حسن مستوفی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
حسن مستوفی
Mostowfi.jpg
مستوفی‌الممالک یکی از سرشناس‌ترین نخست‌وزیران ایران پس از انقلاب مشروطه بود
شناسنامه
نام کامل میرزا حسن مستوفی
میرزا حسن آشتیانی
سرشناس به مستوفی‌الممالک
زادروز ۱۳ مهر ۱۲۵۴
۵ رمضان ۱۲۹۲
زادگاه آشتیان،
تاریخ مرگ ۶ شهریور ۱۳۱۱ (۵۷ سالگی)
جایگاه مرگ تهران،
فرزندان ۹ پسر و ۱۳ دختر
اطلاعات سیاسی
سمت نخست وزیر ایران
پادشاه احمدشاه قاجار
رضاشاه پهلوی
از ۱ مرداد ۱۲۸۹ تا اسفند ۱۲۸۹
جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
گروهی از مشروطه‌طلبان
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵-۱۱۶۱
۱۲۱۳-۱۱۷۶
۱۲۲۶-۱۲۱۳
۱۲۷۵-۱۲۲۶
۱۲۸۵-۱۲۷۵
۱۲۸۸-۱۲۸۵

۱۳۰۴-۱۲۸۸
نخست‌وزیران قاجار

قائم مقام فراهانی
حاجی میرزا آقاسی
امیر کبیر
میرزا آقا خان نوری
علی‌اصغرخان اتابک
عین‌الدوله
مشیرالدوله
مشیرالدوله پیرنیا
مستوفی‌الممالک
صمصام‌السلطنه بختیاری
سپهدار تنکابنی
قوام‌السلطنه
وثوق‌الدوله

فتح‌الله اکبر
احزاب و گروه‌ها

انجمن‌های جنبش مشروطه
زنان در جنبش مشروطه
مراجع ثلاث
انجمن صفاخانه
سوسیال دموکرات‌ها، اجتماعیون عامیون
کمیته ستار
مرکز غیبی
اعتدالیون
انجمن اخوت
انجمن مخدرات وطن
جامع آدمیت
کمیته مجازات
حزب دموکرات، عامیون
حزب کمونیست ایران
انجمن مقدس ملی اصفهان
شرکت اسلامیه

انجمن اسلامیه
رویدادهای مهم

قاجار
قیام تنباکو
قرارداد رژی
تحصن شاه‌عبدالعظیم (۱۲۸۴)
اشغال تبریز (۱۲۹۰)
جنبش مشروطه
فرمان مشروطیت
استبداد صغیر
فتح تهران
جنبش جنگل
ایران جنگ جهانی اول
کودتای ۱۲۹۹
انحلال سلسله قاجار

قانون اساسی مشروطه
کتاب ها

مقیم و مسافر
تاریخ دخانیه

تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة

میرزا حسن مستوفی‌الممالک (۱۳ مهر ۱۲۵۴ برابر ۵ رمضان ۱۲۹۲ ه‍. ق.[۱] آشتیان - ۶ شهریور ۱۳۱۱ تهران)، معروف به «آقا»، دولت‌مرد ایرانی و چند دوره نخست‌وزیر ایران در دورهٔ قاجار و دورهٔ رضاشاه بود.

زندگی[ویرایش]

میرزا حسن فرزند میرزا یوسف آشتیانی بود. خاندان او بیش از یک قرن مقام و لقب مستوفی‌الممالکی (وزیر دارایی) داشتند.[۲] تحصیلات را در خانه و زیر نظر معلمان خصوصی آغاز کرد. در سال ۱۳۰۱ از طرف شاه لقب مستوفی‌الممالک گرفت و دو سال بعد، پس از درگذشت پدرش، تمام مشاغل میرزا یوسف را به ارث برد. میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر (پسر عموی پدرش) پیش‌کاری او را در اداره امور برعهده داشت.[۲] مستوفی در هنگام درگذشت میرزا یوسف بیش از دوازده سال نداشت، ولی شاه به احترام پدرش او را «آقا» خطاب می‌کرد.[۳]

