زاویه محاطی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

زاویهٔ محاطی در هندسه هنگامی ساخته می‌شود که دو خط گذرا از روی دایره (یا در تباهیدگی یک خط قطع کننده و یک خط مماس) با یکدیگر روی پیرامون دایره برخورد کنند.

به بیان ساده تر اگر یک زاویه درون یک دایره باشد و ضلع‌های زاویه، دو وتر از دایره باشد که با هم یک نقطهٔ مشترک دارند، چنین زاویه‌ای زاویهٔ محاطی نام دارد. در کتاب سوم اصول اقلیدس، گزاره‌های ۲۰ تا ۲۲، ویژگی‌های این زاویه گفته شده‌است. اگر یک زاویهٔ مرکزی و یک زاویهٔ محاطی هر دو یک کمان از دایره را در بر داشته باشند، اندازهٔ زاویهٔ محاطی نصف زاویهٔ مرکزی خواهد بود.

اثبات[ویرایش]

زاویهٔ محاطی با یک قطر[ویرایش]

InscribedAngle 1ChordDiam.svg

اگر O مرکز دایره باشد، دو نقطهٔ بر روی پیرامون دایره برگزینید و آن‌ها را به ترتیب V و A بنامید. V را به O وصل کنید و آن را ادامه دهید تا با پیرامون دایره در نقطهٔ B برخورد کند. چون این خط از مرکز دایره گذشته‌است پس قطر دایره‌است درنتیجه V در یک سوی قطر و B در سوی دیگر آن جای گرفته‌است. حال زاویه‌ای بکشید که راس آن در نقطهٔ V باشد و دو لبهٔ آن از A و B بگذرد.

نقطهٔ A را به O وصل کنید. زاویهٔ BOA یک زاویهٔ مرکزی است. آن را θ بنامید. دو پاره خط OA و OV با هم برابرند چون هر دو شعاع دایره‌اند. پس مثلث VOA متساوی‌الساقین است. درنتیجه دو زاویهٔ BVA (زاویهٔ محاطی) و VAO با هم برابرند. هر دوی این زاویه‌ها را ψ می‌نامیم.

زاویه‌های BOA و AOV با هم مکمل اند و مجموع آن‌ها ۱۸۰ درجه می‌شود. چون خط VB از O می‌گذرد و یک خط راست است پس اندازهٔ زاویهٔ AOV از رابطهٔ ۱۸۰° − θ بدست می‌آید.

از سوی دیگر می دانیم که مجموع زاویه‌های داخلی مثلث ۱۸۰ درجه‌است. سه زاویهٔ داخلی مثلث VOA عبارتند از: ۱۸۰° − θ و ψ ،ψ. بنابراین:

 2 \psi + 180^\circ - \theta = 180^\circ.

۱۸۰° را از دو سوی تساوی بر می‌داریم.

 2 \psi = \theta, \,

که در آن θ زاویهٔ مرکزی کمان AB است و ψ زاویهٔ محاطی همان کمان است که اندازه‌ای برابر با نصف آن دارد.

زاویهٔ محاطی و مرکز دایره درون آن[ویرایش]

InscribedAngle CenterCircle.svg

دایره‌ای با مرکز O را در نظر بگیرید. سه نقطهٔ V، C و D را بر روی آن برگزینید. دو پاره خط VC و VD را بکشید. زاویهٔ DVC یک زاویهٔ محاطی است. حال خط VO را بکشید و آن را ادامه دهید تا با سوی دیگر دایره در نقطهٔ E برخورد کند. کمان روبرو به زاویهٔ محاطی DVC، کمان DC نام دارد.

