جعفر پتگر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جعفر پتگر
پرونده:پرتره جعفر پتگر.jpg
زادهٔ اسفند ۱۲۹۹
تبریز، ایران
درگذشت شهریور ۱۳۸۴ (۸۵ سال)
تهران، ایران
رشته نقاش
آثار *رفوگر
  • قالی فروشان دوره گرد
  • قهوه‌خانهٔ امیرآباد
  • خانهٔ نقاش


جعفر پتگر (به انگلیسی: Jafar Petgar) (اسفند۱۲۹۹–شهریور۱۳۸۴) زادهٔ تبریز، از استادان معاصر نقاشی و نگارگری فرش، در ایران بود.

از مشهورترین آثار او در نقاشی می توان از رفوگر، قالی فروشان دوره گرد، قهوه‌خانهٔ امیرآباد، مکتب قرآن، خانهٔ نقاش، مرغ فروش، ازینجا تا ابدیت و شهریار یاد کرد، که در موزه هنرهای معاصر تهران نگهداری میشوند.

زندگینامه[ویرایش]

کودکی[ویرایش]

در یک خانوادهٔ متوسط، به عنوان هفتمین فرزند از نه فرزند، متولد شد.
پدرش (مشهدی حسن) در محلهٔ گازران (حومهٔ روستای لاله) کارگاه قالی بافی داشت. که قالی‌های شان را به پیله ورانی که در مرزهای ایران و روسیه فعالیت داشتند، می‌فروختند.
آن سال‌ها مصادف بود با آخرین سال‌های حکومت سلسله قاجاریه در ایران. احمد شاه جوان در فرنـگ به سر می‌برد. و در غیـاب او (سال ۱۲۹۹ خورشیدی) رضا خان سردار سپه، کودتا کرد. و به عمر قاجاریه پایان داد، و سلسلهٔ پهلوی را تاسیس نمود.
از طرف دیگر، دو سال قبل از تولّد جعفر پتگر (۱۹۱۸ میلادی) بلشویک‌ها در روسیه انقلاب کردند و حکومت شوروی را بنیاد نهادند. و بدین ترتیب، اوضاع داخلی ایران و شوروی تازه تاسیس یافته بسیار نابسامان و بی ثبات شد و مردم در فقر و تنگدستی به سر می‌بردند. رضا شاه برای جلوگیری از نفوذ کمونیست‌ها به ایران، مرزهای شمالی کشور را بست. بطوریکه اقوام و خویشاوندان دو طرف، در دو سوی مرزها جامانده و از یکدیگر جدا شدند. به سبب این اقدام، تمام داد و ستدهای مرز نشینان متوقف گردید. و از این طریق فشار مالی بیشتری به مردم وارد شد. خانوادهٔ مشهدی حسن نیز مانند دیگر خانواده‌ها، با مشکلات اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کردند.

در نزدیکی منزل مشهدی حسن، چشمهٔ پُر آبی بود. نهری که از آن جدا می‌شد، محلّه را طی می‌کرد و به طرف روستای لاله می‌رفت. و در استخر بزرگ روستا جمع می‌گشت. که روستاییان باغ‌ها و زمین‌های خود را با آب آن آبیاری می‌کردند. نهر آب گازران، در مسیر خود، از خانهٔ مشهدی حسن نیز، می‌گذشت. هر روز، زنان همسایه و کودکانشان پس از رفتن شوهران، به سر کارهای روزانه، به خانهٔ مشهدی حسن می‌آمدند و به شستن رخت و لباس می‌پرداختند. گاهی این شستشوها، بهانه ایی برای جمع شدن و گفتگوی بزرگترهاو بازی و جست و خیز کودکان بود. و زندگی مردم علی‌رغم سختی‌ها و خشونت‌های بیرونی، از درون، توام با چنین لطافت‌ها و سرخوشی‌هایی سپری می‌شد.
جعفر، هر روز ساعت‌ها بر روی تخته سنگی در گوشهٔ حیاط می‌نشست، وغرق در تماشای درختان و پرندگان و جوی آب و هلهله همسایگان می‌شد. و از مشاهدهٔ اینهمه زیبایی در طبیعت، لذت می‌برد. وقتی حیاط خانه خلوت می‌شد، جعفر مداد رنگی‌ها و دفتر کاهی کوچکش را به حیاط می‌آورد. و نقش‌های ساده‌ائی از مناظر باغچه‌ها نقاشی می‌کرد.
او، پنجاه سال بعد در نوشته‌ای از آن ایام چنین یاد می‌کند:

