سن ازدواج در ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ازدواج در ایران دارای رسوم و قواعدی است که برخی از آن‌ها منحصر به فرهنگ ایرانی است، در ایران پسران برای ازدواج باید پا پیش بگذارند[۱] و در جامعه ایرانی پسران با دخترانی در سنین پایین‌تر ازدواج می‌کنند.[۲] ازدواج واقعه‌ای اجتماعی، زیستی و فرهنگی است که به دلیل نقش بنیادین آن در تشکیل خانواده از اهمیت بسزایی برخوردار است. بطوریکه پایندگی گروه و زندگانی کمی وکیفی نسلهای متوالی به ازدواج بستگی دارد. هنگامی که فرد در سن بالا ازدواج می‌کند، دیرتر به آرامش روانی که بر اثر ازدواج به موقع به آن دست می‌یابد، می‌رسد و حتی ممکن است نبود آرامش کافی موجب ناموفق بودن او در محیط کاری نیز شود.[۳]

سن قانونی ازدواج[ویرایش]

سن قانونیِ ازدواج در ایران ۱۳ سال برای دختران و ۱۵ سال برای پسران است.[۴] امروزه در ایران محدودیت سنی برای ازدواج وجود ندارد و ازدواج در هر سنی ممکن است. ازدواج کودکان هم در سنت و هم در قانون ایران وجود دارد. منتها ازدواج دختر کمتر از ۱۳ ساله و پسر کمتر از ۱۵ سال «منوط است به اذن ولی به شرط مصلحت با تشخیص دادگاه صالح». ازدواج قبل از بلوغ (۹ سال قمری در دختران و ۱۵ سال قمری در پسران) توسط ولی کودک (پدر و جد پدری) انجام می‌شود. تشخیص دادگاه نیز کاملا از عرف منطقه تاثیر می‌گیرد.[۵]

لزوم اخذ مجوز دادگاه برای ازدواج کودکان از سال ۱۳۸۱ وارد قوانین ایران شد، تا پیش از آن تشخیص مصلحت فقط به عهده ولی کودک بود. هم‌اکنون نیز مجازاتی برای عدم کسب مجوز دادگاه تعیین نشده است.


تحقیق آماری از ازدواج در ایران[ویرایش]

در آمار مربوط به سال ۱۳۹۱ در ایران بیشترین ازدواج مابین پسران ۲۰ تا ۲۴ سال و دخترانی از سن ۱۵ تا ۱۹ سال انجام می‌شود،[۶] بیشترین ازدواج‌ها یعنی حدود ۸۵ درصد ازدواج‌ها برای مردان در سنین ۲۰ تا ۳۴ سالگی و برای زنان در سنین ۱۵ تا ۲۹ سالگی ثبت شده،[۷](۸۶ درصد مردان در سن ۲۰ تا ۳۴ سالگی ازدواج می‌کنند و ۸۵ درصد زنان در سنین ۱۵ تا ۲۹ سالگی در کشور ازدواج می‌کنند[۸]) آمارها و شاخص‌های متعددی، از موفق‌تربودن ازدواج‌های صورت گرفته در سنین ۲۰ تا ۲۴ سالگی حکایت دارند، براساس آمارهایی که بدست آمده، بهترین ازدواج‌ها در بین سنین ۲۰ تا ۲۴ رخ می‌دهد و با بالا رفتن سن ازدواج، تعداد طلاق در زنان از ۶ به ۲۲٫۵ درصد و در مردان از ۵٫۶ به ۳۲ درصد افزایش یافته‌است.[۹] آمار و ارقام همچنین بیانگر این است که، ازدواج زنان و مردان در ایران در گسترهٔ سنی ۳۵-۱۲ سال برای زنان و۴۰-۱۵ سال برای مردان در نوسان است.[۱۰]

جمعیت مجردان قطعی که بین ۳۰ تا ۶۵ سال را شامل می‌شود یک میلیون و ۲۲۰ هزار نفر است، بر اساس سرشماری سال ۸۵، کل جمعیت هرگز ازدواج نکرده در ایران نیز ۲۳ میلیون نفر است.[۱۱]

