خط فارسی
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
.jpg)
خط فارسی، خط یا دبیرهای است که از آن برای نوشتن زبان فارسی استفاده میشود. اساس این خط با خط عربی یکی است. از خط فارسی پس از ورود اسلام به ایران برای نگاشتن زبان فارسی استفاده شد، گرچه از تاریخ دقیق آغاز استفاده از این خط اطلاعی در دست نیست. قدیمیترین نوشتههایی که به زبان فارسی نو یا گویشهای بسیار نزدیک به آن وجود دارند به خطی غیر از خط فارسی نیز نگاشته شدهاند.
خط فارسی در کشورهای ایران و افغانستان خط رسمی است و در تاجیکستان تا سال ۱۹۲۸ رسمی بود که پس از آن به لاتین و بعد سیریلیک تغییر یافت. امروزه در تاجیکستان خط فارسی را خط نیاکان (به فارسی تاجیکی: xатти ниёгон) مینامند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] الفبای خط فارسی
اساس خط فارسی با خط عربی یکی است، اما خط فارسی دارای ویژگیهایی است که آن را از خطوط عربی و اردو متمایز میسازد. چهار حرف «پ، چ، ژ، گ» مختص الفبای فارسی هستند چرا که واجهای متناظر آنها در عربی استاندارد وجود ندارد. علاوه بر این شکل بعضی از نویسههای خط فارسی با نویسهٔ عربی متناظر آنها تفاوت میکند. مثلاً «ک» فارسی در حالت پایانی یا تنها با سرکش نوشته میشود در حالی که «ك» عربی در این دو حالت بدون سرکش است و یا حرف «ی» در عربی با دو نقطه در زیر آن «ي» همراه است. تفاوتهای جزئی دیگری هم وجود دارد.
[ویرایش] نگارش خط فارسی
خط فارسی به شیوههای گوناگونی نگاشته میشود که برخی با سایر کشورهای اسلامی مشترک و برخی برخاسته از ذوق هنری خود ایرانیان است که از مشهورترین آنها میتوان به خط تعلیق، خط نستعلیق و خط شکستهنستعلیق اشاره کرد. خط نستعلیق افزون بر ایران در سایر کشورها هم طرفدارانی دارد و بهدلیل ظرافت و زیبایی به «عروس خطوط اسلامی» شهرت پیدا کردهاست.
[ویرایش] تاریخچه خط فارسی
 |
برای اثباتپذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است یا منابع ارایهشده بهدرستی ارجاع داده نشدهاند. لطفاً با توجه به شیوهٔ ویکیپدیا برای ارجاع به منابع با ارایهٔ منابع معتبر این مقاله را بهبود بخشید. مطالب بیمنبع ممکن است در آینده حذف شوند. |
معلوم نیست که زبان فارسی از چه هنگام بدین خط نوشته شد؛ قدیمیترین نوشتههایی که به زبان فارسی نو یا گویشهای بسیار نزدیک به آن وجود دارند به خطی غیر از خط فارسی نگاشته شدهاند.
ایرانیان در سدههای نخستین اسلامی به خطهای مانوی و پهلوی مینوشتند. در همین حال ایرانیان مسلمان نظیر یزید فارسی تلاش کردند شیوه نوشتن قرآن را که به خط نبطی بود و در آن ابهامات زیادی بود بهبود بخشند. در خط سریانی حروف بدون نقطه نوشته میشدند و مصوتهای کوتاه و برخی مصوتهای بلند مانند «ا» نوشته نمیشد. از آن رو که قرآن به زبان عربی بود، عربها در خواندن آن مشکلی نداشتند، ولی ایرانیان نمیتوانستند آن را بخوانند؛ ازاینرو ایرانیان با ذوق و سلیقه خود و با نیم نگاهی به خط پهلوی و خط اوستایی، نقش مهمی را در تکامل خط نوشتاری قرآن و در واقع خط عربی بازی کردند.[۱]
بیشتر افراد گمان میکنند که ایرانیان خط کنونی خود را از عربها وام گرفتهاند، حال آنکه با اینکه این خط برآمده از خطهای دیگر سامی است، ولی ایرانیان در شکلگیری آن به صورت کنونی، سهم عمدهای داشتهاند. ایرانیان بر اساس نیازهای زبانی خود الفبای فارسی را پدید آوردند. از سده سوم هجری به علت رواج نامهنگاریهای دیوانی، کمکم خطهای مانوی و پهلوی، جای خود را به الفبای فارسی دادند.[۲]
الفبای فارسی در آغاز به صورت ابجد مردف بودهاست و خط لاتین هم که برآمده و برگرفته از خطوط کهن سامی است، هنوز بر همان ردیف «ابجد» و «هوز» استوار است. تغییر شکل الفبای فارسی به صورت کنونی، پس از آن روی داد که شعوبیه ایرانی برای تسهیل در فراگیری الفبا، کوشیدند حروف همسان از نظر صورت و ردیف صوتی را در کنار هم قرار دادند تا برای نوآموزان، فراگیری آن آسان باشد و نامش را الفبای «پیرآموز» گذاشتند.
