دانشنامه

برای دیگر کاربردها، دانشنامه (ابهام‌زدایی) را ببینید.

این مقاله دربارهٔ مجموعهٔ نوشتاری اطلاعات است؛ برای اطلاع دربارهٔ کاربردهای دیگر دانشنامه و دایرةالمعارف به دایرةالمعارف (ابهام‌زدایی) و دانشنامه (ابهام‌زدایی) مراجعه کنید.

دایرةالمعارف فارسی غلامحسین مصاحب، جامع‌ترین دانشنامهٔ عمومی به زبان فارسی

دانشنامه یا دایرةالمعارف، مجموعه یا گردایهٔ نوشتاری جامع و فشرده‌ای است که شامل اطلاعاتی دربارهٔ همهٔ شاخه‌های دانش یا شاخهٔ مشخصی از دانش است. دانشنامه نباید با لغتنامه اشتباه شود: در حالی که لغت‌نامه‌ها به معنی هر یک از سرمدخل‌هایش که معمولاً یک واژه هستند می‌پردازند، دایرةالمعارف‌ها حاوی اطلاعاتی دربارهٔ سرمدخل‌هایشان هستند. البته در مواردی مرز این دو روشن نیست و کتاب‌هایی (مثلاً لغتنامهٔ دهخدا) بین این دو هستند.

برای فهرستی از دانشنامه‌های مهم تاریخ، فهرست دانشنامه‌ها و فهرست دانشنامه‌های فارسی را ببینید.

تعریف عمومی

پیرامون واژه

عنوان دانشنامه را نخستین بار ابن سینا در کتاب دانشنامهٔ علایی به کار برد. پس از او محمدامین استرآبادی در کتاب «دانشنامهٔ شاهی» این واژه را به کار برد. در دوران معاصر استفاده از این واژه به جای دایرةالمعارف رایج شد. برای نمونه بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی پیرامون گزینش نام دانشنامهٔ جهان اسلام چنین آورده‌‌است:

«

بنیاد دایرةالمعارف اسلامی به دلیل قدمت و اصالت کلمه دانشنامه و استعمال آن برای کتاب‌های دایرةالمعارف‌گونه در آثار پیشینیان (مانند دانشنامه علائی ابن سینا و دانشنامه شاهی محمدامین استرآبادی) این ترکیب فارسی ساده و رسا را بر اصطلاح «دایرةالمعارف» ترجیح داد.

»

از آن پس در دانشنامه‌های رشد و ویکی‌پدیا نیز این ترکیب به کار رفت.

کلمهٔ دایرةالمعارف معادل واژهٔ فرانسوی «آنسیکلوپدی» (encyclopédie) است که خود از عبارت یونانی ἐγκύκλιος παιδεία (انکیکلیوس پایدیا) گرفته شده‌است. مفهوم واژه «آنسیکلوپدی» را «آموزش یا دانشی که در دایره‌ای گرد آمده باشد» گفته‌اند. واژهٔ فرانسوی آنسیکلوپدی را نیز نخستین بار ون رینگلبرگ (Joachim Sterck van Ringelbergh) در سال ۱۵۴۱ در عنوان دانشنامهٔ خود «Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia» به کار برد. کاربرد واژهٔ فارسی «دانشنامه» توسط ابن سینا بیش از ۵۰۰ سال قبل از کاربرد واژهٔ فرانسوی «آنسیکلوپدی» بوده‌است.

بعضی دانشنامه‌ها از پسوند -پدیا (p(a)edia-) در انتهای عنوان خود استفاده می‌کنند، مانند بنگلاپدیا (که موضوع آن درباره بنگال است).

تعریف دانشنامه

هر واژه به صورت جدا از سایر واژه‌ها و کلمات، معنای ثابت و مشخصی دارد که از آن می‌توان به جوهر معنایی تعبیر کرد، اما همین واژه آن‌گاه که به نظام و دستگاه خاصی از تصورات و مفاهیم ( همچون یک علم) وارد شود، در تعامل با واژگان و تصورات آن دستگاه، وارد «واژگان تخصصی آن علم» می‌شود و معنای نسبی(مصطلح) می‌یابد. از اینرو اصطلاحات در ابتدا معنایی عرفی و همه فهم دارند ولی در گاه ورود به یک علم و در تعامل با تصورات، مفاهیم، اقتضائات و نیازهای موجود در آن علم، معنای عرفی و اساسی آنها تغییر کرده و دارای معنای نسبی می‌شوند. و همین اصطلاحات هستند که در دانشنامه ها مورد بحث قرار میگیرد. پس «دانشنامه» در اصطلاح به «نامه‌ای حاوی دانش و علم و نامه‌ای که در آن از دانش سخن رفته باشد» گفته می‌شود و آن را ملخصی از اطلاعات وآگاهی‌های دقیق، متقن و روزآمد در همۀ رشته‌های بشری یا رشته‌ای خاص دانسته‌اند که پژوهشگر برای یافتن پاسخ سؤال خود در اولین گام به آنها مراجعه می‌کند و کلید کار خود را از این طریق به دست می‌آورد. البته چنین مجموعه‌ای هرگز پاسخ نهایی را در اختیار او قرار نمی‌دهد؛ زیرا در دانشنامه، اهم مطالب مربوط به موضوعات و مباحث مورد اختلاف و دیدگاه های گوناگون مطرح می‌شود و مراجع و منابع دست اولی که محقق می‌تواند در گام بعدی به آن ها مراجعه کند، ذکر می‌شود. بنابراین دانشنامه، راهنما وجهت دهنده‌و یاری‌رسان پژوهنده، برای سیر در جادۀ ‌تحقیق است.

