درگز

دَرگَز
درگز
اطلاعات
کشور :	ایران
استان :	خراسان رضوی
شهرستان :	درگز
بخش :	درگز
نامهای قدیمی :	اتک،خاوران،پارت،نسا، پارتانیسا،ابیورد،محمدآباد
سال شهرشدن :	تقریبا 237 پیش از میلاد به دست تیرداد دوم
تقسیمات کشوری در ایران :	سال 1329
مردم
جمعیت : (۱۳۸۳)	80311
جمعیت شهری :	43745
جمعیت روستایی :	36566
رشد جمعیت :	1.1 درصد
تراکم جمعیت :	19.15 در کیلومتر مربع
میزان زاد ولد :	18.4 درصد
زبان گفتاری :	فارسی،کرمانجی،ترکی
مذهب :	شیعه ، سنی
جغرافیا
وسعت شهرستان :	4194 كيلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا :	480 متر
اطلاعات شهری
شهردار :	مهندس روائی زاده
ره آورد	برنج،جارو،گردو،کشمش،شكر پنير
پیش شماره :	0582

درگز یا دره گز یکی از شهرهای استان خراسان رضوی در شمال شرقی ایران است. درگز که تا تهران ۱۱۵۰ و تا مشهد ۲۵۵ کیلومتر فاصله دارد از شمال به مرز ایران و ترکمنستان از مشرق و جنوب شرقی به مشهد از جنوب به چناران و از مغرب به قوچان محدود و مختصات آن ۳۷ درجه و ۳۶ دقیقه عرض شمالی و ۵۹ درجه و ۶ دقیقه طول شرقی است. از اماکن دیدنی این شهر می‌توان به آب گرم الله‌اکبر و پارک ملی تندوره اشاره کرد. شهر درگز، شهری با سابقه درخشان تاریخی، شهری که قبلاً به نام ابیورد معروف بوده و در تاریخ فکر و تمدن اسلامی به تعدادی از اندیشمندان و بزرگان برخورد می کنیم که عنوان ابیوردی را با خود داشته اند . شهری که خاوران نام داشته و از مناطق باستانی پارتهای قدیم در خراسان بوده، در ۳ کیلومتری همین شهر آثار و بقایایی موجود است که به پنج هزار سال قبل از میلاد می رسد، یعنی سابقه شهرنشینی و مدنی درشهر درگز به حدو د هفت هزار سال پیش می رسد، یعنی درگز وارث یک تمدن هفت هزار ساله می‌باشد . » شهر و ناحیه درگز از دوران پیش از اسلام تاکنون داراگرد، نسیایا، آپاوارتاکن، باورد، ابیورد، اتک، نسایا، نسا، درون، خاوران و دریجز نامیده می شده است . ناحیه درگز در گذشته یکی از نقاط مهم باستانی پارت و خراسان بود که به موجب قرارداد ننگین آخال ۱۲۶۱ هـ . ش / ۱۸۸۲ م، کنارة آباد و تاریخی آن، از تجن تا نزدیکی عشق آباد، از ایران جدا شده و جزء ترکمنستان گردید . درباره نامگذاری این شهرستان، تا کنون داوری‌های گوناگونی داده شده است . شماری گفته اند چون در این ناحیه بیشه و درخت گز زیادی وجود داشته، به « دره گز » سرشناس شده است، که این نامگذاری درست نیست . داوری درست تر، از سده ۳ پ . م، یعنی زمان اشکانیان است . پس از آن که اشکانیان علیه سلوکیان برخاستند، اشک اول ( ارشاک ) در ضمن نبرد کشته شد، ولی برادرش تیرداد به پیروزی رسید و شهری به نام داراگرد، در پارتیای اصلی بنیاد گذارد . آپاوارتاکن، که بعضی آن را پارتیای اصلی و شماری پارتیای ویژه نوشته اند، به ناحیه شمال پارت گفته می شود. پیرنیا بر پایه نوشته‌های تاریخ و جغرافی نگاران پیشین، پارت اصلی را کوهستان و دشت کردان در خراسان و اتک و به بیان دیگر بین بیابان مشهد و کویر خوارزم دانسته است .

بنابراین نواحی درگز، بجنورد، اسفراین، قوچان، شیروان و کلات در قلمرو پارت اصلی قرار داشته است . ایزیدورخاراکسی که در سده ۳ پ . م می زیست، محل شهر دارا را در شمال پارت تعیین کرده و به آن « آپاوارتانن » گفته اند . ژوستن ( سده ۲ پ . م ) محل این شهر را در دامنه کوه زاپاتنن و پلین، دانشمند رومی ( سده ۱ پ . م ) در دامنه کوه آپاوارتن دانسته اند . ژوستن، آپاروارتن، کوه ابیورد که در گذشته باورت / بااورت و سپس باورد می گفتند، دانسته است .

دایرة المعارف اسلامی، ابیورد را سرزمین نیاکان اشکانی و محل شهر دارا را در آن جا تعیین کرده است . بنابراین بایستی شهر « دارا » در دامنه کوههای درگز قرار داشته باشد .از آن جا که به گفته پلوتارک و تائیدهارولد لمب، نویسنده کتاب قدم به قدم با اسکندر، دارا، آخرین پادشاه هخامنشی در این ناحیه کشته شده است، اشکانیان نام پایتخت نخستین خود را « داراگرد » نهاده اند . « گرد » در روزگار کهن، به معنای شهر بوده، واژگان سیاوش گرد، پیروزگرد، بروگرد ( بروجرد )، بیژن گرد، خسروگرد و… بیانگر نام سازنده و شهر است و داراگرد یعنی شهر دارا نیز روی همین معنا پدید آمده است . در روزگار ساسانیان تغییرات زیادی در حد و حدود شهرهای این منطقه صورت می گیرد و ابیورد که شامل منطقه وسیعی بوده و تا دامنه کوههای درگز گسترده بوده است، مرکزیت پیدا می‌کند .

حاکم ابیورد را « بهمنه » می نامیدند که به صلح تسلیم مسلمانان شد . پس از تسلط اعراب این سرزمین یکی از پایگاههای مهم مسلمانان قرار گرفت . بعضی از محققان این چنین اظهار نظر کرده اند که در قلعه داراگرد که در زمان ساسانیان مرکز روحانیون زرتشتی و دارای ضرابخانه بوده است، در اواخر قرن اول هجری قمری سکه ضرب شده است . حدود منطقه ابیورد در این زمان از سرخس تا نسا گسترده بوده است . این سرزمین که در انتهای دشت قراقوم بر سر راه قبایل مختلف مهاجم دشتهای داخلی آسیا در ابتدای اولین خطه جلگه‌های حاصلخیز خراسان قرار گرفته است، بنابر موقعیت طبیعی و نظامی از دیر باز محل کشمکشها و زد و خوردهای اقوام مختلف بوده است . با سقوط سامانیان دفاع ولایات شمالی ایران در برابر حملات چادر نشین‌ها به سستی گرائید و هجوم صحرا نشینان آسیای مرکزی به خراسان فزونی گرفت .

به روزگار سلطان محمود غزنوی ترکمانان ( غزان ) به منطقه نسا و ابیورد و درگز هجوم آوردند و در این شهرها سکنی گزیدند و ترکی شدن این نواحی آغاز گردید . محققان محلی دوران سلجوقیان و اوایل خوارزمشاهیان را دوره شکوفایی خاوران ( ابیورد را از قرن ۴ به بعد خاوران می گفتند ) نامیده اند، شیخ محمد شهرستانی، انوری ابیوردی، اسعد مهنه یی و … از این سرزمین برخاستند . به همت اینان خاوران یکی از مراکز علمی شد . به روزگار چنگیز، پسرش « تولی » ابیورد را تصرف کرد و به نهب و تاراج اهالی پرداخت و آن شهر زیبا را که در آن عالمی از عمارات موج می زد با خاک یکسان نمود و اکثر مردم را از دم تیغ گذراند . البته ابیورد در نهضتهای شیعه که در اواخر دوران بنی امیه در سراسر خراسان صورت گرفته بود سهمی بزرگ داشته است و نیز در قیامهای علیه حکام عباسی در قرن سوم هجری شرکت جستند . در زمان خلافت هارون ۱۸۵ ق . شخصی به نام ابوالخسیب بر ضد عباسیان و عامل آنان در خراسان قیام کرد و بر ابیورد تسلط پیدا کرد . این شهر با این همه عظمت و زرگی پس از هجوم مغولان و بعد از او تیمور ورونق خود را از دست داد و از اواخر قرن هشتم که شهرها و آبادیهای این منطقه مورد تجاوز و اشغال ازبکان قرار گرفت دوران قدرت آن شروع گردید .

در اوایل عصر افشاری ساختن مسجد بزرگی در مولود آباد ( زادگاه نادر ) و برخی ساختمانها در شهر نشانی از گسترش و رونق درگز می‌باشد، ولی ویرانی هایی که ناشی از تهاجمات اقوام همسایه بود، همراه با عدم توجه حکومت مرکزی وخصوصاً جدایی قسمت آباد و تاریخی آن ( با ۹ هزار خانوار جمعیت و ۲۴ شهرک و روستا ) که نام ابیورد را نیز با خود دارد، توانائی‌های این شهر را به فراموشی سپرد . اکنون اندک آثار به جا مانده در شهر درگز مربوط به حاشیه باز یکی از دامنه کوههای هزار مسجد ( درگز فعلی ) می‌باشد . در حالیکه آثار تاریخی بی نظیری از دوره اشکانیان و دوران اسلامی در آن سوی مرزها قرارگرفته است .

