‌آید.
• همانندسازی: تمايلی ناخودآگاه به جذب و اقتباس ويژگی‌های شخصيتی فرد یا گروهی ديگر به ويژه خانواده يا افراد مهم.
• درون‌فکنی: نوع شديد همانند سازی است كه در آن فرد ارزشها و ويژگيهای فرد و يا گروه ديگر را جذب ساختار "خود" می‌كند.
• والایش: فرایند ناخودآگاه حل آرزوهای ناکام از طریق فعالیت‌هایی که از نظر اجتماعی مقبول و مورد پذیرش است.
• سرکوب: فرایندی خودآگاه و ارادی است که در آن فرد خواسته‌ها و امیال خود را مهار می‌کند، و یا به طور موقت خاطرات ناراحت کننده را کنار می‌گذارد و به آن‌ها نمی‌اندیشد.

منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Defence mechanisms»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۶ مارس ۲۰۱۳).