راه حل مشکل تجرد قطعی دختران در ایران این است که همسن گزینی همسری رخ دهد. چرا که اگر تعداد پسران در سن ازدواج را با دختران در آستانه ازدواج با فاصله سنی دو یا سه سال نیز در نظر بگیریم تعداد دخترهایی که مجرد باقی می‌مانند کمتر خواهد شد.[۱۲][۱۳]

در سال ۹۰، حدود ۲۶٫۷ سال میانگین سن ازدواج در مردان و ۲۳٫۴ سال میانگین سن ازدواج در زنان بوده که در سال ۹۲ این آمار در مردان ۲۷٫۸ سال و در زنان ۲۳٫۱ بوده است.[۱۴]

سال‌ها پیش، حداقل سن ازدواج برای دختران ۱۵ سال و برای پسران ۱۸ سال بود و در شرایط خاص و با ارائه گواهی دادگاه، دختران از ۱۳ سالگی و پسران از ۱۵ سالگی می‌توانستند ازدواج کنند. بنابراین ازدواج زیر ۱۳ سال کاملا ممنوع بود.[۱۵] آمارهای سال ۱۳۸۹ نشان می‌دهد در این سال ۴۳٬۴۵۷ مورد ازدواج کودکان زیر ۱۵ سال به طور رسمی به ثبت رسیده است.[۱۶] ۹۰ درصد این آمار مربوط به دختران است. اما تحقیقات نشان می‌دهد تعداد ازدواج کودکان محدود به آمار ثبت شده نیست زیرا در روستاها کودکان متعه (صیغه) می‌شوند و سال‌ها بدون ثبت رسمیِ ازدواج زندگی می‌کنند.[۱۵]

در سال ۱۳۹۲، بیش از پنج درصد زنانی که در ۹ ماهه نخست سال ۱۳۹۲ (فروردین تا آذر ۱۳۹۲) ازدواج کرده‌اند، کمتر از ۱۵ سال سن داشته‌اند. یعنی بر اساس آمار رسمی، ازدواج نزدیک به ۳۱ هزار دختربچه زیر ۱۵ سال طی این مدت به ثبت رسیده است. بنابر قانون مصوب سال ۱۳۸۱ حداقل سن قانونی ازدواج در ایران برای پسران ۱۵ سال تمام و برای دختران ۱۳ سال است با این‌حال قانونگذار، ازدواج دختران و پسران پایین‌تر از سن قانونی را با رعایت سه شرط امکان‌پذیر کرده است: اجازه ولی، رعایت مصلحت و تشخیص دادگاه صالح.[۱۷]

همچنین بر اساس آمار سال ۱۳۸۹، تعداد ۳۷۰۰۰ کودک ۱۰ تا ۱۸ ساله طلاق گرفته و یا بیوه بوده‌اند. در هر سال ۸۰۰ دختر ۱۰ تا ۱۴ سال و ۱۵ هزار دختر ۱۵ تا ۱۹ سال در ایران طلاق گرفته‌اند. فقر مادی و باورهای سنتی علت این ازدواج‌های زودهنگام است.[۱۶] در بیشتر موارد خانوادهٔ داماد به خانواده عروس که اغلب فقیر هستند پولی پرداخت می‌کنند. از پیامدهای ازدواج زودهنگام می‌توان به افزایش بی‌سوادی و کم‌سوادی در میان زنان، چندزنی، پدیده فرار از خانه و همسرکشی اشاره کرد.[۱۵]


آمار گروه‌های سنی دارای بیشترین ازدواج مجدد در ایران[ویرایش]

بنابر آمار مربوط به سال ۱۳۹۱ دختران در ردهٔ سنی ۲۰ تا ۲۴ سال، بیشترین گروه، از همسران را تشکیل می‌دهند،[۱۸] و برای ازدواج مجدد بر اساس آماری در سال ۱۳۹۲، بیشترین ثبت ازدواج دوم برای آقایان مربوط به گروه‌های سنی ۲۵تا ۳۴ سالگی و بیشترین ثبت ازدواج‌های دومِ خانم‌ها مربوط به گروه سنی ۲۰ تا ۲۹ سالگی می‌باشد.[۱۹]

دلایل تأخیر ازدواج جوانان در ایران[ویرایش]

