قابلمه

برای دیگر کاربردها، دیگ (ابهام‌زدایی) را ببینید.

دیگ خورش

قابلمه یا دیگ گونه‌ای ظرف در دار برای طبخ غذا است. دیگ نسبت به ماهی‌تابه لبه‌های بلندتری داشته و اجازه می‌دهد تا غذا برای پخته شدن، زمان بیشتری بجوشد. از دیگ برای طبخ برنج (پلو) و انواع خورش استفاده می‌شود.

پیرامون واژه

واژه قابلمه ماخوذ از زبان ترکی است. واژهٔ «دِگ» یا «دیگ»، فارسی است و در پارسی میانه نیز به کار می‌رفته است.

تاریخچه

قدیمی‌ترین وسیله طبخ غذا از جنس سنگ در جهان با قدمت ۹۰۰۰ سال در مکزیک کشف شده‌است. در ایران (بخصوص مشهد) استفاده از دیگ سنگی و سفالی بنام دیزی برای پخت آبگوشت هنوز رواج دارد. تا اواسط دهه ۱۳۵۰ در ایران، طبخ غذا با استفاده از قالمه مسی معمول بود. ولی امروزه از قالمه های مسی بیشتر برای تزئین و به عنوان عتیقه استفاده می‌شود.

جنس قابلمه

قالمه چدنی

قابلمه های فلزی بسیار متداول هستند. قابلمه های مسی انتقال حرارت را بخوبی انجام می دهند و برای پخت مربا و سس بهترین گزینه هستند. قابلمه های چدنی، پخش حرارت بهتری نسبت به دیگر قابلمه های فلزی دارند. چرا که گرما را به خوبی در خود نگه می‌دارند. این قابلمه ها برای پخت‌های طولانی مناسبند. قابلمه های آلومینیومی ساده که به روهی معروفند، به سرعت تحت تاثیر بازها قرار گرفته و حتی دربرابر نمک خوردن نیز مقاوم نیستند. گاهی از روکشهایی مانند تفلون یا سرامیک برای قابلمه های آلومینیومی، چدنی یا فولاد زنگ نزن استفاده می‌شود. در این قابلمه ها باید از کفگیر چوبی و پلاستیکی و سیلیکونی استفاده نمود. قابلمه های آهنی و چدنی گاهی با لعاب نیز پوشش داده می‌شوند که باید از استفاده از این قابلمه ها اجتناب نمود. قابلمه های استیل برای جوشاندن آب مناسب هستند.

علاوه بر سنگ و سفال، دیگ‌های سرامیکی نیز حرارت را بخوبی در خود حفظ نموده و برای پخت طولانی مناسب هستند. با پیشرفت صنعت شیشه، قابلمه های شیشه‌ای نشکن و پیرکس نیز به عنوان انتخابی جدید در آشپزخانه مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ضرب‌المثل

واژه دیگ در ضرب‌المثل‌های فارسی زیر بکار رفته‌است.

• دیگ به دیگ می‌گوید روت (رویت) سیاه، سه‌پایه می‌گوید صل علی
• دیگی که برای من نجوشد، سر سگ تویش بجوشد
• بنداز توی قابلمه اش

این واژه در شعار «ما دیگ پلو خواهیم. مشروطه نمی‌خواهیم» در دوره مشروطه کاربرد داشته‌است.