«هنوز به مکتب نرفته و خطی ننوشته بودم، که زیبایی را در مظاهر گوناگون طبیعت، می‌دیدم و می‌شناختم. با هر رنگ و جوهری که در دسترسم بود، نقشی از آن‌ها به روی کاغذ می‌آوردم. و یا با موم و خمیر و قیر، تندیسی از موجودات دلخواه خود را می‌ساختم.»


از همین ایّام (سه سالگی) بود که مشهدی حسن، اغلب جعفر را همراه خود، به کارگاه قالیبافی می‌برد. و جعفر اوّلین آموزه‌های دور از محیط خانه را، در کارگاه قالیبافی تجربه می‌کند. او در کارگاه، به همه چیز با کنجکاوی و علاقه می‌نگرد. قالی‌ها، قالیبافان و بخصوص، با دقّت به نقشه‌های قالی، و نقش و نگارهای زیبا و رنگین آن‌ها، می‌پردازد. و با آن‌ها اُنس و اُلفت می‌گیرد. او سال‌ها بعد، درباره این بخش از زندگی خود چنین می‌گوید:

«همراه پدر و برادر بزرگم، به کارگاه قالیبافی می‌رفتم. گرچه تلخی اندیشیدن درباره کارگران نوجوان قالیباف، که مجبور بودند بجای تحصیل یا پرداختن به نشاط‌های متناسب سنشان، به کار و کسب درآمد بپردازند، از همان ابتدا، روح مرا مجروح و آزرده می‌کرد، ولی جمال نقوش قالی‌ها مرا به کارگاه می کشاند. و ساعت‌ها با تماشای رنگ‌ها و طرح‌های خیال انگیز آنها مات و مبهوت می‌ماندم. و خودم را مشغول تفرج در باغ مصفائی تصور می‌کردم، که حتی شمیم گل‌های خوشبوی آن را استشمام می‌کردم. و نیز صدای دل انگیز آب‌ها و نغمهٔ بهشتی پرندگانش را می‌شنیدم. و در نظر من، هر قالی نمایش گوشه‌ائی از بهشت بود. و من از سیر و سیاحت در آن بوستان‌های بی خزان، خسته نمی‌شدم.»


بدین وصف، با کشف و ادراک زیبایی و جمال، کم‌کم نخستین بارقه‌های هنر، دل و جان جعفر را گرم و روشن می‌کند.

تحصیلات[ویرایش]

در همین سه سالگی، طبق آنچه معمول بود جعفر را به مکتبخانه می فرستند. و اوّلین آشنائی او با کتاب و درس شروع می شود. در آن زمان، در مکتبخانه‌ها به کودکان، قرآن و شرعیات و زبان فارسی می آموختند. و جعفر این دوره را ظرف ۲ سال به پایان برد.
سپس به مدرسه فرستاده شد، و دورهٔ شش سالهٔ آن را ظرف چهار سال طی کرد. و همچنان شور و علاقهٔ او به نقاشی بیشتر و بیشتر می شد. تا جائیکه در پایان دورهٔ دبستان، از پدر و برادر بزرگش خواست تا او را برای تحصیل نقاشی، به هنرستان بفرستند. ولی آن‌ها با درخواستش مخالفت نموده و به او توصیه کردند که با توجه به نمرات خوبش، می تواند در بهترین دبیرستان شهر به تحصیل ادامه دهد. مشهدی حسن استدلال می کرد که، خانواده احتیاجات مالی جدی دارد. او می خواست که پسران هرچه زودتر مدارج ترقی را بپیمایند و برای خانواده درآمد زایی کنند. مشهدی حسن در تمام عمرش کسی را نمی شناخت که نقاش باشد. و امرار معاش از طریق نقاشی را برای پسرش سرابی بیش نمی دید. او نگران خانواده و سرنوشت پسرش بود. و بدین ترتیب جعفر، خود را در مقابل لشکری از مخالفان می دید.

