زبان‌های ترکی

مناطقی که در آنها زبان‌های ترکی‌تبار صحبت می‌شود.

زبان‌های تُرکی یا به اصطلاح دقیق‌تر زبان‌شناسی، زبان‌های ترکی‌تبار (Turkic Languages) یک خانواده زبانی شامل ۳۰ زبان عضو می‌باشد که زیرشاخه‌ای از خانوادهٔ زبان‌های آلتایی هستند. این زبان‌ها در منطقهٔ وسیعی از شمال آسیا و شمال و غرب چین تا غرب آسیا و بخش‌هایی از خاورمیانه و سواحل مدیترانه و آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده می‌شوند. جمعیت متکلمان این زبان ۱۶۵ میلیون تن تخمین زده می‌شود.

کاربرد زبان‌های ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجه‌ها و گروه‌های قومی تنها با منطقه قفقاز قابل مقایسه است و تعداد متکلمین این گروه های زبانی از چندین هزار، همجون خلجها تا جمعیت چند ده میلیونی آذربایجانی متفاوت است.

دستور زبان

این گروه زبان‌ها پیوندی هستند یعنی کلمات و افعال با اضافه شدن پسوند معنی دیگری یا حالت زمانی متفاوتی را به خود می‌گیرند. همچنین یکی از مشخصات زبانهای ترکی همنوائی اصوات است.

گروه‌ها

متکلمان خانواده زبان‌های ترکی

در طی مهاجرت‌های بسیار اقوام مختلف ترک، زبان ایشان از همدیگر و نیز زبان‌های مختلف بخصوص زبان‌های ایرانی، عربی و مغولی تأثیراتی گرفته‌است. که باعث پیچیدگی تاریخ و سیر تحول این زبان‌ها شده‌است و از لحاظ گروه‌بندی دشواری‌هایی ایجاد نموده‌است.در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته‌بندی این زبان‌ها پدید آمده‌است. یکی از رایج‌ترین دسته بندی‌های انجام گرفته، زبان‌های ترکی را به شش خانواده تقسیم می‌کند که عبارتند از:

• خانوادهٔ چوواش (اُغور یا بلغار)

• خانوادهٔ شمال غربی (قبچاق)

• خانوادهٔ جنوب غربی (اُغوز)

• خانوادهٔ جنوب شرقی (اویغور)

• خانوادهٔ شمال شرقی (سیبری)

• خانوادهٔ خلجی (آرگو)

تقسیم بندی کامل به همراه اطلاعات جمعیتی هریک از گروهها در جدول زیر آمده‌است:

