حاج علیلو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

حاج علیلو (Haji-Alilu)ایلی ترک تبار از مجموعه عشایر ارسباران است که دو شاخهٔ دارد؛ شاخه کوچکتر در مجاورت مراغه و شاخه اصلی در شمال اهر و ورزقان مستقر بودند.طایفه این ایل قاراخانلو-مقدم -یاغبستلو-ازبک -پیر علیلو-تراکمه -کنگرلو-چاخرلو -مددلو -قراباغلو -بسطاملو [۱]. در آغاز جنگهای ایران و روسیه حاجی‌علیلو شامل ۸۰۰ خانوار را شامل می‌شد.[۲]. در طی جنگهای داخلی بعد از جنبش مشروطیت حاج علیلوها از انقلابیون حمایت کردند. بعد از شکست رحیم خان در ۱۹۰۹، امیر ارشد، رئیس ایل، خلا قدرت در ارسباران را پر کرد. او با کمک نیروهای دولتی محمد خانلوها را در زمستان۱۹۱۰ تار و مار کردند.[۳]

سام خان فرزند رستم خان رئیس ایل حاجی علیلو ابتدا ارشد نظام و سپس امیر ارشد (Amir Arshad) و سردار ارشد لقب یافت البته القاب دیگری نیز مثل:شجاع نظام، سالار نظام، امیر نظام، امیرالامرا داشت. در سالنامه‌هایی که در عصر ناصرالدین شاه، توسط اعتمادالسلطنه منتشر می‌شد، نام امیر ارشد (سام خان) به عنوان رئیس قره سوران قاراداغ ذکرشده است[۴][۵]. وی در فاصله سالهای انقلاب روسیه و استقرار بلشویسم در قفقاز به عنوان سرحد دار ارس و مانع نفوذ بلشویسم به ایران لقب گرفت. قوام‌السلطنه، نخست وزیر، در سال ۱۳۰۰ شمسی مأموریت جنگ با اسماعیل آقا سیمیتقو را به وی محول نمود. حاج مخبر السلطنه هدایت در مورد قصد قوام‌السلطنه می‌نویسد، "امیر ارشد بحکم کهر کم از کبود نیست نقشه کوتاه در سر داشت و شاید اصرار قوام السلطنه به اردو کشی بهمین نظر بوده است و مسلماً اگر کشته نمی‌شد دیوانگی می‌کرد و سبب درد سر می‌شد ..."[۶]

امیر ارشد به همراهی ۱۰۰۰ چریک محلی و ۱۵۰۰ژاندارم به فرماندهی کلنل «لندبرگ» سوئدی و نیز قوای ماکو به کردستان رفتند. در حدود روستای «شکریازی» سلماس امیر ارشد سیمیتقو را شکست داده و در اثنای جنگ خودش نیز(به کفته خودش توسط یاران خودکربلائی علی خان ) تیر خورده و کشته می‌شود[۷][۸][۹][۱۰]. شرح مبسوط این جنگ، که نقش تعیین کننده‌ای در روابط بعدی کردهای ایران با دوولت مرکزی داشته است، در اسناد وزارت خارجه انگلیس آماده است[۱۱][۱۲].

خانه امیر ارشد در روستای اوخارا، شهرستان ورزقان، یکی از بناهای تاریخی ورزقان با اثر معماری منحصربه‌فرد دوره قاجار است. نمای بیرونی این عمارت از سنگ و بدنه داخلی آن از آجر بوده و در دو طبقه به وسعت یکهزار و ۱۰۰ متر مربع را شامل می‌شود[۱۳]. عمارت یاد شده در آذر ماه سال ۱۳۷۸ به شماره ۲۵۲۲ در آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۱۴]

پانویس[ویرایش]

  1. http://www.iranicaonline.org/articles/haji-alilu
  2. R. Khanam, Encycl. Ethnography Of Middle-East And Central Asia, 2005, p. 313
  3. M. mojtahedi, "رجال آذربایجان در عصر مشروطیت", Tabriz, چاپخانه نقش جهان, 1948, p. 184
  4. مهدی مجتهدی، "رجال آذربایجان در عصر مشروطیت"، چاپخانه نقش جهان، , 1948
  5. حسن انزلی، اورمیه در گذر زمان، 2005, دستان
  6. هدایت، مهدی قلی (مخبرالسلطنه)، "خاطرات و خطرات (توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من")، چاپ سوم، تهران، زوّار، 1361
  7. http://www.aharri.com/?p=77
  8. Stephanie Cronin, 'The Making of Modern Iran: State and Society Under Riza Shah, 1921-1941', 2007, p. 207
  9. امان‌الله جهانبانی،"سرباز ایرانی و مفهوم آب و خاک: زندگینامهٔ خودنوشت سپهبد امان‌الله جهانبانی"، 2001, فردوس
  10. Hassan Arfa, "The Kurds: an historical and political study",Oxford U.P. , 1966, p.59-60
  11. Robin Leonard Bidwell, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, "British Documents on Foreign Affairs--reports and Papers from the Foreign Office Confidential Print: Persia II: A troubled year, July 1921-June 1922", University Publications of America, 1990, pp.188, 260, 300
  12. Donald Cameron Watt, Kenneth Bourne, "British Documents on Foreign Affairs--reports and Papers from the Foreign Office Confidential Print: Soviet Russia and her neighbours, Apr. -Oct. 1920", University Publications of America, 1984, p.388
  13. http://khabarfarsi.com/ext/7470771
  14. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱.