سید جعفر شهیدی

سید جعفر شهیدی
زادروز	۱۲۹۷ بروجرد
مرگ	۲۳ دی ۱۳۸۶ تهران
بنیانگذار	مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی
پیشه	رئیس موسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی
کتاب‌ها	همکاری در تدوین فرهنگ معین و لغت‌نامه دهخدا، ۴ عنوان ترجمه، ۳ عنوان تصحیح و تعداد زیادی تالیف دارد
مدرک تحصیلی	دکترای رشته ادبیات فارسی و تاریخ
شاگرد	علی‌اکبر دهخدا و بدیع‌الزمان فروزانفر
دلیل سرشناسی	از پژوهشگران برجسته زبان و ادبیات فارسی، فقه و تاریخ اسلام
وب‌گاه رسمی	http://literature.ut.ac.ir/faculty-members/shahidi/shahidi.htm

سید جعفر شهیدی (۱۲۹۷ در بروجرد - ۲۳ دی ۱۳۸۶ در تهران) رئیس موسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی، استاد تمام دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و از پژوهشگران برجسته زبان و ادبیات فارسی، فقه و تاریخ اسلام بود.

شهیدی از شاگردان برجستهٔ علی‌اکبر دهخدا و بدیع‌الزمان فروزانفر در دانشگاه تهران بود و در سال ۱۳۴۰ دکترای خود را در رشته ادبیات فارسی و تاریخ دریافت کرد. او همچنین در حوزه علمیه قم و حوزه علمیه نجف زیر نظر سید حسین طباطبائی بروجردی، سید ابوالقاسم خویی تحصیل کرد و درجه اجتهاد داشت.

او به جز همکاری در تدوین فرهنگ معین و لغت‌نامه دهخدا، ۴ عنوان ترجمه، ۳ عنوان تصحیح و تعداد زیادی تالیف دارد که شماری از کتاب‌های وی به زبان‌های بیگانه ترجمه شدند و جایزه دریافت کردند.

زندگی

سیدجعفر شهیدی فرزند سیدمحمد سجادی که از دانشمندان و مفاخر بزرگ ادبی ایران به‌شمار می‌رفت، در سال ۱۲۹۷ هجری خورشیدی در یکی از محلات قدیمی شهر بروجرد به دنیا آمد. وی دوران تحصیل ابتدایی و اندکی از متوسطه را در این شهر و سپس ادامه آن را در تهران به انجام رساند. شهیدی ابتدا به نام سجادی معروف بود که بعدها تغییر شهرت داده و با نام شهیدی در مراکز علمی و دانشگاهی شهرت پیدا کرد.

در سال ۱۳۲۰ برای تحصیل علوم دینی و فقه و اصول راهی نجف شد و تحصیلات حوزوی اش را در شهر نجف که شهر علم نام داشت، تا حد رسیدن به درجه اجتهاد که درجهٔ بسیار بالایی در حوزهٔ علمیه محسوب می‌شود، بالا برد. وی پس از آن چند سالی را در عوالم طلبگی در قم سپری و از محضر آیت‌الله بروجردی و بسیاری از مراجع و بزرگان دینی استفاده کرد، اما بعد از هشت سال، بیماری او را به ایران بازگرداند. هر هفته باید خود را به پزشک نشان می‌داد و درنتیجه از رفتن به حوزه باز می‌ماند. برای گذران زندگی و به‌منظور ترجمهٔ متون عربی، نزد دکتر سنجابی (وزیر فرهنگ وقت) می‌رفت اما به او اشتغال به تدریس پیشنهاد شد. سپس در دبیرستان ابومسلم مشغول به تدریس شد و با توجه به اهمیت مدرک تحصیلی در میزان حقوق بدون شرکت در کلاس‌ها، لیسانس الهیات را با بهترین نمره‌ها می‌گیرد.

برخورد با محمد معین، باب آشنایی وی را به حضور علی‌اکبر دهخدا فراهم کرد و بعد از تشکیل موسسه لغت‌نامه دهخدا، معاونت سازمان رابه‌عهده گرفت. سپس علامه دهخدا از سیدجعفر شهیدی دعوت به همکاری کرد و در نامه‌ای به دکتر آذر (وزیر فرهنگ وقت) نوشت: «او اگر نه در نوع خود بی‌نظیر، ولی کم‌نظیر است.» دهخدا در این نامه می‌خواهد که به جای ۲۲ ساعت، به او شش ساعت تدریس اختصاص دهند تا بقیهٔ وقتش را در لغت‌نامهٔ دهخدا بگذراند. مدتی این‌گونه می‌گذرد، تا سال ۱۳۴۰ که با مدرک دکتری به دانشگاه منتقل می‌شود. تدریس در دانشگاه تا حدود سال ۱۳۴۵ ادامه پیدا می‌کند، اما بعد با ناامنی دانشگاه، دانشجویان خود را به لغت‌نامه می‌برد. پس از سال‌ها نیز، تا پایان عمر وی هنوز دانشجویانش چهارشنبه‌ها به دفتر وی در موسسه لغت‌نامه دهخدا می‌رفتند و با شهیدی جلساتی را داشتند. بعد از مرگ محمد معین، شهیدی مسؤولیت اداره سازمان لغت نامه دهخدا را بر عهده گرفت. او در زمینه‌های ادبیات عرب و فارسی استادی بنام بود و درک محضر و همنشینی با استادانی نظیر بدیع‌الزمان فروزانفر، دهخدا، جلال‌الدین همائی و محمد معین اعتبار علمی و معنوی او را دو چندان کرد.