کمان DC نقطهٔ E را در بر می‌گیرد و می دانیم که این نقطه بر روی قطری از دایره قرار دارد. از سوی دیگر زاویه‌های DVE و EVC هر دو زاویهٔ محاطی اند. در بخش پیشین بدست آوردیم که اگر یک ضلع زاویهٔ محاطی از مرکز دایره بگذرد اندازهٔ آن برابر نصف کمان روبروی آن است. حال از داده‌های بخش پیشین بهره می‌گیریم:

 \angle DVC = \angle DVE + \angle EVC. \,

پس داریم:

 \psi_0 = \angle DVC,
 \psi_1 = \angle DVE,
 \psi_2 = \angle EVC,

نتیجه می‌گیریم:

 \psi_0 = \psi_1 + \psi_2. \qquad \qquad (1)

حال خط‌های OC و OD را می‌کشیم. زاویهٔ DOC یک زاویهٔ مرکزی است. همچنین زاویه‌های DOE و EOC هم زاویه‌های مرکزی اند. و می دانیم:

 \angle DOC = \angle DOE + \angle EOC.

اگر فرض کنیم:

 \theta_0 = \angle DOC,
 \theta_1 = \angle DOE,
 \theta_2 = \angle EOC,

آنگاه:

 \theta_0 = \theta_1 + \theta_2. \qquad \qquad (2)

پیشتر از بخش یک می دانیم که  \theta_1 = 2 \psi_1 و  \theta_2 = 2 \psi_2 با توجه به تمامی این داده‌ها و معادلهٔ (۲) بدست می‌آوریم که:

 \theta_0 = 2 \psi_1 + 2 \psi_2 \,

با توجه به رابطهٔ (۱) خواهیم داشت:

 \theta_0 = 2 \psi_0. \,

زاویهٔ محاطی که مرکز دایره در بیرون آن جای دارد[ویرایش]

InscribedAngle CenterCircleExtV2.svg

دایره‌ای با مرکز O را در نظر بگیرید. سه نقطهٔ V، C و D را بر روی آن برگزینید. دو پاره خط VC و VD را بکشید. زاویهٔ DVC یک زاویهٔ محاطی است. حال خط VO را بکشید و آن را ادامه دهید تا با سوی دیگر دایره در نقطهٔ E برخورد کند. کمان روبرو به زاویهٔ محاطی DVC، کمان DC نام دارد.

می دانیم که نقطهٔ E که بر روی قطری از دایره جای دارد. همچنین می دانیم که زاویه‌های DVE و EVC هم زاویه‌هایی محاطی اند. در بخش‌های پیشین نشان دادیم که اندازهٔ زاویهٔ محاطی که ضلعش از روی مرکز دایره بگذرد برابر نصف کمان روبرویش است. پس خواهیم داشت:

 \angle DVC = \angle EVC - \angle DVE .

اگر فرض کنیم:

 \psi_0 = \angle DVC,
 \psi_1 = \angle DVE,
 \psi_2 = \angle EVC,

آنگاه

 \psi_0 = \psi_2 - \psi_1 \qquad \qquad (3)

خط‌های OC و OD را بکشید. زاویهٔ DOC یک زاویهٔ مرکزی است همچنین می دانیم که زاویه‌های DOE و EOC هم زاویه‌هایی مرکزی اند. با توجه به آنکه

 \angle DOC = \angle EOC - \angle DOE.

اگر فرض کنیم

 \theta_0 = \angle DOC,
 \theta_1 = \angle DOE,
 \theta_2 = \angle EOC,

آنگاه خواهیم داشت:

 \theta_0 = \theta_2 - \theta_1 \qquad \qquad (4)

با توجه به نکته‌هایی که در بخش یک گفته شد می دانیم که  \theta_1 = 2 \psi_1 و  \theta_2 = 2 \psi_2  است. با توجه به این تساوی‌ها و رابطهٔ (۴):

 \theta_0 = 2 \psi_2 - 2 \psi_1

پس، از رابطهٔ (۳) خواهیم داشت:

 \theta_0 = 2 \psi_0.

منابع[ویرایش]

  • ویکی‌پدیای انگلیسی
  • Ogilvy CS (1990). Excursions in Geometry. Dover. pp. 17–23. ISBN 0-486-26530-7 
  • Gellert W, Küstner H, Hellwich M, Kästner H (1977). The VNR Concise Encyclopedia of Mathematics. New York: Van Nostrand Reinhold. pp. 172. ISBN 0-442-22646-2. 

پیوند به بیرون[ویرایش]