دساتیر

دَساتیر یا دساتیر آسمانی نام کتابی از یکی از پارسیان هند به نام آذرکیوان است که در سده دهم هجری قمری در زمان اکبر شاه گورکانی (هم‌زمان با سلسله صفوی) نوشته شده‌است.

آذر کیوان این کتاب را به پیامبری بنام «ساسان پنجم» نسبت داده‌است که به زبانی است که هیچ همسانی و خویشاوندی با زبان‌های دیگر ندارد اینگونه بر می‌آید که این زبان برساخته خود آذرکیوان باشد.

ترجمه دساتیر

از آنجا که زبانی که کتاب دساتیر آسمانی بدان نوشته شده را تنها آذرکیوان می‌دانسته‌است، وی خود این کتاب را به پارسی برگردانده و تفسیر و نِگیزش‌هایی بر آن نوشته‌است. در برگردان دستاتیر آسمانی به پارسی، آذرکیوان کوشیده‌است که تنها واژگان پارسی بکار برد و از بکاربردن واژگان عربی و بیگانه پرهیزیده‌است.

واژگان دساتیری

در برگردان کتاب دساتیر به پارسی، آذرکیوان برای شماری از واژگان عربی که برابر پارسی آنها را نمی‌دانسته‌است، واژه‌هایی را برنهاده‌است که به آنها واژگان دساتیری گفته می‌شود. شماری از این واژه‌ها بر پایه بنیادهای زبان‌شناسی و ریشه‌شناختی ساخته نشده‌اند. شماری از این واژه‌ها نیز از زبان سانسکریت، نوشته‌های زرتشتی به زبان پهلوی ( زند و پازند) و از اوستا گرفته شده‌اند.

نمونه‌ای از واژگان دساتیری:

• فروزه: صفت
• سفرنگ: تفسیر کلام خدا
• دهناد: نظام، سامانه
• فرنود: معجزه
• فرنوش: خرد فلک قمر
• فرشاد: روان و خرد کره مریخ
• فرزبود: حکمت
• فرساد: دانشمند
• فرسار: نیروی داد

شماری از واژگان دساتیری در زبان پارسی کاربرد پیدا کرده‌اند و در دو واژه‌نامه برهان قاطع و انجمن‌آرا بسیاری از واژگان دساتیر بدون گفتن بنمایه‌اش آمده‌است. برخی از این واژه‌ها در سروده‌های سرایندگانی مانند ادیب‌الممالک فراهانی و فرصت شیرازی نیز بکار رفته‌است.

منابع

• مصاحب، غلامحسین، دائرةالمعارف فارسی، موسسه انتشارات فرانکلین، تهران ۱۳۴۵