خاندان دولتشاهی

طرف چپ رديف بالا محمدعلي ميرزا دولتشاه

خاندان دولتشاهی یکی از بزرگترین و قدیمیترین خانواده‌های ایرانی به شمار می‌روند. جد بزرگ این خاندان محمدعلی میرزا دولتشاه فرزند بزرگ فتحعلیشاه قاجار بود.

شجره نامه

محمد علی میرزا دولتشاه در هنگام مرگ دارای ۱۰ فرزند پسر و ۱۴ فرزند دختر بود، که نسل او (خاندان بزرگ دولتشاهی)، از احفاد همین ده پسر به شمار می‌آیند.

اسامی پسران محمدعلی میرزا دولتشاه بشرح زیر هستند:

1. محمد حسین میرزا حشمت‌الدوله‏
2. طهماسب میرزا مؤیدالدوله‏
3. نصرالله میرزا والی‏
4. اسداللّه میرزا
5. فتح‌اللّه میرزا
6. امامقلی میرزا عمادالدوله‏ (شمار زیادی از اعضای خاندان دولتشاهی از نسل او می‌باشند)
7. نوراللّه میرزا
8. جهانگیر میرزا
9. رحیم میرزا
10. ابوالحسن میرزا

تهیه شجره‌نامه کامل و دقیق از این خاندان بزرگ که برخی شمار اعضای آن را در سرتاسر دنیا، بیش از پنجاه هزار نفر می‌دانند، کار بسیار دشواری است. در این ارتباط، جورج پرسی چرچیل، دبیر شرقی سفارت انگلیس، در گزارش محرمانه خویش خطاب به مقامات وزارت خارجه انگلیس که در سالهای اخیر در کتابی با عنوان فرهنگ رجال قاجاریه (به ترجمه: غلامحسین میرزا صالح) انتشار یافته، می‌نویسد:

شجرهٔ خانوادهٔ محمدعلی دولتشاه که به اهتمام هاسینت لوئی رابینو دی بور گوماله [کارمند کنسولگری انگلیس در کرمانشاه] تهیه شده، حاکی از این حقیقت است که تدوین شجره نامهٔ کامل خاندان قاجاریه چه کار عظیم و طاقت فرسایی خواهد بود.

شاخه‌های دیگری از اعقاب محمدعلی میرزا دولتشاه نام‌های خانوادگی متفاوتی برگزیدند که فاتحی، جلالی‌قاجار و صفدری‌قاجار از آن جمله هستند.

خلاصه تبارنامه خاندان دولتشاهی از نسل اول تا نسل پنجم

نوادگان نامدار دولتشاه

نوادگان از جانب پدر

محمدعلی میرزا مشکوه‌الدوله

• علیقلی میرزا صارم‌الدوله (درگذشته ۱۲۵۱) حاکم لرستان
• بدیع‌الزمان میرزا عمادالدوله (۱۲۱۶-۱۲۸۱) حاکم کردستان
• مرتضی‌قلی میرزا منصورالسلطان (درگذشته ۱۲۸۴) حاکم کردستان
• محمدباقر میرزا خسروی کرمانشاهی (۱۲۲۸-۱۲۹۸) نویسندهٔ نخستین رمان در تاریخ ادبیات ایران
• ابراهیم میرزا مشکوه‌الدوله، حاکم تویسرکان و نهاوند
• غلامعلی دولتشاهی (۱۲۵۶-۱۳۱۱) رئیس تشریفات دربار رضاشاه پهلوی
• حسنعلی دولتشاهی، نماینده مجلس شورای ملی ایران
• محمدعلی دولتشاهی (۱۲۶۳-۱۳۱۳) رئیس تشریفات دربار رضاشاه پهلوی و نماینده مجلس شورای ملی ایران
• ابوالفتح دولتشاهی (۱۲۶۵-۱۳۵۰) نماینده مجلس شورای ملی ایران
• عزت‌ملک اشرف‌السلطنه (۱۲۴۲-۱۲۹۴) اولین زن عکاس ایرانی