دختران به دلیل مسکن‌نداشتنِ پسران، و موقعیت‌اشتغال و ادامه‌تحصیلی که خودشان دارند از ازدواج دوری می‌کنند و تصمیم می‌گیرند تا سن ۳۰ سالگی مجرد مانده و بعد در شرایطی کاملاً مناسب ازدواج کنند. این‌همه در حالیست که برخی والدین نگران فرزندان‌شان و به خصوص دختران هستند چرا که دوست ندارند بعد از مرگ آنها ازدواج کنند و کسی نباشد که در راستای انتخاب همسر و زندگی، آنها را راهنمایی کند، درمقابل گفته‌می‌شود دختران تمایلی به ازدواج ندارند چون احساس می‌کنند تأهل برای آنها و آینده و پیشرفتشان سد است. به عقیدهٔ برخی کارشناسان درگذشته، پدر و مادر، احساس مسئولیت بیشتری می‌کردند ولی در حال حاضر این احساس مسئولیت کاهش یافته و فضای سنتی از بین رفته‌است، و مسئولیت‌پذیری پدر و مادر کمتر شده‌است و درنتیجه مشکلاتی، مانند مسکن در این راستا وجود دارد که سن ازدواج را در کشورِایران، بالاتر می‌برد.[۲۰]

تاریخچه[ویرایش]

ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی ایران مصوب سال ۱۳۱۳ سن ازدواج برای دختران ۱۵ سال و برای پسران ۱۸ سال بود و در شرایط خاص و با ارائه گواهی دادگاه، دختران از ۱۳ سالگی و پسران از ۱۵ سالگی می‌توانستند ازدواج کنند. بنابراین ازدواج زیر ۱۳ سال کاملا ممنوع بود.[۱۵]

قانون حمایت خانواده ۱۳۵۳ سن ازدواج را برای دختران به ۱۸ سال و برای پسران به ۲۰ سال افزایش داد و با گواهی دادگاه در صورت وجود مصلحت فقط برای دختران به ۱۵ سال کاهش می‌یافت.

در اصلاحات سال ۶۱ قانون مدنی ماده ۱۰۴۱ که ممنوعیت ازدواج کودکان را اعلام می‌کرد مغایر شرع تشخیص داده شد و نکاح قبل از بلوغ به شرط رعایت مصلحت توسط ولی طفل جایز شناخته شد. در قانون جدید به اجازه از دادگاه نیازی نبود.

در سال ۱۳۷۹ مجلس شورای اسلامی تلاشی برای تغییر ماده ۱۰۴۱ صورت گرفت، اما در شورای نگهبان خلاف شرع تشخیص داده شد و به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارجاع شد.

لزوم اخذ مجوز دادگاه برای ازدواج کودکان از سال ۱۳۸۱ وارد قوانین ایران شد، تا پیش از آن تشخیص مصلحت فقط به عهده ولی کودک بود. هم‌اکنون نیز هرچند اخذ مجوز دادگاه الزامی است اما در صورت ازدواج بدون اخذ مجوز مجازات و جریمه‌ای در قوانین ایران پیش‌بینی نشده‌است. اما ماده ۶۴۶ قانون مجازات اسلامی برای ازدواج بدون اجازه ولی کودک مجازات شش ماه تا دو سال حبس را در نظر گرفته‌است.

بر اساس مصوبه مجمع تشخیص مصلحت نظام در ۱ تیر ۱۳۸۱ این ماده به این شکل تغییر یافت: «عقد نکاح دختر قبل از رسیدن به سن ۱۳ سال تمام شمسی و پسر قبل از رسیدن به سن ۱۵ سال تمام شمسی منوط است به اذن ولی به شرط مصلحت با تشخیص دادگاه صالح.»

معیارهای دادگاه‌های ایران برای صدور اجازهٔ ازدواج کودکان معمولاً شامل درخواست مشورت از پزشکی قانونی در مورد رسیدن کودک به بلوغ، و پرسیدن سوالاتی از دختر می‌شود. روند کار در هر دادگاه ممکن است متفاوت باشد و تشخیص دادگاه هم به شدت متاثر از عرف منطقه است.[۲۱]

کودک پس از رسیدن به سن بلوغ حق رد یا فسخ ازدواج را ندارد مگر اینکه مصلحت او در هنگام ازدواج رعایت نشده باشد که در این صورت حق قبول یا رد برای او موجود است.

