غفاری

ابوطالب غفاری ملقب به امین‏الدوله، سفیر ناصرالدین شاه قاجار در دربار ناپلئون سوم

محمد غفاری کمال‌الملک، نقاش معروف عصر قاجار

غفاری نام خانوادگی ایرانی است و نسب از ابوذر غفاری نشان می‌دهد. این اسم در صورت قبلی غِفَاری ( با کسر غین) بکار می‌رفت. غفار اسم جد تبار ابوذر غفاری بود. اما با تغییرات تلفظ، امروز بیشتر غَفاری به کار می‌رود. معروفترین شاخهٔ این خاندان در کاشان افامت داشت. اما شاخه‌های دیگری در ناحیه‌های متفاوت مانند سمنان و مازندران وجود دارند.

تاریخچه

غفاریان از نخستین خاندان‏های کاشان بودند که به تشیع گرویدند. با آغاز عصر صفویه مسند قضاوت در امور شرعی شهر کاشان به عهدهٔ علمای این خاندان گذاشته شد و تا پایان دورهٔ زندیه افراد برجستهٔ خاندان، پیوسته به شغل قضاوت اشتغال داشتند. مانند قاضی ضیاء‏الدین، قاضی رفیع‏الدین، قاضی جلال‏الدین و غیره. در دورهٔ سلطنت شاه عباس، میرزا ضیاء‏الدین، فرزند قاضی رفیع‏الدین به هند رفت و از جملهٔ نزدیکان اکبر شاه درآمد و مدتی بعد به سمت ایلچی‏گری هندوستان به ایران فرستاده شد. در سال ۱۱۴۸ قاضی عبدالمطلب غفاری به نمایندگی کاشان به شورای دشت مغان رفت و سواد و بلاغت او در بیان، مورد پسند نادر شاه واقع شد. در دورهٔ افشاریه و زندیه اغلب حکومت کاشان به افراد این خاندان تفویض می‏شد. قاضی معزالدین غفاری نوادهٔ قاضی عبدالمطلب، تا اواسط دورهٔ زندیه حکومت کاشان را داشت (و بعد از او داماد وی عبدالرزاق خان کاشی)و با کفایت خود توانست مردم شهر را از هرج و مرج‏ها و اوضاع نابسامان آن دوره حفظ کند. سال‏ها پس از مرگ قاضی معزالدین، آذر بیگدلی صاحب تذکرهٔ آتشکده آذر، معزالدین را چنین مدح می‏کند:

بر زبان خلق عالم از وضیع و از شریف

نام دوران معزالدین محمد می‏رود

در دورهٔ قاجار تعدادی از رجال این خاندان به دربار راه یافتند و داخل مشاغل مهم دولتی شدند، از جمله امین‏الدوله ابوطالب غفاری، اقبال‏الدوله، صاحب‏اختیار، اعتبارالممالک و غیره. در چند قرن اخیر، نقاشان معروفی نیز از میان غفاریان برخاسته‏اند. نخستین نقاش شناخته‏‎شدهٔ این خاندان ابوالحسن مستوفی غفاری (ابوالحسن اول) در دورهٔ زندیه می‏زیسته و در فن آبرنگ چیره‏دست بوده‏است. میرزا محمدحسن، برادرزادهٔ ابوالحسن اول، معاصر اوایل قاجار بوده و از شاگردان آقا صادق به‏شمار می‏رفته‏است. پسران او، میرزا بزرگ غفاری، میرزا علیرضا و ابوالحسن غفاری (ابوالحسن ثانی) نیز نقاش بوده‏اند. کمال‌الملک پسر میرزا بزرگ غفاری است.