اشرف‌السلطنه

• یحیی دولتشاهی (۱۲۷۸-؟) نقاش، شاگرد کمال الملک
• مهرانگیز دولت‌شاهی (۱۲۹۶-۱۳۸۷) دیپلمات و فعال حقوق زنان
• اسماعیل دولتشاهی، نویسنده، مترجم و روزنامه نگار برجسته و نامدار ایرانی، و استاد و مدّرس تاریخ در دانشگاههای مختلف.
• فریدون دولتشاهی، نویسنده، روزنامه نگار و مترجم برجستۀ ایرانی
• عبدالحسین دولتشاهی ملقب به ارشدالسلطنه و معروف به حاج سرهنگ عبدالحسین ارشدالسلطنه دولتشاهی
• حشمت‌الله دولتشاهی ملقب به حشمت‌السلطان و معروف به حشمت‌السلطان دولتشاهی. نویسنده و فلسفه‌دان نامدار. وی دکترای افتخاری فلسفه داشت و نوشته‌های زیادی با مضامین فلسفی و مذهبی و... در مجلات و روزنامه‌های گوناگون از وی منتشر شده‌است.
• غلامحسین محتشم دولتشاهی فرزند امیر محتشم (برادر دکتر اسماعیل دولتشاهی) و از نوادگان عماد الدوله. ازجمله اولین لیسانسه‌های حقوق دانشگاه تهران، رئیس اسبق اداره دارایی استان کرمانشاه، که ساکن کرمانشاه بوده و با نشریات ملی همچون نشریه تعلیم و تربیت و همچنین روزنامه خاک و خون همکاری داشته‌است. زنده یاد به زبان‌های عربی، انگلیسی، فرانسه و آلمانی تسلط داشت. به سال ۱۲۹۹ در کرمانشاه متولد و در سال ۱۳۷۸ در تهران دار فانی را وداع گفت. فرزندا ن شادروان: دکتر طهماسب، بهنام و دکتر نیلوفر^{[نیازمند منبع]}
• فتح‌الله دولتشاهی هم در زمینه روانشناسی فروید و یونگ و... تتبعاتی داشته. از وی مطالبی در مجله سخن به چاپ رسیده از جمله در شماره ۱۳۳ سخن تیرماه ۱۳۴۰ وی در زمینه ترجمه از جمله ترجمه داستان هم با سخن همکاری داشته.. داستانی از ترجمه‌های وی با عنوان وقت گذرانی در مجله سخن شماره ۱۳۶ مهر ماه ۱۳۴۰ هست. دکتر فتح‌الله دولتشاهی همچنین عضو انجمن ایران باستان بوده و مثلا سخنرانی وی در زمینه سازمانهای اجتماعی اشکانیان در خرداد ماه ۱۳۴۰ در محل این انجمن انجام شده. فتح‌الله پیشگفتار بسیار پرمایه‌ای هم بر کتاب شعر خانم بدری ترویج با عنوان به جرمی که زن شدم نوشته‌است^{[نیازمند منبع]}
• انوشیروان دولتشاهی نخستین مترجم کتاب بسیار مشهور و محبوب قلعه حیوانات اثر جورج اورول به فارسی است. وی همچنین آثار دیگری همچون رمان تخیلی و خاصّ یوگنی زامیاتین با عنوان رمان ما را نیز به فارسی ترجمه کرده که مضمونی تخیلی درباره آینده دنیا دارد و شبیه به کتاب ۱۹۸۴ همان جورج اورول است.
• محمدهاشم دولتشاهی زمانی ریاست تشریفات تولیت آستان قدس رضوی را برعهده داشت. وی در ضمن به تصوف گرایش داشت و زمانی که جمعی از خوانین بختیاری قصد بنای خانقاهی در مشهد داشتند، وجوه جمع آوری شده خویش را به وی سپردند.}