ازدواج به ولایت[ویرایش]

تا پیش از انقلاب در حقوق مدنی این نظریه رایج بود که نکاح امر کاملا شخصی است و ولی نمی‌تواند برای مولی علیه عقد نکاح ببندد. اما با تغییر قانون بر مبنای فقه اسلامی این اجازه به صراحت داده شد و ولی با رعایت مصلحت می‌تواند برای کودک همسر تعیین کند. مطابق نظر مشهور در فقه اگر ولی مصلحت صغیر را در همسرگزینی برای او رعایت کند، کودک پس از بلوغ حق رد یا فسخ ازدواج را ندارد، اما اگر مصلحت رعایت نشود عقد نکاح غیرنافذ است و صغیر پس از بلوغ می‌تواند آن را قبول یا رد کند.

همچنین در صورتی که ازدواج با دختر نابالغ بدون اذن ولی او صورت گیرد، مرد به شش ماه تا دو سال حبس محکوم می‌شود. این مجازات در ماده ۶۴۶ قانون مجازات اسلامی (۱۳۷۵) پیش‌بینی شده‌است. برای ازدواج با اذن ولی اما بدون موافقت دادگاه مجازاتی پیش‌بینی نشده و قانون ساکت است.

بر اساس قول مشهور فقها ولایت در مورد ازدواج منحصر به پدر و جد پدری است و به وصی منصوب از طرف آنان انتقال پیدا نمی‌کند.

بسیاری از فقها در رساله‌های عملیه خود متعه (صیغه یا ازدواج موقت) صوری کودک برای شخص دیگر را به عنوان روشی برای محرم شدن پدر یا مادر آن کودک با همسر طفل توصیه می‌کنند. هرچند در صورتی که امکان بهره‌گیری جنسی از کودک نباشد، در مورد صحت آن تردید وجود دارد.[۲۲]

رابطه جنسی با همسر نابالغ[ویرایش]

نظر مشهور در فقه امامیه رابطه جنسی کامل (دخول) شوهر با همسر نابالغش را ممنوع اما انواع دیگر رابطه جنسی با همسر نابالغ بی‌اشکال می‌داند. خمینی در این مورد می‌نویسد: «کسی که زوجه‌ای کمتر از نه سال دارد وطی (نزدیکی کردن) او برای وی جایز نیست چه اینکه زوجه دائمی باشد، و چه منقطع، و اما سایر کام‌گیری‌ها از قبیل لمس به شهوت و آغوش گرفتن و تفخیذ (لاپایی) اشکال ندارد هر چند شیرخواره باشد، و اگر قبل از نه سال او را وطی کند اگر افضاء (یکی گردانیدن راه ادرار و خون) نکرده‌باشد به غیر از گناه چیزی بر او نیست»[۲۳] و در صورتی که منجر به افضاء او شود، منجر به ممنوعیت دائمی رابطه جنسی آن دو می‌گردد و مرد باید دیه کامل قتل یک انسان را به همسرش بدهد.[۲۴] ماده ۴۷۶ قانون مجازات اسلامی در همین زمینه اعلام کرده که هر «جنایتی که باعث از بین رفتن توان مقاربت بطور کامل شود دیهٔ کامل دارد».

دلایل و پیامدها[ویرایش]

فقر مادی و باورهای سنتی علت اجتماعی ازدواج‌های زودهنگام است.[۱۶] در بیشتر موارد خانوادهٔ داماد به خانواده عروس که اغلب فقیر هستند پولی پرداخت می‌کنند (مثلا به صورت شیربها).[۱۵]