آب و هوا

اين منطقه به دليل اينكه در داخل كوهستان هزار مسجد واقع است داراي آب وهواي سرد كوهستاني است البته در نواحي پست گرم وپوشيده از مراتع وچمنزار است . مركز شهرستان درگز از آب وهواي گرم ونيمه مرطوبي برخوردار است كه بيشترين درجه حرارت در تابستان 38 درجه بالاي صفر وكمترين آن در زمستان 2درجه زير صفر است وميزان بارندگي سالانه آن 350 ميلي متر مي باشد.

مشاهیر و بزرگان درگز

انوری ابیوردی

نادر شاه افشار

علامه شهرستانی

علی صیاد شیرازی

صنایع دستی

پوستین دوزی

مردم درگز در سال 1300 شمسی قسمت عمده ای از احتیاجات خود را از قبیل فروشگاه پوشاک و… را تهیه می کردند، در زمستان مردان پوستینی یا قبایی که به آن چوخا می گویند از پشم گوسفند و موی بز به صورت یک نوع برک زبر و ضخیم می بافتند و به تن می پوشاندند. پوستین های درگز از حیث پرداخت در خراسان و حتی ایران معروف بوده اما امروز پوستین دوزی رونق خود را از دست داده و شاید تعداد کارگاه های آن از 5 مورد تجاوز نکرده باشد.

قالی بافی

این صنعت هنوز در بعضی از روستاها به صورت سنتی ادامه دارد و منبع درآمدی برای خانواده ها می باشد.

جاذبه‌های گردشگری و تاریخی درگز

جاذبه‌های گردشگری و تاریخی درگز:

هزار مسجد زیبا

محوطه باستانی بندیان

هزار مسجد

قرخ قیز

تپه خاخیان

تپه صاحبجان

تپه غازان بیک

نوروز تپه

پلکان نادری

تپه یوخار قلعه

یارم تپه

پلکان نادری

مقبره علامه شهرستانی

امامزاده محمد دیباج

بقعه ابوالمعجن

قدمگاه درگز

زیارتگاه سید قاضی سلطان

بقعه علامه شهرستانی

امامزاده سید یوسف

زیارتگاه علی‌بلاغ

آرامگاه صید علی خان درگزی

غار قزلق

غار شادمینه(شادمهنه)

کتیبه نادری

پارك ملي تندوره

انجمنهاي فرهنگي وهنري شهرستان

انجمن قرآن ونهج البلاغه- انجمن شعر وقصه – انجمن نويسندگان – انجمن سينماي جوان – انجمن عكاسان – انجمن موسيقي – انجمن خوشنويسان – انجمن هنرهاي تجسمي- انجمن نمايش

مراكز فرهنگي وهنري

الف ) شهرستان درگز در حال حاضر چهار كتابخانه عمومي دارد:

- كتابخانه عمومي شهيد بهشتي درگز: كه در سال 1346 تاسيس شده وداراي دوازده هزار جلد كتاب مي باشد.

- كتابخانه عمومي نوخندان : در سال 1346 تاسيس شد كه داراي نه هزار جلد كتاب مي باشد.

- كتابخانه عمومي لطف آباد : كه در سال 1347 شمسي تاسيس شده وداراي نه هزار جلد كتاب است.

- كتابخانه عمومي چاپشلو: در سال 1358 تاسيس شده كه داراي هفت هزار وپانصد جلد كتاب مي باشد .

- كتابخانه (غير دولتي) عمومي علامه شهرستاني:كه در سال 1379 تاسيس شده كه داراي شش هزار وچهارصدو دوازده جلد كتاب مي باشد.

ب )شهرستان درگز يك واحد سينمايي به نام سينما فرهنگ دارد كه داراي 350 صندلي ودر دو طبقه ، خدمات نمايش فيلم شهرستان را انجام مي دهد. درجه 4 وداراي يك دستگاه پروژكشن جهت نمايش فيلم مي باشد.

ج) شهرستان درگز داراي يك مجتمع فرهنگي وهنري مي باشد كه وابسته به اداره فرهنگ وارشاد اسلامي مي باشد . اين مجتمع در زميني به وسعت 4هزار متر مربع واقع گرديده كه مراحل ساخت آن به اتمام نرسيده است وفقط كلاسهاي آموزشي وقسمت اداري آن مورد استفاده وبهره برداري قرار گرفته است. كتاب خانه ي استان قدس رضوي

منابع

اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳خ.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ درگز موجود است.

وب سایت استانداری خراسان - قسمت شهرستان درگز