تعطیلات تابستانی رو به اتمام بود. و جعفر که رفتن به دبیرستان را حتمی می دید، از منزل پدری فرار کرد و مدتی را در کوچه باغ‌ها به سرگردانی و حیرانی گذراند. در انتهای روز، که فکرش کمی آرام گرفت، راهی منزل عمه محبوبش شد و به آنجا پناه برد.عمهٔ جعفر، محرمانه به مشهدی حسن پیغام رساند که: نگران جعفر نباشید و بیش از این دنبالش نگردید، او پیش ماست. جعفر، چند روزی در منزل عمه بود. که مشهدی حسن پیغام تندی مبنی بر مراجعت فوری جعفر به خواهرش داد. و از او خواست، هرچه سریعتر او را به خانه‌اش برگرداند. که به ناچار چنین شد.
جعفر در بازگشت، از شدت غصه، به سختی بیمار و بستری شد. بطوریکه عملاً رفتنش به دبیرستان نیز منتفی گردید. مادرش که اوضاع را وخیم دید، تحت تاثیر غریزهٔ مادری به دفاع از جعفر پرداخت. عاقبت مشهدی حسن پذیرفت و از پسر بزرگش، خواست که به هنرستان رفته و دربارهٔ چگونگی تحصیل جعفر، با اولیای هنرستان صحبت کند.

اکبر بالاخره توانست مشهدی حسن را راضی کند که اصغر، برادر بزرگتر جعفر، و جعفر را به هنرستان بفرستند. این دو برادر از لحاظ عاطفی، ذوقی و عشق شدید به هنرهای ظریفه بسیار به هم نزدیک هستند. و چون رضایت مشهدی حسن را بدین ترتیب کسب کرد، تعدادی از نقاشی‌های جعفر و اصغر را، با خود برداشت و به هنرستان صنایع مستظرفه آذربایجان (در تبریز) رفت

سالیان بعد، جعفر پتگر در این باره نوشت:

«...این هنرستان زیر نظر مرحوم میرمصور، که نقاش معروف و مورد احترام آن روز آذربایجان بود، اداره می شد. سه سال هم پیش این استاد به طراحی و شبیه سازی (با سیاه قلم) گذراندم. نا گفته نماند، که در این موقع و خارج از محیط هنرستان، نزد خود به نقاشی آبرنگ و رنگ روغن می پرداختم. من با هنر نقاشی طبیعی سازی غربی (رئالیسم) از نوجوانی آشنا شدم. زیرا، در اغلب مغازه‌های خرازی و کتاب فروشی و فروشندگان نوشت افزار در تبریز، کارت پستال‌های سیاه و سفید و گاهی رنگی، از تابلوهای نقاشان اروپایی فروخته می شد. بعضی از آن‌ها را برای خود می خریدم و بعضی دیگر را، از پشت ویترین مغازه‌ها تماشا می کردم. البته چیزی درباره آن‌ها نمی‌دانستم. و فقط از تماشای آن‌ها لذت می بردم. بعدها که به هنرستان وارد شدم، دانش‌ام در مورد این کارت پستال‌ها بیشتر شد.»


جعفر، از سه سال تحصیل در هنرستان به نیکی یاد می کند. او، سنین ۱۲–۹ سالگی را در این هنرستان طی کرد.

از اواخر سال ۱۳۱۲ خورشیدی، جعفر و اصغر برای ادامهٔ تحصیل در بخش هنرهای جدیدهٔ اداره صناعات نام نویسی کردند. و دورهٔ جدید و متفاوتی در زندگی هنریشان آغاز شد. جعفر پتگر چندین سال بعد دربارهٔ این سال‌ها نوشت:

« برای ادامهٔ تحصیلات، در اردیبهشت ماه ۱۳۱۲ خورشیدی به تهران عزیمت نموده و وارد ادارهٔ صناعات، به ریاست آقای ابوالحسن صدیقی (استاد مجسمه سازی) شدم. و پس از پنج سال تحصیل، با درجهٔ لیسانس، از آنجا فارغ‌التحصیل شدم. در پایان این دوره، در سال ۱۳۱۸ خورشیدی دو سال نزد یک استاد آلمانی، به تکمیل تحصیلات خود پرداختم. نقاش و پروفسور آلمانی آلبرت هونمان، به درخواست دولت ایران، از آلمان دعوت شده بود، تا چند تابلوی رنگ روغن بزرگ قد، از نمای کلی کاخ‌های با شکوه دوران باستانی شاهنشاهی ایران را، بصورت اولیه آن‌ها بسازد و بپردازد. و در جنب این کار، هفته‌ایی دو یا سه بار، به ما هنرجویان بی سرپرست "هنرکده هنرهای جدیدهٔ ایران" سرکشی نماید و تعلیم نقاشی بدهد. پروفسور، از روزی که وارد هنرکده شد، طراحی ما را از نقطه نظر طراحی صنعتی، مورد وارسی و تصحیح و حک و اصلاح قرار داد. در حقیقت، راه چند سالهٔ ما را در چند هفته و ماه پیمود. و هم به تعلیم و تمرین نقاشی آبرنگ با هنرجویان پرداخت. البته پروفسور خود متخصص آبرنگ بود و نقاشی‌های رنگ و روغن شان هم، حال و هوای آبرنگ‌هاشان را داشت. لاجرم، پس از چند ماه، پروفسور به وسیله مترجم به من گفت:
من شما و چند نفر دیگر از هنرجویان خود را، می خواهم به خرج دولت مطبوعم به آلمان بفرستم. نامه‌ای هم در این باره به مسولین آنجا نوشته‌ام و موافقت شده است که، حداقل سه سال در آنجا به تحصیل بپردازید. و نقاشی خود را، تکمیل کنید.
اما به قول شاعر: فرشته‌ایی است، براین بام لاجورد اندود / که پیش آرزوی بی دلان، کشد دیوار

حشر و نشر ما با پروفسور، در ایام جنگ جهانی دوم بود. پیش از آنکه ایشان، من و همراهانم را به آلمان بفرستند، آلمان به روسیه حمله کرد، و روسیه نیز به ایران حمله آورد، بنابراین آلمانی‌های مقیم ایران و نیز پروفسور ما، به عجله و شتاب ایران را ترک گفتند و دنبال سرنوشت نا معلوم خود رفتند.»

جعفر پتگر، پس از پایان تحصیلات دورهٔ لیسانس در سال ۲۲–۱۳۲۱، در ادامهٔ مطالعات و تحقیقات خود، بصورت مستمع آزاد وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد. و در کلاس طراحی و نقاشی مادام آشُب شرکت جسته، و با روش تدریس ایشان آشنا شد. و آموزش‌های ایشان را مورد مطالعه و بررسی قرار داد.

تاسیس آموزشگاه[ویرایش]

در سال ۱۳۱۹ خورشیدی، به همراه برادرش، علی اصغر پتگر، اولین آموزشگاه خصوصی نقاشی در ایران را (تهران- خیابان نادری) تاسیس کردند. و در جنب آفرینش‌های هنری خود، به تعلیم و تربیت هنرجویان پرداختند. چند سال بعد جعفر پتگر به تنهایی آموزشگاهی در خیابان منوچهری تهران، و سپس چند سال بعد در خیابان هدایت تهران، تاسیس نمود.

یکی از پاتوق‌های مهم هنرمندان جوان، در آن دوره، کافه نادری در خیابان نادری تهران بود که درست در چند قدمی آموزشگاه جعفر پتگر قرار داشت.
اغلب هنرمندانی که، به کافه نادری می آمدند، به آتلیه ایشان هم رفت‌وآمد داشتند، و یا در محافل و مجالس گوناگون با یکدیگر ملاقات می کردند. از جمله: جلال آل احمد، صادق هدایت، بزرگ علوی و بعضی نیز، مانند: فروغ فرخزاد، سهراب سپهری و هانیبال الخاص، چندی نزد ایشان، نقاشی کرده‌اند.
و برخی مانند شهریار (محمدحسین بهجت تبریزی) که با استاد، همشهری بوده و مشترکات ذوقی و هنری بیشتری نسبت به دیگران داشتند، مدتی با استاد هم خانه بودند. (تابلوی خانه نقاش، همین خانه را تصویر کرده است که؛ در تهران، خیابان ری، کوچه آبشار واقع است)
انس و الفت استاد با شهریار، تا بدان پایه بود که، پرتره‌ای از او نقّاشی کرده است. و گهگاه، همراه شهریار، به منزل ابوالحسن خان صبا نیز، رفته با ایشان و سایر اهل موسیقی، ملاقات داشتند.