زبان/خانواده	جمعیت	کشورهایی که متکلمینی از این زبان دارند
خانواده اُغور یا بلقار
چوواشی	۱٬۸ میلیون	روسیه (جمهوری خودمختار چواش) ۱٬۸ میلیون, قزاقستان ۲۲٫۰۰۰
خانواده قپچاق
ترکی کارائیم	درحال انقراض	لیتوانی ۲۰, اوکراین <۱۰, لهستان <۱۰
ترکی قوموق	۲۸۰٫۰۰۰	روسیه (داغستان)
قاراچای-بالقار	۲۵۰٫۰۰۰	روسیه (کاراچای-چرکسیا, کاباردینو-بالکاریا)
تاتاری کریمه	۵۰۰٫۰۰۰	اوکراین ۲۰۰٫۰۰۰, ازبکستان ۱۹۰٫۰۰۰, قرقیزستان ۴۰٫۰۰۰
تاتاری	۶٬۸ میلیون	روسیه ۵٫۸۰۰٫۰۰۰ ازبکستان ۴۷۰٫۰۰۰, قزاقستان ۳۳۰٫۰۰۰, قرقیزستان ۷۰٫۰۰۰, تاجیکستان ۸۰٫۰۰۰, ترکمنستان ۵۰٫۰۰۰, اوکراین ۹۰٫۰۰۰, آذربایجان ۳۰٫۰۰۰
باشقیری	۲٬۲ میلیون	روسیه(باشقیرستان) ۱٬۸ میلیون, ازبکستان ۳۵٫۰۰۰, قزاقستان ۲۰٫۰۰۰
نوقای	۷۰٫۰۰۰	روسیه (قفقاز شمالی)
قاراقالپاقی	۴۰۰٫۰۰۰	ازبکستان
قزاقی	۱۲ میلیون	قزاقستان ۹٬۷ میلیون, چین ۷۰۰٬۰۰۰, ازبکستان ۸۰۰٫۰۰۰, روسیه ۶۵۰٫۰۰۰, مغولستان ۱۰۰٫۰۰۰
قرقیزی	۴٬۲ میلیون	قرقیزستان ۳٬۸ میلیون, ازبکستان ۲۰۰٫۰۰۰, چین ۲۰۰٫۰۰۰
خانواده اُغوز
ترکی استانبولی	+ ۶۶ میلیون	ترکیه ۵۸ میلیون, عراق ۶۰۰٫۰۰۰, قبرس ۱۸۰٫۰۰۰، روسیه ۱۰۰٫۰۰۰, آلمان ۲٬۸ میلیون, اروپای غربی و مرکزی ۱٫۵۰۰٫۰۰۰
گاگاوزی	۲۵۰٫۰۰۰	مولداوی ۱۷۰٫۰۰۰, بالکان ۵۰٫۰۰۰, اوکراین ۲۰٫۰۰۰, بلغارستان ۱۰٫۰۰۰
ترکی آذربایجانی	۳۰ میلیون	ایران ۱۵٬۵۲۳٬۰۹۰ میلیون, آذربایجان ۸ میلیون, ترکیه ۵۰۰٫۰۰۰, عراق ۵۰۰٫۰۰۰, گرجستان ۳۰۰٫۰۰۰, روسیه ۳۵۰٫۰۰۰
ترکمنی	۶٬۸ میلیون	ترکمنستان ۳٬۸ میلیون, ایران ۲ میلیون, افغانستان ۵۰۰٫۰۰۰, عراق ۲۵۰٫۰۰۰, ازبکستان ۲۵۰٫۰۰۰
ترک خراسان	۴۰۰٫۰۰۰	ایران (استان خراسان)
قشقایی	۵۰۰٫۰۰۰	ایران (فارس,الگو:کهکیلویه وبوبر احمد، الگو:بوشهر، الگو:اصفهان خوزستان)
آینالو	۷٫۰۰۰	ایران استانهای (مرکزی, اردبیل و زنجان)
شاهسون	۹۰۰٫۰۰۰	جمهوری آذربایجان، ایران (قم، ساوه و دشت مغان)
افشار	۳۰۰٫۰۰۰	افغانستان (کابل, هرات), شمالشرق ایران
زبان سالار	۵۵٫۰۰۰	چین (استانهای چینگهای و گانسو)
خانواده اویغور
ازبکی	۲۵ میلیون	ازبکستان ۲۱ میلیون, افغانستان ۱٬۵ میلیون, تاجیکستان ۱ میلیون, قرقیزستان ۷۵۰٫۰۰۰, قزاقستان ۴۰۰٫۰۰۰, ترکمنستان ۳۰۰٫۰۰۰
اویغوری	۱۰٬۳ میلیون	(ناحیه خودمختار اویغور سین‌کیانگ) ۹٬۹ میلیون, قرقیزستان ۲۰۰٫۰۰۰, قزاقستان ۲۰۰٫۰۰۰
یوگور	۵٫۰۰۰	چین (استان گانسو)
آ اینی	۷٫۰۰۰	چین (ناحیه خودمختار اویغورسین‌کیانگ)
خانواده سیبری
یاکوتی	۴۵۶٫۰۰۰	روسیه (یاقوتستان)
دُلگان	۵٫۰۰۰	روسیه (تایمیر)
تووا	۲۰۰٫۰۰۰	روسیه (تووا) ۱۷۰٫۰۰۰, مغولستان ۳۰٫۰۰۰
توفا	درحال انقراض †	روسیه (تووا)
ترکی خاکاس	۶۵٫۰۰۰	روسیه (خاکاسیا)
ترکی آلتایی	۷۵٫۰۰۰	روسیه, (جمهوری آلتایی)
شُر	۱۰٫۰۰۰	روسیه, (جمهوری آلتایی)
ترکی چولیم	۲٫۵۰۰	روسیه, (جمهوری آلتایی)
خانواده آرگو
ترکی خلجی	۴۲٫۰۰۰	ایران (استانهای قم در ناحیه خلجستان و مرکزی)
مجموع جمعیت	- ۱۶۹٬۵۷۹٬۵۴۰

مقایسه واژه‌ها در زبان‌های ترکی‌تبار

خانواده زبانهای ترکی (به استثنای زبان چوواش و زبان یاکوتی، تووایی، غیره) به طور کلی شباهت زیادی به هم دارند و در برخی موارد با یکدیگر تفاوت چندانی ندارند. در جدول زیر برای مقایسه شباهتهای زبانهای مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شده‌است. شباهت برخی از زبانهای ترک تبار در حد لهجه‌است مثلا تاتاری و باشقیری تقریبا تفاوتی باهم ندارند و ترکی قاراقالپاق و قزاقی تفاوت چندانی باهم ندارند. زبانهای ازبکی، ترکمنی، ترکی استانبولی، ترکمنی، قزاقی و ترکی گاگاووز به جز در برخی کلمات قابل فهم برای یکدیگر می‌باشند. ترکی آذربایجانی و استانبولی هم در گفتار و هم در نوشتار قابل فهم برای متکلمین دو زبان می‌باشند.

