دوست‌محمد معیرالممالک

امیر دوستمحمدخان
دوستمحمدخان معیرالممالک
زادروز	۱۲3۳ شمسی
درگذشت	۱۲۹۱ شمسی
آرامگاه	امامزاده حمزه در حرم شاه عبدالعظیم
ملیت	ایرانی
پیشه	نقاش، عکاس و خطاط
لقب	معیرالممالک
مذهب	شیعه
همسر	عصمت‏الدوله
فرزندان	عصمت‏الملوک معیری دوستعلی معیری فخرالتاج معیری دوستمحمد اعتصام معیری
والدین	دوستعلی‌خان نظام‌الدوله

امیر دوستمحمد‏خان معیرالممالک (۱۲۷۳-۱۳۳۱) از رجال قاجار و داماد ناصرالدین شاه

زندگی

بزرگترین پسر دوستعلی‌خان نظام‌الدوله. در ده سالگی با عصمت‌الدوله دختر ناصرالدین شاه از تاج‏الدوله (دختر سیف‏الله میرزا پسر فتحعلی شاه) ازدواج کرد. پس از وفات پدر چون رغبتی به کار دولتی نداشت، مشاغل پدری خاندان معیرالممالک را نپذیرفت و از این رو ناصرالدین شاه خزانه داری را به امین السلطان و عیارزنی مسکوکات را به امین الضرب واگذار کرد. پس از وفات مادرش بدون اجازه شاه به کربلا رفت و از راه فروش اموال پدری در کربلا مخارج سفر را بدست آورد و از راه مصر راهی اروپا شد. ناصرالدین شاه برای ترغیب معیرالممالک به بازگشت به ایران و دلجویی از او، او را به نمایندگی ایران در مراسم گشایش کانال سوئز برگزید، ولی معیرالممالک بی‏اعتنا به فرمان شاه یکسر به پاریس رفت و تا سه سال بعد و هنگامی که با پادرمیانی همسرش عصمت الدوله مورد عفو شاه قرار نگرفت، به ایران بازنگشت.

معیرالممالک به پرورش قوش علاقه‏مند بود و در غالب شکارها ناصرالدین شاه را همراهی می‏کرد و مظفرالدین شاه به وی علاقه و التفات بخصوص داشت. اقامتگاه زمستانی او، مهرآباد بود و سکونتگاه تابستانی او باغ فردوس. خط نستعلیق و شکسته را به خوبی می‏نوشت و نمونه‏های ارزشمندی از خط خطاطان قدیم ایران گردآورده بود. به نقاشی علاقه داشت و در فن سیاه قلم چیره‏دست بود. در سفر سوم ناصرالدین شاه، ادیسن یک دستگاهِ فونوگراف به شاه هدیه داد. دوستمحمد خان در آن هنگام تنها کسی در ایران بود که طرز کار دستگاه را می‏دانست و فونوگراف را برای شاه به کار می‏انداخت. پس از چندی خود نیز دو دستگاه فونوگراف خریداری کرد و از آن‏جا که با هنرمندان عصر، مراوده و آشنایی داشت، شروع به ضبط آواز و ساز خوانندگان و نوازدگان همعصر خود کرد. او صدای هنرمندان بسیاری از جمله آقا حسینقلی، نایب اسدالله، میرزاحبیب سماع حضور و میرزا محمدصادق سرورالملک را بر روی استوانه‏های فونوگراف ضبط کرد. تعدادی زیادی از استوانه‏های معیرالممالک در سال ۱۳۳۸ توسط ساسان سپنتا بازیابی و ضبط شد. برخی از این نواها، تنها مدارک صوتی به‏جا مانده از آن هنرمندان است. معیرالممالک در باغ معیر، عکاسخانه‏ و نجارخانه‏ای مجهز داشت و میز و قفسه و صندلی‏های کتابخانه‏اش را خود ساخته بود. امین‏السلطان با معیرالممالک دوستی داشت و به‏این سبب امتیاز تلفن را به نام او صادر کرد. اندکی پس از وفات عصمت الدوله در سال ۱۳۲۱ هجری قمری، دوستمحمدخان به بیماری صعب العلاجی مبتلا گشت، به پیشنهاد پزشکان برای درمان به اروپا رفت و برای تامین مخارج، امتیاز تلفن را فروخت. معالجات اطبای پاریس و لندن سودی نداشت و بیمار به امید بهبودی راهی ادسا شد تا تحت معالجه‏ی طبیبی نام‏آور از اهالی آن شهر قرار گیرد. معالجات طبیب بی‏ثمر بود و معیرالممالک در سال ۱۳۳۱ هجری قمری در ادسا درگذشت. جنازه‏ی او را برای دفن در امامزاده حمزه (در ضلع شرقی شاه عبدالعظیم) به ایران حمل کردند. معیرالممالک از تنها همسر خود عصمت الدوله صاحب چهار فرزند شد:

1. عصمت‏الملوک معیری، همسر میرزا حسن مستوفی‏الممالک
2. دوستعلی‏خان معیرالممالک
3. فخرالتاج معیری، که در سفر ادسا همراه پدر بود، سال‏ها در اروپا زندگی کرد و بدون فرزند درگذشت
4. دوستمحمدخان اعتصام‏الدوله

ناصرالدین شاه در تالار آینه در کاخ گلستان، در کنار کره جواهرنشان

منابع

• معیری، دوستعلی. رجال عصر ناصری. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۱. 
• امین‏الدوله، علی‏خان. خاطرات سیاسی امین‏الدوله. تهران: امیرکبیر، ۱۳۴۱. 

پیوند به بیرون

• تصاویری از خاندان معیری، معیرالممالک‏ها.
• تصاویری از فخرالتاج معیری و ملکه جهان همسر محمدعلی‏شاه، تبعیدی اُدِسا (۱) و تبعیدی اُدِسا (۲)
• تصویر حسن مستوفی و همسرش عصمت‏الملوک معیری، موسسه مطالعات تاریخ معاصر