عربها خط نداشتند و خطی که از سامیهای دیگر به ویژه نبطیها به عربستان رفته و در زمان ظهور اسلام نشر یافتهاست، خط عربی نیست بلکه زبان عربی به این خط نوشته میشدهاست. و چون نوشتههای سدههای آغازین اسلامی و پس از آن، به زبان عربی میبود، خطی که بـا آن، زبان عربی ثبت میگردید، به نام خط عربی مشهور گردید. خطی که امروز زبانهای عربی و فارسی با آن نوشته میشود و یا میان مسلمانان هند و پاکستان متداول و مرسوم است و در سابق در کشور عثمانی نیز رواج داشتهاست، همان خط نخستین برگرفته از دیگر اقوام سامی است که با پشت سر گذاشتن تحولاتی برای نوشتن این زبانها به کار رفتهاست.[۳]
[ویرایش] زبان فارسی نو به خطهای دیگر
[ویرایش] زبان فارسی به خط آرامی
[ویرایش] فارسی به خط عبری
کهنترین نوشتهٔ بهدستامده از زبان فارسی نو به خط عبری کتابت شدهاست. نمونههای بسیار کهن دیگری هم از نوشتههای متعلق به یهودیان فارسی زبان به دست آمدهاست که دارای مختصات گویشی خاص خود است. برای نمونه چند خط سندی که احتمالاً متعلق به قرن پنجم هجریاست ذکر میشود. ابتدا صورت مکتوب آن با تغییر الفبا از عبری به فارسی و سپس صورت استاندارد فارسی امروزی آن ذکر میشود:[۴]
- اگرت پُرسد کو از چی بی شناسی کو نبیای بود
- عالم را ونبی پَ چی کار ابایست تو
- پسوه دِه کو نبی بود عالم را چی عالم
- را از نبی نی بزیرد ...
به فارسی کلاسیک:
- اگرت پرسد که از چه بشناسی که نبیای بُوَد
- عالم را و نبی به چه کار بایست [= برای چه کاری لازم است] تو
- پاسخ ده که نبی بُود عالم را [= نبی برای عالم بود] چه [= به این دلیل که]
- عالم را از نبی نه گزیرست. [عالم را زا نبی گزیری نیست]
- ...
[ویرایش] خوشنویسی
در اوایل قرن چهارم سال ۳۱۰ هجری قمری ابن مقله شیرازی خطوطی را بوجود آورد که به خطوط ششگانه یا اقلام سته معروف شدند که عبارتند از : محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع. که وجه تمایز آنها اختلاف در شکل حروف و کلمات و نسبت سطح و دور در هر کدام میباشد. همچنین او برای این خطوط قواعدی وضع کرد که به اصول دواردهگانه خوشنویسی معروفند و عبارتند از: ترکیب، کرسی، نسبت، ضعف، قوت، سطح، دور، صعود مجازی، نزول مجازی، اصول، صفا و شأن.[۵]
[ویرایش] جستارهای وابسته
[ویرایش] پانویس
- ↑ رامیار، محمود. تاریخ قرآن، ص ۳۷.
- ↑ همایون فرخ، رکن الدین، سهم ایرانیان در پیدایش و آفرینش خط در جهان، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۸۴.
- ↑ سهم ایـرانیان در پیدایش و آفرینش خط در جهان (فارسی). پژوهشکدهٔ فرهنگ و تمدن ایرانزمین (در تاریخ ۱۳۸۴). بازدید در تاریخ ۲۸ مرداد ۱۳۸۷.
- ↑ D. N. MacKenzie, An Early Jewish-Persian Argument
- ↑ پیدایش خط و هنر خوشنویسی (فارسی). وبگاه تبیان. بازدید در تاریخ ۲۸ مرداد ۱۳۸۷.
[ویرایش] منابع
- همایون فرخ، رکن الدین، سهم ایرانیان در پیدایش و آفرینش خط در جهان، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۸۴.
- خانلری، پرویز. تاریخ زبان فارسی (جلد ۱ از ۳). چاپ هفتم، فرهنگ نشر نو، ۱۳۸۲.
- رامیار، محمود. تاریخ قرآن. تهران:انتشارات سپهد، چاپ دوم، سال ۱۳۶۲.
[ویرایش] پیوند به بیرون
- تاریخ خط فارسی
- تاریخچهای از نگارش و خط، دکتر ژاله آموزگار