او در سال ۱۳۱۸ (مصادف با ۱۲۸۰ هجری خورشیدی) به اروپا رفت. این سفر هفت سال به طول انجامید.[۴]

پس از پیروزی انقلاب مشروطه به دعوت میرزا علی اصغرخان امین السلطان به ایران بازگشت و جمعیتی به نام مجمع انسانیت تشکیل داد و به همراه محمد مصدق به فعالیت سیاسی پرداخت.[۲] در همین زمان به وزارت جنگ نیز منصوب شد و پس از قتل اتابک در چند کابینه دیگر نیز این سمت را حفظ کرد. پانزده روز پیش از به توپ بستن مجلس شورای ملی از وزارت جنگ استعفا داد. مدتی مجدداً وزیر جنگ و مدتی وزیر دربار احمدشاه بود. در سال ۱۲۸۸ هجری خورشیدی در نخستین کابینه محمد ولی خان تنکابنی به وزارت مالیه منصوب شد.

مستوفی‌الممالک نخستین بار در مرداد سال ۱۲۸۹ رئیس‌الوزرای ایران شد و تا دی ماه همین سال سه کابینه تشکیل داد.

پنجمین و آخرین دوره نخست‌وزیری او در دوران قاجاریه، از ۲۵ بهمن ۱۳۰۱، در حدود دو سال بعد از کودتای ۱۲۹۹ آغاز شد. رضاخان که در کابینه‌های بعد از کودتا وزیر جنگ بود در دولت مستوفی‌الممالک نیز همین سمت را داشت. با قدرت یافتن رضاخان که خود داوطلب مقام نخست وزیری بود، مستوفی‌الممالک در خرداد ۱۳۰۲ استیضاح مدرس را از وزیر خارجه (محمدعلی فروغی) بهانه کرد و استعفا داد. بخشی از سخنرانی او در پاسخ مدرس مشهور است:

... می‌دانم فترت در پیش است و ایام فترت دوره بره‌کشی است و داوطلب صدارت زیاد. آقایان می‌دانند معده ضعیف من تحمل خوردن گوشت ندارد. وانگهی در این ایام کسی باید سر کار بیاید که آجیل بگیرد و آجیل بدهد. من که آجیل‌گیر نیستم ناچار به کسی آجیل نمی‌دهم...

مستوفی در انتخابات مجلس ششم نماینده مجلس شد ولی با شروع جریان تغییر سلطنت قاجار در مجلس حضور نیافت. رضاشاه کمی بعد از تاجگذاری در اردیبهشت ۱۳۰۵ مستوفی‌الممالک را به نخست‌وزیری انتخاب کرد. مستوفی‌الممالک روز ۲۲ خرداد ۱۳۰۵ اعضای کابینه خود را به رضاشاه معرفی کرد.

ششمین و آخرین دوره نخست‌وزیری مستوفی‌الممالک قریب یک سال به طول انجامید. ایجاد تشکیلات نوین دادگستری، الغای کاپیتولاسیون و مقدمات احداث راه آهن سرتاسری ایران در دوران زمامداری او انجام گرفت.

مستوفی در ظهر روز یکشنبه ۶ شهریور ۱۳۱۱ (۲۴ ربیع‌الثانی ۱۳۵۱) در خانه سردارفاخر حکمت در نزدیکی امامزاده قاسم شمیران، به دلیل سکته قلبی[۲] درگذشت. جنازه او از اختیاریه تا ونک تشییع و در آرامگاه خانوادگی مستوفی‌الممالک در ونک به خاک سپرده شد.[۵]

مستوفی به شکار علاقه بسیار داشت و بخش زیادی از ثروت موروثی خود را در این راه خرج کرد. بخش دیگر ثروت وی خرج سفر هفت ساله‌اش به اروپا شد.[۶] مستوفی بخش بزرگی از املاک پدری خود را وقف کرد و از جمله باغ‌هایی را در ونک برای احداث دانشگاه برای دختران اختصاص داد. «مدرسه عالی دختران» که بعدها دانشگاه الزهرا نام گرفت، در این زمین‌ها ساخته شد.[۷] مستوفی زبان فرانسه را به خوبی می‌دانست و مانند پدرش درویش مسلک بود. رفتار بزرگ‌منشانه و گرایش‌های ملی او را نزد عموم طبقات مردم محبوب ساخته بود.[۲][۵]

مستوفی در جوانی با عصمت‌الملوک معیری دختر دوست‌محمدخان معیرالممالک و عصمت‌الدوله (دختر ناصرالدین‌شاه) ازدواج کرد و صاحب سه پسر و دو دختر شد. پسران میرزا کاظم، میرزا یوسف، میرزا علی و دختران، عفت‌الملوک و عزت‌الملوک نام داشتند. عفت‌الملوک و میرزا یوسف در هنگام حیات پدر درگذشته‌اند. مستوفی پس از بازگشت از اروپا همسران متعدد اختیار کرد و از یازده تن از آنان صاحب نوزده فرزند شد. دو تن از دختران او با دو تن از پسران دوستعلی معیری (معیرالممالک) ازدواج کردند.[۸] در دوران رضاشاه فرزندان مستوفی نام خانوادگی «مستوفی‌الممالکی» را برگزیدند.[۹]

حسن مستوفی (اولین نفر، ایستاده از سمت راست) به همراه خانواده‌اش در فرودگاه شخصی در دوشان تپه

کابینه‌ها[ویرایش]


وزیران کابینهٔ اول حسن مستوفی (میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک) (معرفی در ۱۲۸۹/۵/۲)
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ میرزا محمدحسین‌خان دبیرالملک، میرزا حسن‌خان محتشم‌السلطنه، میرزا مصطفی‌خان عدل منصورالسلطنه عدلیه ۶ میرزا ابراهیم‌خان حکیم‌الملک، میرزا مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله مالیه
۲ میرزا حسین‌قلی‌خان نواب، میرزا حسن‌خان محتشم‌السلطنه خارجه ۷ معرفی‌نشده علوم
۳ عبدالحسین میرزا فرمانفرما، عبدالمجید میرزا یمین‌الدوله داخله ۸ معرفی‌نشده فوائد عامه
۴ میرزا احمدخان قوام‌السلطنه، عبدالحسین میرزا فرمانفرما جنگ ۹ اسدالله میرزا شهاب‌الدوله پست و تلگراف
۵ معرفی‌نشده تجارت



وزیران کابینهٔ دوم حسن مستوفی (میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک) (معرفی در ۱۲۹۲/۵/۲۶)
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ میرزا محمدعلی‌خان ذکاءالملک، میرزا مهدی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه عدلیه ۵ میرزا حسن‌خان محتشم‌السلطنه، میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک مالیه
۲ میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه، میرزا محمدابراهیم‌خان معاون‌الدوله خارجه ۶ میرزا نظام‌الدین‌خان مهندس‌الممالک علوم، فوائد عامه و تجارت
۳ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک، عبدالمجید میرزا عین‌الدوله داخله ۷ اسدالله میرزا شهاب‌الدوله پست و تلگراف
۴ غلامحسین‌خان صاحب‌اختیار جنگ


وزیران کابینهٔ سوم حسن مستوفی (میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک) (معرفی در ۱۲۹۴/۵/۲۶)
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه عدلیه ۵ میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله مالیه
۲ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک خارجه ۶ اسدالله میرزا شهاب‌الدوله فوائد عامه و تجارت
۳ میرزا حسن‌خان محتشم‌السلطنه داخله ۷ میرزا محمدصادق‌خان مستشارالدوله پست و تلگراف
۴ محمدولی‌خان سپهدار اعظم جنگ ۸ میرزا ابراهیم‌خان حکیم‌الملک معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه


وزیران کابینهٔ چهارم حسن مستوفی (میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک) (معرفی در ۱۲۹۶/۱۰/۲۶)
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ میرزا مهدی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه، حسنعلی‌خان نصرالملک عدلیه ۵ محمدقلی‌خان مخبرالملک مالیه
۲ علی‌قلی‌خان مشاورالممالک خارجه ۶ میرزا حسین‌خان معین‌الوزاره فوائد عامه و تجارت
۳ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک داخله ۷ جعفرقلی‌خان بختیاری سردار اسعد پست و تلگراف
۴ میرزا حسن‌خان مشیرالدوله جنگ ۸ میرزا حسین‌خان مؤتمن‌الملک، میرزا مرتضی‌خان ممتازالملک معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه


وزیران کابینهٔ پنجم حسن مستوفی (میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک) (معرفی در ۱۳۰۱/۱۱/۲۵)
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ میرزا مرتضی‌خان ممتازالملک عدلیه ۵ حسنعلی‌خان نصرالملک مالیه
۲ میرزا محمدعلی‌خان ذکاءالملک خارجه ۶ میرزا مهدی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه فوائد عامه و تجارت
۳ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک داخله ۷ حسنعلی‌خان نصرالملک پست و تلگراف
۴ رضاخان سردارسپه جنگ ۸ میرزا حسن‌خان محتشم‌السلطنه معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه


وزیران کابینهٔ ششم حسن مستوفی (میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک) (معرفی در ۱۳۰۵/۴/۱۱)
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ مصطفی عدل، حسن وثوق، علی‌اکبر داور عدلیه ۵ حسن وثوق، حسن اسفندیاری، فیروز فیروز مالیه
۲ علیقلی انصاری خارجه ۶ مهدی‌قلی هدایت فوائد عامه و تجارت
۳ حسن مستوفی، محمود علامیر، مهدی مشیر فاطمی داخله ۷ احمد اتابکی پست و تلگراف
۴ محمدعلی فروغی جنگ ۸ احمد بدر، سیدمحمد تدین معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه
معاون ریاست وزرا: محمود جم


جستارهای وابسته[ویرایش]

تبارنامه[ویرایش]

تبارنامهٔ خاندان آشتیانی، شاخهٔ میرزا کاظم آشتیانی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا محسن آشتیانی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا کاظم آشتیانی
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا هاشم
 
 
 
 
 
میرزا آقاسی‏‌بیگ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا حسن
 
 
 
 
 
 
میرزا حسین
 
 
 
 
 
 
فیروز میرزا
پسر عباس میرزا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا یوسف
آشتیانی
 
 
دختر
 
 
 
میرزا هدایت‌الله
وزیر دفتر
 
 
 
نجم‏‌السلطنه
 
 
 
 
عبدالحسین
میرزا فرمانفرما
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
حسن مستوفی
 
 
میرزا محمدحسین
وزیر دفتر
 
میرزا علی
موفق‏‌السلطنه
 
محمد مصدق
 
آمنه
دفترالملوک
 
 
 
 
فیروز نصرت‌الدوله
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا محمد
عین‏‌الممالک
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مظفر فیروز
 
مریم فیروز
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
احمد متین دفتری
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
عبدالعزیز
فرمانفرمائیان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
منوچهر
فرمانفرمائیان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ستاره
فرمانفرمائیان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
محمدحسین
فیروز
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
اسکندر فیروز
 


منابع[ویرایش]

  1. تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی. نشر ناشر. ۱۳۶۳ تهران
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ «میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک»(فارسی)‎. موسسه مطالعات تاریخ معاصر. بازبینی‌شده در ۶ خرداد ۱۳۹۰. 
  3. معیری، دوستعلی ص. ۱۱۷
  4. معیری، دوستعلی ص. ۱۲۱
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ معیری، دوستعلی صص. ۱۲۵-۱۲۶
  6. معیری، دوست‌علی، ص ۱۲۲
  7. «دانشگاه الزهرا بین‌المللی می‌شود»(فارسی)‎. صنایع‌نیوز. بازبینی‌شده در ۶ خرداد ۱۳۹۰. 
  8. معیری، دوستعلی ص ۱۲۶
  9. عاقلی، باقر. خاندان‌های حکومت گر در ایران (جلد دوم). تهران: نشر نامک، ۱۳۸۶. ISBN 964-6895-42-5. 

پیوند به بیرون[ویرایش]