آثار و دوره های هنری[ویرایش]

آثار[ویرایش]

سال نام تکنیک ابعاد ( سانتی متر ) محل نگهداری
۱۳۱۰ سلف پرتره آبرنگ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۱ سلف پرتره رنگ روغن ۱۵×۱۱ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۱ چهرهٔ برادر نقاش رنگ روغن ۱۸×۱۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۴ دکهٔ عمو شله آب رنگ ۳۳×۲۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۵ سلف پرتره رنگ روغن ۵۶×۴۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۵ چهرهٔ خواهر نقاش آب رنگ ۲۷×۱۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۶ کوه‌های افسریه رنگ روغن ۲۳×۱۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۶ چهرهٔ خواهر نقاش رنگ روغن ۴۸×۳۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۷ مادر نقاش رنگ روغن ۷۵×۴۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۸ پسرک فقیر آبرنگ ۳۰×۱۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۸ انار رنگ روغن ۳۹×۲۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۸ بچه‌های روستا رنگ روغن ۵۷×۴۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۹ گل‌های داوودی رنگ روغن ۵۷×۴۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۹ چای‌خوران رنگ روغن ۴۸×۳۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۱۹ خانهٔ نقاش رنگ روغن موزه هنرهای معاصر تهران
۱۳۱۹ گل نرگس رنگ روغن ۵۷×۲۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۰ سلف پرتره رنگ روغن ۳۱×۱۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۰ قهوه‌خانهٔ امیر آباد رنگ روغن موزه هنرهای معاصر تهران
۱۳۲۰ پیرمرد چپقی رنگ روغن ۶۷×۴۷ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۰ مرغ فروش رنگ روغن موزه هنرهای معاصر تهران
۱۳۲۰ ظرف میوه رنگ روغن مجموعهٔ شخصی فرح دیبا
۱۳۲۰ رشته کوه‌های البرز رنگ روغن ۴۰×۳۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۰ دسته گل‌های داوودی رنگ روغن ۵۰×۲۷ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۰ سلف پرتره رنگ روغن ۲۱×۱۷ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۰ اطراف تهران رنگ روغن ۴۰×۳۱ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۱ رودخانهٔ زرگنده رنگ روغن ۷۶×۴۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۱ خیابان پهلوی رنگ روغن مجموعهٔ شخصی فرح دیبا
۱۳۲۱ آب کرج رنگ روغن ۳۶×۲۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۱ سنگ و دره رنگ روغن ۴۹×۳۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۱ پل قلهک رنگ روغن ۴۸×۳۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۲ مراجعت گله رنگ روغن ۵۹×۴۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۲ گوشهٔ حیاط رنگ روغن ۴۳×۳۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۲ رفوگر رنگ روغن موزه هنرهای معاصر تهران
۱۳۲۲ دختر گریان رنگ روغن ۳۲×۲۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۲ رفتگر رنگ روغن ۵۲×۲۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ زن بافنده رنگ روغن ۱۰۰×۸۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ چهرهٔ همسر برادر نقاش آبرنگ ۳۷×۲۷ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ چهرهٔ مرد جوان رنگ روغن ۴۷×۳۷ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ شهریار رنگ روغن موزه هنرهای معاصر تهران
۱۳۲۳ منظرهٔ شمیران رنگ روغن ۴۶×۳۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ گوشهٔ اتاق رنگ روغن ۳۰×۱۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ خانهٔ ویلایی رنگ روغن ۴۶×۳۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ منظرهٔ سرچشمه رنگ روغن ۲۸×۲۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ خزان در باغ رنگ روغن ۴۰×۳۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ آسیاب طوطی رنگ روغن ۳۲×۳۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۳ رختشویان رنگ روغن ۷۷×۴۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۴ چهرهٔ پری نشاط رنگ روغن ۱۲۰×۱۰۱ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۵ دامنهٔ کوه البرز رنگ روغن ۷۵×۵۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۵ صوفی رنگ روغن ۸۸×۶۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۵ محراب رنگ روغن ۸۹×۷۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۵ طوفان در باغ رنگ روغن ۵۲×۲۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۵ چهرهٔ زن جوان رنگ روغن ۷۱×۵۷ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ گل‌های ستاره رنگ روغن ۵۴×۴۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ نقش نگار رنگ روغن ۵۷×۴۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ انکسار رنگ روغن ۴۷×۳۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ چوپان رنگ روغن ۵۰×۴۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ درختان پاییزی رنگ روغن ۷۳×۵۳ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ بهار رنگ روغن ۶۱×۴۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ تعلیم در هوای آزاد رنگ روغن ۷۰×۵۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ درویش رنگ روغن ۵۶×۴۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ چهرهٔ دوشیزه خجسته رنگ روغن ۷۴×۵۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ غم آدم رنگ روغن ۸۹×۷۴ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ سلف پرتره رنگ روغن ۵۶×۴۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ رقص رنگ روغن ۱۰۵×۵۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ تکوین آدم رنگ روغن ۱۰۵×۵۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ سلف پرتره رنگ روغن ۶۰×۵۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۶ گل‌های اطلسی رنگ روغن ۶۵×۵۷ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۷ کتاب رنگ روغن ۱۱۲×۸۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۷ گلریزان رنگ روغن ۵۵×۴۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۷ گل و گلدان آبی رنگ روغن مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۷ لیلی و مجنون رنگ روغن ۱۳۱×۸۷ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۷ سه گلدان نقره رنگ روغن ۵۵×۴۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۷ دو خواهر رنگ روغن ۶۹×۵۱ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۷ پگاه چرگاه رنگ روغن ۵۹×۳۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۸ گلدان و گیلاس رنگ روغن ۵۷×۴۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۸ سقا رنگ روغن ۸۰×۵۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۹ نور باران رنگ روغن ۴۹×۳۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۹ چهرهٔ پوران عضدی رنگ روغن ۷۵×۵۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۲۹ چهرهٔ نامی پتگر طراحی مدادی ۱۱×۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۳۰ قالی فروشان دوره گرد رنگ روغن ۹۴×۷۰ موزه هنرهای معاصر تهران
۱۳۳۱ چهرهٔ میترا طراحی مدادی ۱۱×۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۳۱ وحی رنگ روغن ۱۲۷×۸۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۳۲ دعا رنگ روغن ۶۹×۵۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۳۲ نخستین رنگ روغن ۲۹×۲۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۳۲ قرآن رنگ روغن ۱۳۳×۷۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۳۳ فرزندان نقاش رنگ روغن ۶۰×۵۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۳۴ ازینجا تا ابدیت رنگ روغن ۴۲×۳۶ موزه هنرهای معاصر تهران
۱۳۳۵ علی و انگشتری و گدا رنگ روغن ۱۱۰×۸۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۳۶ بد زبان رنگ روغن ۱۲۸×۹۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۴۰ رعیت در زندان ارباب رنگ روغن ۱۲۳×۱۰۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۴۹ چهرهٔ پسران نقاش (پنج اثر) طراحی خودکاری ۱۹×۱۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۵۰ چهرهٔ همسر نقاش رنگ روغن ۸۰×۶۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۵۴ وجدان در زندان رنگ روغن ۱۰۰×۷۲ مجموعهٔ شخصی
۱۳۵۴ حرام‌خواران رنگ روغن ۱۵۶×۱۱۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۵۲ چهرهٔ نینا خرازی رنگ روغن ۱۰۰×۸۰ مجموعهٔ خانواده خرازی
۱۳۵۵ جاهلی می آید رنگ روغن ۲۲۳×۱۶۸ مجموعهٔ شخصی
۱۳۵۶ خیرات رنگ روغن ۲۵۵×۱۶۶ مجموعهٔ شخصی
۱۳۵۸ اشراق رنگ روغن ۱۳۵×۱۱۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۵۹ اسکیس برای تابلوی قرآن، مسیح و مسیحیت پاستل ۴۹×۳۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۶۱ مستضعفان در بند رنگ روغن ۱۴۷×۱۱۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۶۳ ریاکار رنگ روغن ۱۶۷×۱۲۰ مجموعهٔ شخصی
۱۳۶۷ نهر آب و درخت رنگ روغن ۳۹×۲۹ مجموعهٔ شخصی
۱۳۷۰ مکتب قرآن رنگ روغن موزه هنرهای معاصر تهران
۱۳۷۱ آی آدم‌ها رنگ روغن ۱۷۱×۱۲۵ مجموعهٔ شخصی
۱۳۷۱ گل عروس رنگ روغن ۱۰۱×۷۱ مجموعهٔ شخصی
نا تمام مادر طبیعت رنگ روغن ۹۱×۷۶ مجموعهٔ شخصی
نا تمام چهرهٔ همسر نقاش رنگ روغن ۴۵×۳۵ مجموعهٔ شخصی
نا تمام چهرهٔ همسر نقاش رنگ روغن ۷۲×۵۶ مجموعهٔ شخصی
درس صبحگاهی رنگ روغن مجموعهٔ شخصی فرح دیبا
زورخانه رنگ روغن از بین رفته
چراغ گردسوز رنگ روغن مجموعهٔ شخصی
خضر رنگ روغن ۱۴۲×۱۱۲ مجموعهٔ شخصی

