رود پنج

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
پنج
رود پنج — مرز تاجیکستان و افغانستان
رود پنج — مرز تاجیکستان و افغانستان
سرچشمه پامیر، وخان
ریزشگاه آمودریا
طول ۹۲۱ کیلومتر
ارتفاع ۴٫۱۳۰ متر
مختصات مختصات: ۳۷°۰۶′۳۹″ شمالی ۶۸°۱۸′۵۳″ شرقی / ۳۷.۱۱۰۸۳° شمالی ۶۸.۳۱۴۷۲° شرقی / 37.11083; 68.31472

رود پَنج (به فارسی تاجیکی: Панҷ) رودی است در آسیای میانه که در میان تاجیکستان و افغانستان روان است و ریزشگاه آن رود آمودریا است[۱].

سرچشمهٔ رود پنج رودهای پامیر و وخان‌دریا هستند که یکی از دریاچهٔ زارکول در سرزمین تاجیکستان و دیگری از کوهسار وخان در سرزمین افغانستان آب می‌گیرند.

از سراسر رود پنج مرز افغانستان و تاجیکستان می‌گذرد که دو کشور اصلی آبگیر آن هستند.

درازای این رود ۹۲۱ کیلومتر، پهنای حوزهٔ آبخیز آن ۱۱۴ هزار کیلومتر مربع، میانگین بده آن ۱۰۰۰ متر مکعب بر ثانیه‌است. آب این رود برای آبیاری مصرف می‌شود. از درهٔ رود پنج بزرگ‌راه دوشنبه به خاروغ و کولاب به قلعه خمب می‌گذرند.

ریشه‌شناسی نام[ویرایش]

کهن‌ترین نام تاریخی رود پنج خروآب بوده‌است که جغرافیانگاران دوران اسلامی آن را خرناب و جریاب نوشته‌اند و سرچشمهٔ آمودریا دانسته و سرچشمه آن را وخاب خوانده‌اند که از وخان آید. چنانچه مؤلف گمنام «حدود العالم» در فصل «سخن اندر رودها» می‌گوید: «و دیگر رودی است او را خرناب خوانند، از مغرب کوه قَسَک برود و میان بدخشان و پارغر[۲] اندر جیحون افتد و این خرناب از جیحون مِهتَر است و لکن همه به جیحون بازخوانند از بهر آن که جیحون از رهی دورتر رود»[۳].

واژه‌های خرناب و جریاب تحریفی هستند از واژهٔ خَروآب که آن را به گونهٔ خرباب نیز نوشته‌اند. واژهٔ «خَرو» در گویش‌های دروازی و بدخشانی زبان فارسی تاجیکی وامواژه‌ای است از زبان‌های ایرانی شرقی و معنی آن «چشمه، چشمه‌سار و رود کوهی» است. این واژه و گونه‌های دیگر آن «شَرو»، «شارو»، «شار»، هم‌اکنون نیز در جاینام‌های «موجی‌خَرو»، «سَبزی‌خَرو»، «اوش‌خَرو»، «خَروُندا»، «هیداشار»، «ویس‌خَرو»، «ویش‌خَرو»، «پشی‌خَرو»، «ویش‌خَروَک»، «پاش‌خَرو»، «راخَرو»، «تِیخَرو»، «راشارو»، «هیداشَرو»، «ساخ‌چَرو»، «میذن‌شار»، «پَشار»، «تیشار»، «دیشار»، «ابخَرو» و «شِتخَرو» در تاجیکستان زنده‌است[۴].

پانویس[ویرایش]

  1. http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-8aae578378d74ac7bb734ce336646451-fa.html
  2. رودی است در ناحیه فرخار تاجیکستان که هم‌اکنون آن را قزل‌سو خوانند
  3. حدود العالم من المشرق الی المغرب، نوشته‌شده در سال ۳۷۲ هجری قمری. ویرایش دکتر منوچهر ستوده. — تهران: انتشارات کتاب‌خانهٔ طهوری، ۱۳۶۲. ص. ۴۰
  4. امید جیهانی. ویکی‌پدیای تاجیکی