ویژگی‌های دانشنامه‌ها

از این رو دانشنامه‌ها به آگاهی دادن فراتر در مورد آن موضوع (یا واژه) پدید آورده شدند. همچنین، یک دانشنامه نسبت به لغتنامه دارای اطلاعاتی همچون نقشه و تصویر، کتاب‌شناسی و آماره نیز می‌تواند باشد.

چهار عنصر اصلی‌ای که در دانشنامه‌ها تعریف می‌شوند عبارت‌اند از: موضوع، گستره، ساختار و روش تهیه.

دانشنامه می‌تواند عمومی باشد و دارای مقالاتی در تمام زمینه‌ها باشد (دانشنامهٔ بریتانیکا به زبان انگلیسی و دایرةالمعارف فارسی به زبان فارسی مثال‌های خوبی از دانشنامه‌های عمومی هستند). آنها همچنین می‌توانند در یک زمینهٔ خاص باشند (مثلاً دانشنامه‌هایی در پزشکی، فلسفه، یا حقوق). دانشنامه‌هایی گوناگونی نیز وجود دارد که شامل اطلاعات گسترده‌ای در یک زمینهٔ خاص هستند، مانند دانشنامهٔ بزرگ شوروی و دانشنامهٔ یهود.

تاریخچه

نخستین دایره‌المعارف‌ها به قصد مطالعه و بررسی مستمر و توسط فردی واحد تهیه می‌شد و به گونه‌ای فراهم می‌آمد که جنبه متن درسی داشته باشد، و بدین سبب با دایره‌المعارف امروزی، که عمدتاً به عنوان مرجع به کار می‌رود و حاصل کار گروهی است، متفاوت بود. اگرچه گاه به ارسطو به منزله "پدر دایره‌المعارف" اشاره می‌شود، ظاهراً نخستین دایره‌المعارف به همت سپئوسیپوس (۳3۸ ق.م)، فیلسوف یونانی و شاگرد افلاطون، در سده چهارم پیش از میلاد گردآوری شد، که فقط قطعاتی از آن بازمانده‌است. نخستین دانشنامه‌نویس رومی، دانشمند سده اول، مارکوس ترنتیوس‌وارو[۲] بود که دایره‌المعارفی در علوم انسانی با عنوان >آثار عتیق ربانی و انسانی< شامل دستور زبان، جدل، فن بیان و بلاغت، هندسه، حساب، اخترشناسی، موسیقی، پزشکی، و معماری گرد آورد. این اثر نیز باقی نمانده است' احتمالاً اولین کسی که سعی کرد دانش بشر را در کتابی جمع کند، پلینی بزرگ (در کتاب ۳۷ جلدی تاریخ طبیعی) یا ارسطو بود. پس از آن‌ها، هم در جهان غرب و هم در مشرق‌زمین تلاش‌هایی برای این کار صورت گرفت که از جمله اولینِ آنها می‌توان از کتاب اشتقاقات ایسیدوروس سویلی در قرن هفتم میلادی و کتاب مفاتیح العلوم محمد بن احمد خوارزمی نام برد.

منابع

• «دایرةالمعارف». دایرةالمعارف فارسی ۱:‏ صص ۹۵۷‐۹۵۸. (۱۳۸۱، چاپ سوم). به سرپرستی مصاحب، غلامحسین، تهران: امیرکبیر، کتابهای جیبی. ISBN 964-303-045-8.
• مقدسی، مهناز. دانشنامه‌های ایرانی، تهران: مؤسسهٔ پژوهشهای فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۴، ISBN 964-379-044-4 .
• دورانت، ویل. تاریخ تمدن جلد ۱۱ (عصر ولتر). شرکت انتشارات علمی فرهنگی چاپ چهارم ، ۱۳۷۴.
• وسل، ژیوا، دایرةالمعارفهای فارسی، ترجمهٔ محمدعلی امیرمعزی، انتشارات توس، چاپ اول، ۱۳۶۸.

پیوند به بیرون

• دانشنامه در جزیره دانش
• دانشنامهٔ ایرانیکا
• دانشنامه جهان اسلام
• دائرة المعارف بزرگ اسلامی
• دانشنامه جغرافیای تاریخی جهان اسلام
• دانشنامه رشد
• دانشنامه فضایی ایران
• HighBeam™ Encyclopedia
• Columbia Encyclopedia
• Citizendium