دوره‌های هنری[ویرایش]

دورهٔ یکم (۲۵–۱۳۱۵ خورشیدی)[ویرایش]

آثار این دوره، بازتاب محیط زندگی هنرمند و طبیعت اقلیمی او، و همچنین تجسم بخشیدن به حالات انسان‌ها، بخصوص اشخاص بومی، با جذابیت‌های اصیل و حقیقی است.
در این آثار، عواطف نقاش، بسیار صمیمی و بی تکلف، به نقش درآمده است. سوژه‌ها عموماً بازگو کنندهٔ حالات و اصالت‌های آن قشر از مردم است که، نقاش خود، از میان آن‌ها برآمده و با آن‌ها زیسته است. و آلام و آمالشان را درک می کند.

از آثار این دوره، می توان به تابلوهای:
رفوگر، پیرمرد مرغ فروش، مادر نقاش، قالی فروشان دوره گرد، خانهٔ نقاش، قهوه‌خانهٔ امیر آباد، چهرهٔ شهریار و ... اشاره کرد.

دورهٔ دوم (۳۳–۱۳۲۶ خورشیدی)[ویرایش]

همت و ارادهٔ نقاش، در این دوره بیشتر معطوف به کشف قلمروهای نو، با تکیه بر اصالت ایرانی است و شخصیت نقاش در این آثار، پُررنگتر از پیش، به نظر می آید. و در یافتن دیدگاه ویژهٔ خود، موفق بوده است. و تحولی چشمگیر و جسورانه، در نوع برداشت هنری از طبیعت و ترکیب بندی انسانی، پدید آمده است. که از لحاظ محتوا، کیفیتی تغزلی و از حیث فنی ، روش سهل و ممتنع را می توان در آن‌ها مشاهده کرد. که بصورت خلاصه گوئی، نمود یافته است.

طبیعت بی‌جان‌ها به تابلوهای:

سه گلدان نقره، گلدان و گیلاس، گل‌های ستاره، و از موضوعات انسانی به تابلوهای:
بهار، تکوین آدم، خضر، کتاب، چهرهٔ دوشیزه خجسته، غم آدم و نقش و نگار می توان اشاره کرد.

هنرمند در این دوره، شیــدا و بی قرار است، و عاشق پیشه‌ای است که سرش به دنیا و عقبی فرو نمی‌آید. کارش بیشتر جوشیدنی است تا کوشیدنی. و عطش سیراب ناشدنی‌اش، برای گفتن و گفتن و باز هم گفتن، به کمیت آثار نیز افزوده است.

قلم‌های پَهن و رنگ‌های جرم‌دار نیز از مشخصات این دوره است. نقاش می خواهد هرچه بیشتر از زمان بهره برداری کند. او می خواهد به جوهر نقش برسد، تا خط و رنگ و فرم را در هم ریخته و بی این هر سه، با تو دم زند.

درگذشت پدر، فوت مادر و مرگ خواهر نوجوانش، بر روح حساس او تاثیر فراوان می گذارد. برای التیام خود قطعه سرگردانی را در این ایام می نویسد.
او در افق زندگی خود تنها، عشق به نقاشی را می یابد، به آن خیره می شود و با خود تکرار می کند:

فقط همین نقطه از حیات، گرم و روشن است[ویرایش]

دورهٔ سوم از (۱۳۳۴ به بعد)[ویرایش]