از پیامدهای ازدواج زودهنگام می‌توان به افزایش بی‌سوادی و کم‌سوادی در میان زنان، چندزنی، پدیده فرار از خانه و همسرکشی اشاره کرد. پروین بختیارنژاد که تحقیق جامعی دربارهٔ این پدیده در ایران داشته است، آن را معادل «فروش دختران» خانواده‌های فقیر، و بسیار مضر برای این کودکان می‌داند.[۱۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. سایت، مدیر. «چرا دختران و پسران دیر ازدواج می‌کنند؟». پارس مطلب. ۲۰۱۳-۰۴-۲۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  2. «بحران افزایش دختران مجرد». TABNAK. ۲۰۱۱-۰۷-۲۸. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  3. «زنگ خطر تجرد قطعی برخی دختران برای خانواده‌ها». ایسنا. ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  4. کاظمی پور، شهلا. «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن». زن در توسعه و سیاست، ش. ۱۰ (۱۳۸۳): ۱۰۳–۱۲۴. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  5. ۱۰سالگانی که عروس می‌شوند رادیو زمانه، نعیمه دوستدار، ۱۰ دی ۱۳۹۰
  6. «ازدواج‌های شگفت انگیز در کشور». پایگاه خبری تحلیلی جمهوریت. ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  7. سایت، مدیر. «چرا دختران و پسران دیر ازدواج می‌کنند؟». پارس مطلب. ۲۰۱۳-۰۴-۲۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  8. «آمار ثبت احوال از 11 میلیون جوان مجرد و 980 هزار دختر بالای 30 سال». پایگاه خبری تحلیلی جمهوریت. ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  9. سایت، مدیر. «چرا دختران و پسران دیر ازدواج می‌کنند؟». پارس مطلب. ۲۰۱۳-۰۴-۲۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  10. کاظمی پور، شهلا. «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن». زن در توسعه و سیاست، ش. ۱۰ (۱۳۸۳): ۱۰۳–۱۲۴. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  11. سایت، مدیر. «چرا دختران و پسران دیر ازدواج می‌کنند؟». پارس مطلب. ۲۰۱۳-۰۴-۲۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  12. «بحران افزایش دختران مجرد». TABNAK. ۲۰۱۱-۰۷-۲۸. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  13. «بحران جدیدی به اسم دختران مجرد/پسرها اصراری برای ازدواج با دختران کم سن تر ازخود نکنند». khabaronline.ir. ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  14. «آمار ثبت احوال از 11 میلیون جوان مجرد و 980 هزار دختر بالای 30 سال». پایگاه خبری تحلیلی جمهوریت. ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ ۱۵٫۴ ۱۵٫۵ میترا شجاعی. «ازدواج زودرس نتیجه ضعف قانون و فقر فرهنگی و اقتصادی». دویچه‌وله فارسی، 28.02.2012. بازبینی‌شده در ۱۷ دی ۱۳۹۱. 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ «افزایش نگران‌کننده ازدواج و طلاق کودکان در ایران». دویچه‌وله فارسی، 22.08.2012. بازبینی‌شده در ۱۷ دی ۱۳۹۱. 
  17. «معاون رییس جمهور ایران: قانون ازدواج دختران زیر ۱۵ سال باید اصلاح شود». بی‌بی‌سی فارسی، ۲ مرداد ۱۳۹۳. 
  18. «ازدواج‌های شگفت انگیز در کشور». پایگاه خبری تحلیلی جمهوریت. ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  19. «آمار ازدواج مجدد آقایان و خانمها اعلام شد». صفحه نخست - خبرآنلاین. ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  20. «افزایش سن ازدواج دختران ایرانی؛». Aviny.com. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۰۵. 
  21. ۱۰سالگانی که عروس می‌شوند رادیو زمانه، نعیمه دوستدار، ۱۰ دی ۱۳۹۰
  22. رساله توضیح‌المسائل آیت‌الله خمینی - مسئله ۲۴۲۹
    رساله توضیح‌المسائل آیت‌الله سیستانی - مسأله ۱۱۷۶
    احکام عقد نکاح موقت (مُتعه) و حقوق آن آیت‌الله بیات زنجانی
  23. روح‌الله خمینی، تحریرالوسیله، جلد دوم، نکاح -طلاق، نکاح و احکام آن، مسئله ۱۲
  24. رساله توضیح‌المسائل آیت‌الله سیستانی - مسئله ۱۱۵۷

مطالعه بیشتر[ویرایش]

  • حسین صفائی و اسدالله امامی. مختصر حقوق خانواده، تهران: نشر میزان، هشتم، بهار ۸۴. صص ۶۸-۷۵، ISBN ۹۶۴-۷۸۹۶-۲۷-۱