نسب

بنا به نوشتار قاضی علی بن ضیاءالدین غفاری و عبدالرزاق کلانتر ضرابی، که در کتاب "خاندان غفاری کاشان" نیر نقل شده‏است، نسب معزالدین محمد غفاری به شرح زیر است:

معزالدین محمد بن قاضی احمد بن قاضی عبدالمطلب بن قاضی بدیع‏الزمان بن قاضی جمال‏الدین بن قاضی احمد بن قاضی نظام‏الدین بن قاضی جلال‏الدین بن قاضی رفیع‏الدین حیدر بن قاضی علی بن قاضی ضیاءالدین محمد بن یحیی بن فتح الله بن یحیی بن حسن بن فخرالدین الامیدوار بن فضل‌الله بن اسحق بن فضل‌الله بن محمد بن ابی‏المکارم بن احمد بن علی بن ابی‏علاء بن احمد بن ابی‏الغنائم محمود بن احمد بن ابی‏الفضائل محمد بن افضل بن هاشم بن فاضل بن مفضل بن یحیی بن عقیل بن یحیی بن ذر بن ابوذر الغفاری.

معزالدین حاکم کاشان، قم، و نطنز بود. از او سه پسر به‏نام‏های ابوالحسن، عبدالمطلب و احمد باقی‏ماند. پسران ده‏گانهٔ قاضی احمد، ده‏شاخهٔ اصلی خاندان غفاری را تشکیل می‏دهند.

تبارنامه

قاضی عبدالمطلب معاصر نادر شاه

قاضی احمد

قاضی معزالدین

ابوالحسن مستوفی غفاری

قاضی عبدالمطلب

قاضی احمد

میرزا محمدحسن

میرزا محمدمهدی

صنیع‏الملک

میرزا علیرضا

میرزا بزرگ

ابوالحسن ثالث

کمال‌الملک

امین‏الدوله

میرزا هاشم

وزیر همایون

معاون‏الدوله

صاحب‏اختیار

اقبال‏الدوله غفاری

حسنعلی غفاری

فرخ غفاری

مشاهیر

هاشم خان پیشخدمت کاشی غفاری، رقم صنیع‏الملک

• ابوذر غفاری، از اصحاب محمد
• یحیی بن ذر، در نبرد کربلا کشته‏شد
• عقیل بن یحیی، در نبرد کربلا کشته‏شد
• ضیاءالدین غفاری، پسر رفیع الدین حیدر و برادر جلال الدین. او در دورهٔ شاه عباس سفیر ایران در هندوستان بود
• عبدالمطلب غفاری، قاضی کاشی و نمایندهٔ کاشان در مجلس دشت مغان که نادر شاه را به شاهی برگزید
• معزالدین محمد غفاری حاکم کاشان، قم، و نطنز در دورهٔ زندیه
• ابوالحسن مستوفی غفاری، نقاش و وقایع‏نگار عهد زندیه
• ابوطالب غفاری ملقب به فرخ‏خان امین‏الدوله، سیاسی معروف، سفیر ایران در دربار ناپلئون سوم و امضاکنندهٔ معاهده پاریس
• ابوالحسن غفاری ملقب به صنیع الملک، نقاش ایرانی دورهٔ قاجار، از شاگردان مهرعلی
• محمد غفاری کمال‌الملک نقاش عصر قاجار
• ابوالحسن ثالث، نقاش
• غلام‌حسین غفاری ملقب به صاحب اختیار حاکم فارس، تهران، و کرمان
• اعتبارالممالک، حساب‏دار و خزانه‏دار در دورهٔ قاجار
• حسنعلی غفاری ملقب به معاون‏الدوله، رئیس تشریفات سلطنتی و سفیر ایران در برزیل، آرژانتین و شیلی
• ابوالقاسم غفاری، فیزیکدان، از شاگردان آلبرت اینشتین، اولین ایرانی فعال در آژانس فضایی ناسا، که در پروژهٔ آپولو دخیل بود.
• فرخ غفاری کارگردان ایرانی
• حسین کلانی، بازیکن فوتبال

منابع

• کلانتر ضرابی، عبدالرحیم. تاریخ کاشان. تهران: کتابفروشی ابن سینا، ۱۳۴۱. 
• نراقی، حسن و غفاری، فرخ. خاندان غفاری کاشان. تهران: ایران‏زمین، 1353. 
• افشارمهاجر، کامران. هنرمند ایرانی و مدرنیسم. تهران: دانشگاه هنر، 1384. ISBN 964-6218-43-1. 

پیوند به بیرون

• [۱] وبگاه غفاریان