در این دوره، از دیدگاه جعفر پتگر هنر وسیلهٔ سیر و سلوک هنرمند است و هرگز نباید وسیلهٔ جلوه فروشی‌های نفسانی و تعیش او شود.
لذا در آثار این دوره، شاهد جلوه‌هائی چشمگیر از تعهد و رسالت هنرمند به هنر الهی- انسانی هستیم.
در جهان بینی این دوره، از نظر نقاش، هنر نوعی اندیشیدن است و هنرمند در بادی امر، انسانی اندیشمند است و هنری که فاقد اندیشه و تفکرعمیق باشد، نارسا و ناقص است.
اندیشه هم در فرم و هم در محتوا دخالت دارد. و در آثار این دوره، کمپوزیسیون که از معضلات نقاشی است، با وسواس و دقت زیاد، اندیشیده و اجرا شده است.
شور و شیدائی دورهٔ دوم به آرامش و وقار تبدیل شده و در این مرحله، کوشیدن سهم بیشتری یافته است تا جوشیدن. اما ایشان برای احتراز از هر نوع انحراف و افراط گری توصیه می کنند:
«قانون زیاد و تکلف بسیار، هنر را اگر نکشد، باری بیمار می کند.»

نوآوری‌ها[ویرایش]

هنرمند در راستای آفرینش‌های خود، گاهی ناگزیر است، برحسب ضرورت و ایجاب‌های هنری، دگرگونی‌هائی در زبان و بیان خود (فصاحت و بلاغت) بوجود آورد. تا از این راه به شیواترین و نافذترین بیان‌ها، دست یابد و منظور و مفهومی را که اراده کرده است بهتر و رساتر به مخاطب برساند.
در حقیقت اصل ابداع و نوآوری و مشی تجدد طلبی در بیان هنری، یک امر تفننی و فانتزی نیست که درباره آن متکلفانه و تصنعی چاره اندیشی یا چاره‌سازی کرد. بلکه، با متحول شدن هنرمند، نوآوری یا ابداع و نو آفرینی بعنوان یک ضرورت اجتناب ناپذیر، رخ می نماید.
به عبارت دیگر؛ از آنجا که، هنر بیان حال هنرمند است، با تغییرات حال هنرمند، هنرش نیز دست خوش تغییر خواهد شد. بطوریکه با بیان سابقش، نمی‌تواند بطور کامل و موثر، دنیای جدیدش را بشناساند. به هر حال، بی شک هنر نو در بیان نو تجلی می یابد.
جعفر پتگر چکیده نظرات خود را، در تبیین دوره‌های یاد شده، چنین به رشته تحریر درآورده است:

  1. در طراحی و کمپوزیسیون تابلوها طریقی بنام (سهل و ممتنع) ابداع کرده‌ام که در مطالعه تابلوهایم بوضوح و گاهی با ابهام و ایهام دیده می شود.
  2. مسئله دو بُعدی و سه بُعدی را در نقش و نگارهای خود با کاستن نیمی از اجسام سه بعدی مثلاً موجودات ذی‌روح و افزودن نیم دیگر به نقوش بی‌روح دوبُعدی مثل تذهیب‌ها، اسلیمی‌ها، تشعیرها، کتیبه‌ها و خط‌ها حل کرده‌ام.
  3. در محتوای تابلوها نه به طبیعی سازی و نه به واقع نگاری گرائیده‌ام، بلکه از طبیعت و واقعیت، تنها به جمال طبیعت و واقعیت پرداخته‌ام. جمالی که جلوه خالق در وجود مخلوق است.
  4. در انتخاب موضوع نگارگری خود، کشف و شهود بیننده را از عالم وسیع و جاودانه معانی، مطمع نظر داشته‌ام.
  5. در رنگ آمیزی‌ها از رنگ اصیل طبیعت بهره جسته‌ام و برای تجسم نور در تابلوها ارزش طبیعی رنگ‌های اقلیمی خود را فدای درخشش نورها نکرده‌ام. به بیان دیگر برای تجسم بخشیدن نورها در نقوش، هم از طیف نورها و هم کنتراست رنگ‌ها بهره جسته‌ام. بنابراین مسئله مهم و دشوار سایه روشن‌ها و بازتاب نورها را با این روش حل کرده‌ام.

نگارخانه[ویرایش]

دورهٔ اول[ویرایش]

دورهٔ دوم[ویرایش]

دورهٔ سوم[ویرایش]

منابع[ویرایش]