شهیدی اولین کتابش را در نجف در رد احمد کسروی نوشت، هرچند بر خوب بودن کارهای تاریخی او (تاریخ آذربایجان، تاریخچهٔ چپق و قلیان، مشعشیان و...) تأکید داشت. دیگر کتابش، سه جلد «جنایات تاریخ» توسط ساواک توقیف شد، اما بعدها بعضی مطالب انتقادی رااز چاپ بعدی حذف کرد. ایشان داماد استاد سید غلامرضا سعیدی از نویسندگان معاصربیرجندی بود. در سال 1369 برای ترجمه نهج‌البلاغه، مجموعه سخنان امام اول شیعیان و در سال ۱۳۸۵ هجری خورشیدی برای نگارش کتاب تاریخ تحلیلی اسلام برندهٔ جایزه کتاب سال ایران شد. وی در ساعت ۱۱ صبح یکشنبه ۲۳ دی ۱۳۸۶ از دنیا رفت.

دکتر شهیدی در سال ۱۳۷۴ منزل مسکونی اش را به شهرداری نارمک واگذار کرد و این خانه در همان سال به کتابخانه عمومی دکتر شهیدی تبدیل شد. پس از مرگ وی اتاقی در این کتابخانه به موزه نگهداری برخی آثار از آثار او اختصاص داده شد.. پیکر وی صبح روز چهارشنبه بیست و شش دی ۱۳۸۶ از برابر بنیاد لغتنامه دهخدا به سمت دانشگاه تهران تشیع شد.

سمت‌ها

• معاون مؤسسه لغت نامه دهخدا ۱۳۴۲
• رئیس مؤسسه لغت نامه دهخدا
• رئیس مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی ۱۳۶۸
• همکاری با دکتر محمد معین در تهیه فرهنگ فارسی معین

کتاب‌شناسی

تألیف‌ها

• مهدویت واسلام ۱۳۲۴
• جنایات تاریخ، جلد اول و دوم، تهران، شهریور ۱۳۲۷
• جنایات تاریخ، جلد سوم، دفتر نامة فروغ علم، تهران ۱۳۲۹
• چراغ روشن در دنیای تاریک (یا زندگانی امام سجادسلام الله علیه) تهران، کتابفروشی و چاپخانه محمد حسن علمی ۱۳۳۵
• تصحیح براهین العجم اثر مورخ الدوله سپهر
• تصحیح دره نادره و تلخیص آن
• در راه خانة خدا، دانش نو، تهران ۱۳۵۶
• پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین سلام الله علیه، چاپ اول، امیر کبیر ۱۳۵۸، چاپ شانزدهم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۷۲
• شرح لغات و مشکلات دیوان انوری، چاپ اول انجمن آثار ملی ۱۳۵۸، چاپ دوم انتشارات علمی و فرهنگی ۱۳۶۴
• تاریخ تحلیلی اسلام، تاریخ تحلیلی اسلام تا پایان امویان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی ۱۳۶۲
• زندگانی حضرت فاطمه، چاپ اول تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۶۰، چاپ هجدهم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۷۳
• آشنایی با زندگانی امام صادق سلام الله علیه ، جامعة الامام الصادق سلام الله علیه، تهران ۱۳۶۲
• زندگانی علی بن الحسین سلام الله علیه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۶۵، چاپ پنجم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ۱۳۷۲
• ستایش و سوگ امام هشتم سلام الله علیه در شعر فارسی ۱۳۶۵
• عرشیان، نشر مشعر، قم ۱۳۷۱
• شرح مثنوی شریف، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۳، از جزو دوم دفتر اول تا پایان دفتر ششم (دنبالة کار مرحوم فروزانفر)
• از دیروز تا امروز، مجموعة مقاله‌هاو سفرنامه‌ها، به کوشش هرمز ریاحی و شکوفه شهیدی، تهران، انتشارات قطره ۱۳۷۳
• علی از زبان علی، شرح زندگانی امیر مؤمنان سلام الله علیه، تهران، دفتر نشر ۱۳۷۶
• شرح مثنوی دفتر چهارم، پنجم و ششم ؛ ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۰

ترجمه‌ها

• نهج البلاغه
• " شیر زن کربلاً

برخی از آثار ایشان به زبان‌های عربی، ترکی، آلمانی و یونانی ترچمه شده‌است از جمله:

• علی بلسان علی (ع)
• ثوره الحسین (ع)
• حیات فاطمه (س)
• حیاة الامام الصادق جعفر بن محمد (ع)

جستارهای وابسته

• موسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی
• مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی

پانویس

• در سوگ آن پاکیزه مرد-عبدالکریم سروش
• جعفر شهیدی، ابراهیمی دینانی، مشیت علایی، احمد منزوی، جعفر سبحانی و...
• نگاهی به زندگی استاد سیدجعفر شهیدی روایت‌گر تاریخ اسلام و حافظ فرهنگ ایران
• طلبه‌ای که دلش در نجف جاماند
• جعفر شهیدی، مورخ و ادیب ایرانی، درگذشت
• سیدجعفر شهیدی درگذشت
• جعفر شهیدی مورخ و ادیب مشهور درگذشت

پیوند به بیرون

• سید جعفر شهیدی در وبگاه دانشگاه تهران