• بهمن دولتشاهی فرزند عبدالعلی میرزا (امیرزاده)فرزند امیر محترم فرزند عمادالدوله. بهمن دولتشاهی از نخستین اعضاء و بنیانگذاران کانون مترقی است که در جریانات سیاسی تاریخ معاصر و روی کار آمدن تکنوکرات‌ها در دوران پهلوی دوم نقش موثر ایفا کرده‌اند.^{[نیازمند منبع]}
• طهماسب دولتشاهی مدیرکل فرهنگ و هنر استان آذربایجان شرقی بوده و درعین حال نویسنده و مترجم بوده و مثلا مقاله‌ای درباره «مشروطیت و امیرخیزی» نوشته که در نشریه شماره ۱۰ کتابخانه ملی تبریز به چاپ رسیده‌است. همراه نصرالله دیهیمی کتاب زندگی در کودکستان که از نخستین کتابها در نوع خود است را در آذربایجان شرقی ترجمه کرده. شرح در یغما شماره ۲۱۰ دی ماه ۱۳۴۴. البته یک^{[نیازمند منبع]}
• دکتر طهماسب محتشم دولتشاهی متولد ۱۳۲۸ در کرمانشاه فرزند شادروان غلامحسین محتشم دولتشاهی، دکترای اقتصاد. دیپلمات ارشد و استاد دانشگاه. تالیفات: مبانی علم اقتصاد (چاپ سی‌ام)، اقتصاد بین‌الملل(چاپ دهم)، اقتصاد خرد (چاپ دهم)، مسائل اقتصاد خرد در سه جلد، مسائل اقتصاد کلان، اقتصاد کلان، تست اقتصاد خرد، تست اقتصاد کلان، ریاضیات عمومی، فرهنگ اصطلاحات اقتصادی، متفکرین بزرگ اقتصادی، تاریخ آلمان (شوروی و تقسیم آلمان- ترجمه از آلمانی)، ویراستاری کتاب: تاریخ آلمان از ۱۸۷۱ تا ۲۰۰۵ از پتر سولینگ.تاریخ آلمان،از گذشته های دور تا عصر حاضر.انتشارات جاودان خرد(گو تمبرگ) 1390 تهران، نویسنده مانفرد مای. مقالات متعدد در روزنامه‌ها. استاد راهنما و مشاور پایان نامه‌های کارشناسی ارشد.^{[نیازمند منبع]}
• داریوش دولتشاهی آهنگساز و نوازنده برجسته و از معرفان موسیقی غربی به ایرانیان. شرحی درباره اجرای قطعه دو موومان برای ارکستر زهی از ساخته‌های داریوش دولتشاهی که بطرز غیرقابل پیش بینی و شگفت آوری عالی اجرا شده و از تولد آهنگسازی برجسته خبر داده‌است در: مجله سخن شماره ۲۴۱ مهرماه ۱۳۵۰. وی مدتی ارکستر مجلسی تلویزیون ملی ایران را به همراه فوزیه مجد رهبری و اداره می‌کرد. بارها ارکستر سمفونیک تهران به اجرای آثار وی پرداخته‌است. وی در زمینه موسیقی ایرانی با بهره از رایانه نوآوری‌هایی دارد. احمدرضا احمدی شاعر نامدار در وصف داریوش دولتشاهی و هنر او شعری به نام یک منظومه در ۲۵ شماره دارد.^{[نیازمند منبع]}
• عمادالدین دولتشاهی که کتاب ارزنده‌ای با عنوان جغرافیای غرب ایران یا کوههای ناشناخته اوستا از وی در سال ۱۳۶۳ چاپ شده‌است. دکتر احسان یارشاطر شرح مفصلی درباره اهمیت این کتاب در ایران نامه دارد^{[نیازمند منبع]}
• دکتر علاالدین دولتشاهی . بنیانگذار شبکه دوم تلویزیون ملی ایران موسوم به تلویزیون آموزشی
• علیرضا دولتشاهی، کتابشناس و نسخه شناس، متبحر در زمینه شناخت نسخ خطی، وی اثری با عنوان نسخه شناسی آثار حروفیان در کتابخانه ملی ملک دارد که حاوی وصفی دقیق و گویا از این نسخه‌ها و مثلا استوانامه غیاث الدین محمد استرآبادی از بزرگان حروفیه است. از وی نوشته‌هایی در زمینه باستانشناسی هم موجود است. از جمله مقاله مدفون در شن که مربوط به نتایح حفاری یک معبد زرتشتی در ترکمنستان است و در شماره ۶٠ کتاب ماه تاریخ و جغرافیا به چاپ رسیده است. مقاله بسیار جالب توجهی هم از وی در زمینه گورستان‌های لهستانی‌ها در ایران به چاپ رسیده که به معرفی کتابی در این زمینه اختصاص دارد. در این زمینه وی آثار دیگری هم دارد که از آن جمله، معرفی کتابی تاریخی با عنوان آن شاهد ژوزئیت و...^{[نیازمند منبع]}
• علی دولتشاهی، محقق و نویسنده ایرانی. علی دولتشاهی نویسنده کتاب نقش و نگاره‌های ایرانی است^{[نیازمند منبع]}
• سلطان محمد دولتشاهی (معروف به شازده امیری): شهردار کرمانشاه- رئیس شهربانی اصفهان، اراک، همدان و کردستان - با پیکیریهای او کنسولگری انگلستان به عنوان بنایی تاریخی جهت ساختمان شهرداری خریداری شد.^{[نیازمند منبع]}
• پروین دولتشاهی هنرمند ارزنده تئاتر ایران^{[نیازمند منبع]}
• هنگامه دولتشاهی نویسنده و محقق ایران شناس که نویسندگی و پدیدآوری کتبی چون عشایر کوچ پرستوها درباره زندگی و آداب و رفتار عشایر ایران،تدوینگر کتاب ایران کهنه نگین تمدن که مجموعه‌ای از عکس‌های دیدنی عکاسان مختلف است از ایران، کرمانشاهان که مجموعه ای از عکسهای دیدنی و توضیحات کاملی درباره استان کرمانشاه، و کتب دیگری در زمینه ایرانشناسی را عهده دار بوده است.
• سحر دولتشاهی سحر دولتشاهی (زادهٔ ۱۳۵۸، تهران) بازیگر ایرانی سینما، تئاتر و تلویزیون است. او فارغ‌التحصیل ادبیات نمایشی و مترجمی زبان فرانسه است. بازی در فیلم طلا و مس (همایون اسعدیان) (۱۳۸۸) برایش کاندیداتوری جایزه بهترین بازیگر نقش دوم زن به خاطر بازی در همین فیلم از چهاردهمین جشن خانه سینما را در پی داشته است. وی همسر رامبد جوان (کارگردان و بازیگر) است.
• بی‏ بی جهان دولتشاهی. در کتابی به نام سفرنامهٔ میرزا خانلر خان‏ اعتصام الملک که به همت منوچهر محمودی دخترزادهٔ اعتصام‌الملک به چاپ رسیده و متضمن‏ یادداشت‏های مسافرت میرزا خانلر خان به نقاطی همچون: لندن، عراق، قائنات و طبس می‌باشد، ضمن شرح احوال مرحوم اعتصام‌الملک، از فرزندان و احفاد وی نیز نام برده شده‏‌است. مشهورترین این افراد، دکتر پرویز ناتل خانلری است که فرزند میرزا ابوالحسن خان خانلری (اعتصام‌الملک دوم) بود. بر اساس مندرجات این کتاب، مادر این میرزا ابوالحسن خان اعتصام‌الملک شاهزاده خانم بی‌‏بی جهان از خانوادهٔ دولتشاهی بوده‌است.^{[نیازمند منبع]}

