محمد بکتاش

سید محمد بن ابراهیم خراسانی
زادروز	۱۲۰۹ میلادی نیشابور، خراسان.
درگذشت	۱۲۷۱ میلادی آناطولی
پیشه	عارف، متصوف

حیات

حاجی بکتاش ولی، متصوف قرن ۱۳ میلادی و بنیانگذار طریقت بکتاشیه در سال ۱۲۰۹ میلادی در نیشابور بدنیا آمد. نام و نسب او را محمدبن ابراهیم بن موسی خراسانی ثبت کرده اند. وی در ترکیه به حاجی بکتاش ولی مشهور است.

بنابر گزارشِ کتاب مناقب^{[نیازمند منبع]}، حاجی بکتاش یا ولایت نامه اهل نیشابور، از نسل موسی کاظم، و مرید لقمان خراسانی یکی از خلیفه های خواجه احمد یسوی بوده است.

این کتاب به عنوان معرّف چگونگی پیدایی و گسترش طریقت بکتاشیه و نمونه ای از ادبیات حماسی ترک در خور توجه است، اما برخی اطلاعات آن دقیق و صحیح نمی باشد.^{[نیازمند منبع]}

ابتدا پدرش او را برای ارشاد نزد لقمان خراسانی برد. سپس حاجی بکتاش مدت ها در نجف و مکه گوشه نشینی اختیار کرد و احتمالاً به دستور لقمان یا بر اثر مکاشفه ای به آناطولی،(امپراتوری عثمانی)، رفت.

در آماسیه به بابااسحاق پیوست و به احتمال بسیار در شورش باباییان بر ضد سلجوقیان، که به کشتار باباییانان انجامید، شرکت داشت و برادرش، مَنتَش، نیز در سیواس در همین شورش کشته شد. حاجی بکتاش پس از این واقعه به قیرشهر ( ترکی: kirşehir) و از آنجا به قَرَه اُویوک («حاجی بکتاشِ» کنونی )، قصبه ای میان قیصریه و قونیه رفت، و خاتون آنا را به دختر خواندگی خود برگزید و تا پایان عمر در آنجا ماند.

وفات

وفات بکتاش را برخی در ۷۳۸ نوشته اند، اما صحیح نیست، زیرا این تاریخ برای تطبیق با لفظِ «بکتاشیه »، از نظر حساب جُمّل، جعل شده است . در یادداشتی در پایان کتابِ اسرار حروفنامه، وفات او ۶۶۹ ثبت شده است . در وقفنامه ای به تاریخ ۶۹۱ پس از نام حاجی بکتاش، کلمة «المرحوم » آمده و در وقفنامة دیگری به تاریخ ۶۹۵، نیز که در خانقاه شیخ سلیمان ولی در قیرشهر موجود است، با قید «مرحوم » از او یاد شده است، بنابراین تاریخ ۶۶۹ درست به نظر می رسد.از جمله آثار بکتاش کتابی است به نام المقالات، به عربی که اصل آن در دست نیست . دو ترجمة منظوم ترکی از این اثر وجود دارد: ترجمة سعید اَمره، شاعر بکتاشی قرن هشتم (نسخه ای از این کتاب در ۸۲۷ استنساخ شده و در کتابخانة مانیسا/مَغنیسا موجود است )، و ترجمة خطیب اوغلی، شاعر قرن نهم . بنابر این ترجمه ها، کتاب دارای چهار بابِ شریعت، طریقت، حقیقت و معرفت بوده است . در هر باب دربارة مرگ، احوال دل، تصوف، زاهد، عارف و محب بحث، و مقام انسان ستایش شده است . از جمله مطالب این کتاب، شهادت مردم به پیامبری رسول اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلّم از زمان حضرت آدم، و تشبیه اوقات پنجگانة نماز به پیامبر اسلام و خلفا است .

آثار

• مقالات ( به زبان فارسی)
• کتاب الفوائد
• شطحیه
• مقالات غییه و کلمات عینیه

نگارخانه

• موزه حاج‌بکتاش
• 

  مطبخ

• 

  آب مقدس

• 

  انبار

پیوند به بیرون

• وب‌گاه حاجی بکتاش: [۱]

منابع

• احمد بن اخی ناطور افلاکی، مناقب العارفین، چاپ تحسین یازیجی، تهران ۱۳۶۲ ش؛ ا
• احمدبن ابراهیم بکتاش ولی، مقالات غیبیّه و کلمات عینیّه، نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران، ش ۳۴۵۱؛
• تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمة میرزا زکی علی آبادی، چاپ جمشید کیان فر، تهران ۱۳۶۷ـ۱۳۶۹ ش ؛
• تاریخ مقدمه ۱۳۱۸؛ یوزف فون هامر ـ پورگشتال،
• توفیق سبحانی و قاسم انصاری، «حاجی بکتاش ولی و طریقت بکتاشیه»، نشریة دانشکدة ادبیات و علوم *انسانی (دانشگاه تبریز)، سال ۲۸، ش ۱۲۰ (زمستان ۱۳۵۵ ش)؛
• زین العابدین بن اسکندر شیروانی، بستان السیاحه، یا، سیاحتنامه، تهران ۱۳۱۵؛
• سماعیل حقی اوزون چارشیلی، تاریخ عثمانی، ترجمة ایرج نوبخت، تهران ۱۳۶۸ـ۱۳۷۰ش؛ م
• سمیح زین، الصوفیة فی نظرالاسلام، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛
• کامل مصطفی شیبی، الفکر الشیعی والنزعات الصوفیة حتی مطلع القرن الثانی عشر الهجری، بغداد ۱۳۸۶/۱۹۶۶؛
• محمد ثریا، سجل عثمانی، استانبول ۱۳۰۸ ـ ۱۳۱۵؛
• محمدبک فرید، تاریخ الدولة العلیّة العثمانیّة، چاپ احسان حقّی، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛
• محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، تهران ۱۳۶۹ش؛
• محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه، طرائق الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران

الگو:بزرگان جهان اسلام در سده‌های یکم تا هشتم هجری