بر اساس مصوبات یازدهمین کنگره دولت‌های ترک زبان شامل، آذربایجان، ازبکستان، ترکمنستان، ترکیه، قرقیزستان و قزاقستان قرار است تا سال 2018 زبان ترکی مشترکی ایجاد شود. پیشنهاداتی برای رسمی شدن زبان ترکی استانبولی میان این کشورها نیز مطرح شده‌است.

فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذربایجانی	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش	خلجی
پدر	ata	ata	ata	ata	ata		ota	ata		atte	ata
مادر	ana	ana	anne/ana	ene	ana	ana	ona	ana		an'n	ana
فرزند	o'gul	oğul	oğul	oğul	ul, uğıl	ul	o'gil	oghul	uol	yvul	oğul
مرد	er/erkek	kişi/ər/erkək	er/erkek	erkek	ir	yerkek	erkak	är	er	ar	har
دختر	kyz	qız	kız	gyz	qız	qιz	qiz	qiz	ky:s	χe'r	qiz
نفر	kişi	kişi/nəfər	kişi	keşe	kisi			kihi		kişi	kişi
عروس	kelin	gəlin	gelin	geli:n	kilen	kelin	kelin	kelin	kylyn	kilen	kelin
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذربایجانی	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش	خلجی
قلب	jürek	ürək	yürek	ýürek	yöräk	zhürek	yurak	yüräk	süreq
خون	qan	qan	kan	ga:n	qan	qan	qon	qan	qa:n	jon	kan
سر	boş	baş	baş	baş	baş	bas		baş	bas	puš	boş
موی ریز؟	qyl	qıl	kıl	qyl	qıl	kyl	kyl	kyl	kyl	χe'le'r
چشم	köz	göz	göz	göz	küz	köz	ko'z	köz	kos	kör	köz
مژه	kirpik	kirpik	kirpik	kirpik	kerfek	kirpik	kiprik	kirpik	kirbi:	χurbuk	kirpik
گوش	qulqaq	qulaq	kulak	gulak	qolaq	qulaq	quloq	qulaq	gulka:k	χo'lga	qulaq
بینی	burun	burun	burun	burun	borın	murιn	burun	burun	murun
بازو	qol	gol	kol	gol	qul	qol	qo'l		qol	χol	qol
دست	el(ig)	əl	el	el					ili:	ala'	al
انگشت	barmak	barmaq	parmak	barmak	barmaq		barmoq	barmaq			barmaq
ناخن	tyrnaq	dırnaq	tırnak	dyrnaq	tırnaq	tιrnaq	tirnoq	tirnaq	tynyraq		tirnaq
زانو	tiz	diz	diz	dy:z	tez	tize	tizza	tiz	tüsäχ		tiz
(قسمتی از ران)	baltyr	baldır	baldır	baldyr	baltır	baldyr	boldyr	baldir	ballyr
پا	adaq	ayaq	ayak	aýaq	ayaq	ayaq	oyoq		ataq		hadaq
شکم	qaryn	qarın/qorsaq	karın	garyn	qarın	qarιn	qorin	qor(saq)	qaryn	χyra'm
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذربایجانی	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش	خلجی
اسب	at	at	at	at	at	at	ot	at	at	ut	hat
گاوجوانی که هنوزنزائیده	siyir	sığır	sığir	sığır	sygyr	síır (sıyır)	siyιr	sigir
سگ	yt	it	it	it	et	iyt	it	it	yt	jyda
ماهی	balyq	balık	balιq	balyk	balıq	balιq	baliq	beliq	balyk	pola'
شپش	bit	bit	bit	bit	bet	biyt	bit	pit	byt	pyjda
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذربایجانی	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش	خلجی
خانه	ev	ev	ev	öý	öy	üy	uy	öy		av	hev
اتاق	otag	otağ	otağ	otaq		otaq	otoq		otu:		otag
راه	yol	yol	yol	yo:l	yul	zhol	yo'l	yol	suol	sol	yol
پل	köprüq	köprü	köprü	köpri	küpar	köpir	ko'prik	kövrük	kürpe
تیر	oq	ox (okh)	ok	ok	uk		o'q	oq	oχ	ugu	hoq
آتش	ot	ot	ot	ot	ut	ot	o't	ot	uot	vot	hot
خاکستر	kül	kül	kül	kül	köl	kül	kul	kül	kül	kö'l	kül
آب	suv	su	su	suw	syw	suw	suv	su	ui	syv	su
کشتی	kemi	gəmi	gemi	gämi	kimä	keme	kema			kim
دریاچه	köl	göl	göl	köl	kül	köl	ko'l	köl	küöl		köl
جزیره	atov	ada	ada	ada	atan	aral	orol	aral		ută
خورشید	küneş	günəş	güneş	gün	qoyaş	kün	quyosh	kün	kün	χĕvel	kün
ابر	bulut	bulut	bulut	bulut	bolıt	bult	bulut	bulut	bylyt	pĕlĕt	bulet
ستاره	yulduz	ulduz	yıldız	ýyldyz	yoldız	zhuldιz	yulduz	yultuz	sulus	şăltăr	yulduz
خاک	topraq	topraq	toprak	toprak	tufraq	topιraq	tuproq	tupraq	toburaχ	tăpra	torpaq
تپه	töpü	təpə	tepe	depe	tübä	töbe	tepa		töbö	tüpe
درخت	yağac	ağac	ağaç	agaç	ağaç	ağaš				jyvăş	hağaç
خدا	tenri	tanrı	tanrı	taňry	täñre			tängri	tanara	tură
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذربایجانی	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش	خلجی
دراز	uzun	uzun	uzun	uzyn	ozın	uzιn	uzun	uzun	uhun	vărăm
جدید	yany	yeni	yeni	yany	yaña	zhanga	yangi	yengi	sana	şĕnĕ
	semiz	semiz	semiz	simez	semiz	semiz	semiz	emis
پُر	tolu	dolu	dolu	do:ly	tulı	tolι	to'la	toluq	toloru	tulli	tolu
سفید	aq	aq	ak	ak	aq	aq	oq	aq			aq
سیاه	qara	qara	kara	gara	qara	qara	qora	qara	χara	χura	qara
طلا	qyzyl	qızıl	kızıl	gyzyl	qızıl	qızıl	qizil	qizil	kyhyl	χĕrlĕ
آسمان	kök	gök	gök	gök	kük	kök	ko'k	kök	küöq	kăvak	kök
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذربایجانی	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش	خلجی
یک	bir	bir	bir	bir	ber	bir	bir	bir	bi:r	pĕrre	bir
دو	eki	iki	iki	iki	ike	yeki	ikki	ikki	ikki	ikkĕ	eki
چهار	törd	dört	dört	dö:rt	dürt	tört	to'rt	töt	tüört	tăvattă	tört
هفت	yeti	yeddi	yedi	yedi	cide	zheti	yetti	yättä	sette	şiççĕ	yete
ده	on	on	on	o:n	un	on	o'n	on	uon	vunnă	on
صد	yüz	yüz	yüz	yü:z	yöz	zhüz	yuz	yüz	sü:s	şĕr	yüz

الفبا

برای نگارش زبانهای مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف بکار گرفته شده‌است. الفبای اورخون، الفبای اویغور، الفبای عربی, الفبای عبری (ترکان یهودی کارائیم و خزر)، الفبای لاتین و الفبای سیریلیک اما هم اکنون اکثر زبانهای ترکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.

الفبای اُرخون نوشته شده بر روی سنگ که هماکنون درشهر قیزیل جمهوری آلتایی روسیه نگهداری می‌شود.

نامه آرگون خان پادشاه ایلخانی به فیلیپ چهارم پادشاه فرانسه در قرن ۱۳ میلادی به خط اویغوری

الفبای مشترک لاتین مورد استفاده در سالهای ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ میلادی در جمهوریهای ترک زبان شوروی و متنهایی به زبانهای مختلف

الفبای اُرخون

الفبای اُرخون یا الفبای قدیمی ترک یا الفبای گوک ترک الفبایی است که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده می‌شده‌است. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سالهای بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.

الفبای اُرخون از راست به چپ نوشته می‌شد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته می‌شده‌است که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

الفبای اویغور

الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و بویژه اویغورها استفاده می‌شد. این خط مانند سایر نوشته‌های کهن بر روی پاپیروس نوشته می‌شده‌است. نوشته‌هایی به این خط بر روی سنگ نبشته‌ها باقی مانده‌است. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته می‌شده‌است.

