خواجه ربیع
ربیع ابن خثیم، در ایران نامور به خواجه ربیع، از طایفه بنی اسد و ساکن کوفه، از زمره زهّاد هشت گانه صدر اسلام و تابعین مشهور (کسانی که صحابه پیامبر را درک کردهاند) و همچنین از یاران و سرداران علی بودهاست. وی ضمن دوستی با علی از خویشاوندان معاویة بن ابوسفیان هم بودهاست، بنابراین در سالهای پایانی خلافت علی و بروز درگیری میان او و معاویه، به قصد انزوا و دوری از کشمکش میان آن دو عراق را به سوی جنگ با مردمان ایران و خراسان ترک کردهاست. او در سالهای پایانی عمر ساکن شهر نوغان (مرکز ولایت توس در آن زمان) شده و سرانجام در سال ۶۳ ه.ق یا به گفته دیگر در سال ۶۱ درگذشته و در یک فرسنگی شمال نوغان دفن گردیدهاست. مشهور است که علی بن موسی الرضا هنگام سفر به خراسان در سالهای ۲۰۰ تا ۲۰۳ ه.ق گور وی را زیارت کردهاست. شاه عباس صفوی نیز در اوایل سده یازده قمری با سفارش و مشورت شیخ بهایی دستور ساخت آرامگاهی باشکوه برای ربیع ابن خثیم را داد. اساس آرامگاه ربیع در مشهد همان بنای دوران صفوی است.[۱]
شاید بتوان گفت همه آرای مثبتی که صاحبان تراجم شیعی، مانند علامه حلی، محقق اردبیلی، میرزا محمد استرآبادی و مامقانی درباره او ابراز داشتهاند، برمیگردد به عبارتی که کشّی از علیّ بن محمد بن قتیبه نقل کردهاست که ابو محمد فضل بن شاذان در پاسخ به پرسشی درباره «زهاد ثمانیه» ربیع را نام میبرد و او را از زاهدان پرهیز کار میداند. در مقابل شوشتری با توجه به قراینی، او را سنی مذهب دانسته و داستانهای مبنی بر نزدیکی او به علی و یا برتری او نزد رضا را مورد طعن و ایراد قرار دادهاست.[۲] به نظر میرسد یکی از سبب های تردید برخی اندیشمندان شیعی درباره ربیع آن باشد که وی در ماجرای میان علی و معاویه تردید کرد و از شرکت در آن خودداری نمود و از علی خواست او را به جای جنگ با مسلمانان، برای نبرد با ایرانیان به نواحی مرزی گسیل دارد. علی وی را به سرپرستی سپاهیانی به ری و قزوین برای سرکوب ایرانیان فرستاد.[۳][۴][۵][۶] از سوی دیگر برخی باور دارند که وی با علی بیعت نکرده بود. بدین ترتیب به نظر میرسد رابطه وی با علی چندان همراه با ارادت، ایمان و سرسپردگی کامل نبوده و از همراهی کامل خودداری کردهاست.
بیشتر بر این که در برابر رویداد کربلا، در هنگام شنیدن خبر کشتهشدن حسین و یارانش استرجاع (انا لله و انا الیه راجعون) گفت و از این که یزید و عاملان او را به سبب کشتن حسین، مورد سرزنش قرار دهد، خودداری کرد. شاید بر همین اساس باشد که برخی از اندیشمندان مانند آیتالله خویی و شوشتری وی را فردی دانستهاند که از عبادتهای بسیار خود تنها به ظاهر آن توجه کرده و از ژرفا و حقیقت بندگی محروم بودهاست.[۷]
پانویس [ویرایش]
جستارهای وایسته [ویرایش]
منابع [ویرایش]
- خبرنامه گردشگر
- دایرةالمعارف تشیع، ج۸، ص ۱۴۹ - ۱۵۰
- معجم رجال حدیث، ج۷، ص ۱۶۸ - ۱۶۹
- معارف و معاریف، ج ۵، ص ۶۲۴
- لغت نامه دهخدا، ذیل واژه ربیع.
- قرآن کریم، مؤمنون(۲۳) آیه ۹۹.
- دایرة المعارف تشیع، ج۸، ص ۱۴۹ - ۱۵۰.
- راویان مشترک، حسین عزیزی، ج۱، ص ۳۰۴.
- وقعةالصفین، ص ۱۱۵
- فتوح البلدان، ص ۴۵۱
- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۱، ص ۱۳۴.