ازدواج‌های معروف و نوادگان دختری

جهانگیر مراد و غلامعلی دولتشاهی (مجل‌الدوله)

عصمت دولتشاهی

• ابراهیم میرزا مشکوه‌الدوله، پسر امام‌قلی میرزا عمادالدوله، با عزت‌ملک خانم شرافت‌السلطنه دختر پاشاخان امین‌الملک ازدواج کرد. ‌محترم‌الدوله، دختر دیگر امین‌الملک، به ازدواج علی‌خان امین‌الدوله درآمد که از این طریق غلامعلی دولتشاهی (پدر عصمت دولتشاهی) و محسن‌خان امین‌الدوله (پدر علی امینی) پسرخاله یکدیگر بودند.
• بتول احشمی (۱۲۷۵-۱۳۴۵) او از طرف پدری از یک خاندان سید کرمانشاهی و از طرف مادری دولتشاهی بود. در پانزده‌سالگی به عقد به عبدالحسین میرزا فرمانفرما درآمد و صاحب نه فرزند شد، از جمله: مریم فیروز (۱۲۹۲-۱۳۸۶) مؤسس سازمان زنان حزب توده و همسر نورالدین کیانوری، منوچهر فرمانفرمائیان (۱۲۹۶-) نویسنده و دیپلمات، عبدالعزیز فرمانفرمائیان (۱۲۹۹-) معمار و عبدالعلی میرزا فرمانفرمائیان (۱۳۱۱-) مؤسس نخستین پالایشگاه خصوصی نفت در ایران.
• بتول دولتشاهی، با جواد ریاضی برادر سرلشکر علی ریاضی ازدواج کرد. دختر او شکوه ریاضی (۱۳۰۰-۱۳۴۱) از پیشگامان هنر و نقاشی مدرن در ایران بود.
• جهان‌آراخانم (۱۱۹۸-۱۲۶۳) دختر محمدعلی میرزا دولتشاه، با فرهاد میرزا معتمدالدوله پسر عباس میرزا ازدواج کرد. حاصل این ازدواج پنج فرزند بود. یکی از این فرزندان، مهرماه‌خانم عصمت‌السلطنه نیای مادری حسن وثوق و احمد قوام است که هردو از نخست‌وزیران ایران بودند.
• سرورالسلطنه، دختر امامقلی میرزا عمادالدوله، به ازدواج ناصرالدین شاه قاجار درآمد و ششمین همسر عقدی شاه بود. او دو سال و چهارماه پس از ازدواج، بلااولاد درگذشت.
• عزت‌ملک خانم اشرف‌‌السلطنه (۱۲۴۲-۱۲۹۴) در هشت سالگی (۱۲۵۰) به ازدواج محمدحسن خان اعتمادالسلطنه درآمد و پس از درگذشت او (۱۲۷۴) با سید حسین آل ثابت نایب‌‌التولیه آستان قدس رضوی ازدواج کرد.
• عصمت دولتشاهی (۱۲۸۴-۱۳۷۴) با رضاشاه پهلوی ازدواج کرد و صاحب پنج فرزند شد: عبدالرضا، احمدرضا، محمودرضا، فاطمه و حمیدرضا پهلوی.
• فرح‌السلطنه دولتشاهی، دختر احمد میرزا یمن‌الدوله، ابتدا با سالارالدوله پسر مظفرالدین شاه و سپس با رئیس المجاهدین پسر شیخ‌الاسلام قزوین ازدواج کرد.
• گوهرتاج خانم ابتهاج‌السلطنه، دختر امامقلی میرزا عمادالدوله، با ابوالنصر میرزا پسر مراد میرزا حسام‌السلطنه ازدواج کرد و صاحب دو فرزند شد: جهانگیر مراد (آهنگساز و نوازنده) و گوهر‌ملک خانم مبتهج‌الدوله که به ازدواج غلامعلی دولتشاهی درآمد.
• محمدعلی دولتشاهی (مشکوه‌الدوله) با اخترالملوک هدایت دختر اعتضادالملک هدایت ازدواج کرد. صادق هدایت برادرزن و حاجی‌علی رزم‌آرا (نخست وزیر ایران در سال ۱۳۲۹) باجناق مشکوه‌الدوله محسوب می‏شدند.
• مهین دولتشاهی با خلیل عزیزی تیمسار سرتیپ ارتش و فرزند نصورالدوله عزیزخان ازدواج کرد.
• مینو دولتشاهی، همسر اول او حمیدرضا پهلوی بود.
• سودابه صفدری‌قاجار (۱۲۸۰-۱۳۵۸) دختر صفدر میرزا عطاءالسلطنه نواده محمدعلی میرزا دولتشاه، با محمدتقی بهار ازدواج کرد. مهرداد بهار (۱۳۰۸-۱۳۷۱) حاصل این ازدواج بود.
• منیژه صفدری قاجار با معتصم‌السلطنه فرخ (۱۲۶۵-۱۳۵۲) نویسنده، دیپلمات و سناتور، ازدواج کرد.
• نادر نادرپور، مادر او از خاندان دولتشاهی بود.
• یکی از دختران دولتشاه به ازدواج سید سعید بن سلطان بن ثابت بن درویش آل ثابت (متوفی ۱۲۸۵ هـ.ق) کلیددار حرمین کربلا درآمد. فرزند او سید حسین بن سعید ابتدا کلیددار کربلا و سپس نایب‌‌التولیه آستان قدس رضوی شد. همسر اول سید حسین خواهر ناصرالدین شاه و دومین همسر او اشرف‌‌السلطنه دختر امامقلی میرزا عمادالدوله بود. سید حسین جد خاندان ثابتی خراسان بود.

منابع

• اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه. به کوشش ایرج افشار. اساطیر، ۱۳۴۵. 
• اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. المآثر و الآثار. به کوشش ایرج افشار. تهران: اساطیر، ۱۳۶۳. 
• عاقلی، باقر. خاندان های حکومت گر در ايران. تهران: نشر علم، ۱۳۸۱. ISBN 964-405-197-1. 
• باقر عاقلی. شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران (جلد دوم). تهران: نشر گفتار با همکاری نشر علم، ۱۳۸۳.