الفبای معاصر

تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با الفبای عربی نگارش می‌شدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف عربی با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت. لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشن‌فکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاش‌هایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ تمام جمهوری‌های ترک زبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، و ترکیه الفبای مورد استفاده خود را از عربی به لاتین تغییر دادند. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبانهای مختلف ترکی چنین است:

ترکی آذربایجانی: الفبای عربی و الفبای لاتین ترکی استانبولی: الفبای لاتین اویغوری: الفبای عربی ترکمنی: الفبای لاتین ازبکی: الفبای لاتین گاگاووز: الفبای لاتین تاتاری: الفبای سیریلیک الفبای لاتین

قزاقی: الفبای سیریلیک و الفبای عربی چوواش: الفبای لاتین کاراچای بالکار: الفبای سیریلیک قرقیزی: الفبای سیریلیک زبان یاکوتی الفبای سیریلیک

مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبار

در این جدول الفبی زبان‌های مختلف ترکی نمایش داده شده‌اند. با وجود تفاوت ظاهری برخی حروف، تلفظ‌ها تفاوت چندانی ندارند. در سالهای اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است و ترکیه، ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان تصمیماتی برای ایجاد الفبای مشترک تا سال ۲۰۱۰ اتخاذ نموده‌اند.

فارسی	ترکی آذربایجانی	ترکی استانبولی	گاگاووز	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	اویغوری	ازبکی
آ	Aa	Aa	Aa	Aa	Aa	Aa	Aa	Aa
اَ	Əə	Ee	Ä ä	Ä ä	Ä ä	Ä ä	Ee	Ee
ب	Bb	Bb	Bb	Bb	Bb	Bb	Bb	Bb
ج	Cc	Cc	Cc	Jj	Cc	Cc	Jj	Jj
چ	Çç	Çç	Çç	Çç	Çç	Çç	CHch	CHch
د	Dd	Dd	Dd	Dd	Dd	Dd	Dd	Dd
اِ	Ee	Ee	Ee	Ee	Ee	Ee	É é	Ee
ف	Ff	Ff	Ff	Ff	Ff	Ff	Ff	Ff
گ	Gg	Gg	Gg	Gg	Gg	Gg	Gg	Gg
غ	Ğğ	Ğğ	-	-	Ğğ	Ğğ	Ghgh	G’g’
ه-ح	Hh	Hh	Hh	Hh	Hh	Hh	Hh	Hh
ایی	İi	tr	İi	İi	İi-Í í	İi-Ï ï	Ii	Ii
ایی کوتاه مثل Earth انگلیسی	Iı	Iı	Iı	Yy	Iı	Iı	-	-
ژ	Jj	Jj	Jj	Ž ž	Jj	Jj	Jj	-
ک	Kk	Kk	Kk	Kk	Kk	Kk	Kk	Kk
ل	Ll	Ll	Ll	Ll	Ll	Ll	Ll	Ll
م	Mm	Mm	Mm	Mm	Mm	Mm	Mm	Mm
ن	Nn	Nn	Nn	Nn	Nn	Nn	Nn	Nn
ن غُنه	-	-	-	Ň ň	Ň ň	Ň ň	NGng	-
اُ	Oo	Oo	Oo	Oo	Oo	Oo	Oo	Oo
اُ نرم	Öö	Öö	Öö	Öö	Öö	Öö	Öö	O'o'
پ	Pp	Pp	Pp	Pp	Pp	Pp	Pp	Pp
ق	Qq	-	-	-	Qq	Qq	Qq	Qq
ر	Rr	Rr	Rr	Rr	Rr	Rr	Rr	Rr
س	Ss	Ss	Ss	Ss	Ss	Ss	Ss	Ss
ش	Şş	Şş	Şş	Şş	Şş	Şş	SHsh	SHsh
ت	Tt	Tt	Tt	Tt	Tt	Tt	Tt	Tt
تس	-	-	Ţ ţ	-	-	-	-	-
او	Uu	Uu	Uu	Uu	Uu	Uu	Uu	Uu
او نرم	Üü	Üü	Üü	Üü	Üü	Üü	Üü	Üü
و	Vv	Vv	Vv	Ww	Vv-Ww	Vv-Ww	Ww	Vv
خ	Xx	-	-	-	Xx	Xx	Xx	Xx
ی	Yy	Yy	Yy	Ýý	Yy	Yy	Yy	Yy
ز	Zz	Zz	Zz	Zz	Zz	Zz	Zz	Zz

جُستارهای وابسته

• زبان ترکی آذربایجانی
• خلج
• ترکی شاهسونی

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Turkic languages»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۲ فوریه ۲۰۰۸).

پیوند به بیرون

• اثرات متقابل زبان‌های ترکی‌تبار و ایرانی‌تبار (به انگلیسی).