خسرو میرزا

خسرو میرزا

خسرو میرزا شاهزاده قاجار، هفتمین ‍پسر عباس میرزا نایب السلطنه فتحعلیشاه قاجار است و در سال ۱۲۳۷ هجری قمری به دنیا آمده‌است. پس از قتل گریبایدوف در تهران که چندی ‍پس از پایان جنگ دوم ایران و روسیه و انعقاد قرارداد ترکمنچای اتفاق افتاد، هیاتی دیپلماتیک به سرپرستی خسرومیرزا به روسیه سفر کرد تا پیام عذرخواهی و دوستی شاه ایران را به امپراتور روسیه تسلیم کرده و از بروز خصومت و جنگی تازه جلوگیری نماید. این هیات به گرمی مورد استقبال قرار گرفت و ماموریتش چیزی قریب یک سال به طول انجامید. در این مدت اعضای هیات دیپلماتیک ایرانی که دو تن از اولین تحصیل‌کرده‌گان ایرانی، میرزا صالح شیرازی و میرزا بابا افشار، در فرنگ نیز در بین آنان بودند در شهرهای مختلف از موسسات آموزشی و کارگاه‌های صنعتی روسیه بازدید کردند. ماحصل این سفر برای ایرانیان سفرنامه‌ای دیپلماتیک بود به نام سفرنامه خسرو میرزا که به قلم منشی هیات مصطفی خان افشار نوشته شده‌است. در این سفرنامه علاوه بر جزییات بازدیدها و ملاقات‌ها، ‍پیشرفت‌های کشور روسیه و سیستم آموزشی و مدارس آن نیز شرح داده شده و لزوم ایجاد موسسات مشابه در ایران بحث شده‌است. طرفه آنکه میرزا تقی خان فراهانی ۲۲ ساله که بعدها به نام امیرکبیر شناخته شد در این سفر در مقام منشی حضور داشت و چهل سال بعد زمانیکه به مقام صدارت اعظم رسید طرح مدرسه نظامی جدید یعنی دارالفنون را مشابه آنچه در این سفرنامه ‍پیشنهاد شده بود عملی کرد. سفر روسیه را از نقاط آغازین شکل‌گیری ایده اصلاحات امیرکبیر می‌دانند. . الماس شاه، الماسی گران‌بها که از غنائم حمله نادرشاه به هندوستان بود در این سفر به نیکلای یکم تزار روسیه پیشکش شد.

تمبر منتشر شده در شوروی به تاریخ ۱۹۷۱ که الماس‌شاه را نشان می‌دهد.

هنگامی که عباس میرزا - نایب‌السلطنه و والی آذربایجان- مامور سامان دادن امور خراسان نیز شد، خسرو میرزا در اداره امور خراسان و جنگ با کامران میرزا حاکم هرات مشارکت داشت. با مرگ زودهنگام عباس میرزا و ولیعد شدن محمد میرزا، قائم مقام فراهانی مربی و وزیر محمدمیرزا به خسرو میرزا بدگمان شد و دستور به دستگیری و حبس او در قلعه‌ای در اردبیل داد. پس از مرگ فتحعلیشاه و پیش از رهسپار شدن محمدمیرزا به تهران به قصد تاجگذاری، قائم مقام دستور به کور کردن خسرو میرزا و برادر دیگرش جهانگیر میرزا داد. خسرو میرزا ادامه عمر را در تویسرکان و تهران گذراند. خسرو میرزا در سال ۱۸۸۳ میلادی ۱۳۰۰/۰۱ هجری قمری درگذشت.

داستان عذرخواهی خسرو میرزا از تزار روسیه در بخشی از یک فیلم روسی به تصویر کشیده شده‌است.

فرزندان

• محمدعلی میرزا مشکوه الملک

جستارهای وابسته

• سفرنامه خسرو میرزا به پطرزبورغ

منابع

• دانشنامه جهان اسلام، مدخل خسرو میرزا، بازدید ۶ مرداد ۱۳۹۰
• ویکیدیا انگلیسی مدخل خسرو میرزا، بازدید ۱۲ مرداد ۱۳۹۰

• Ekhtiar, Maryam, 1994, "The Dar al-Funun: Educational reform and cultural development in Qajar Iran", Ph.D Dissertation, New York University, USA.